نویسنده: گریگور قضاریان

اشاره

گردشگری پدیده ای اجتماعی و اقتصادی است که نقش آن را در دنیای مدرن امروز نمی توان نادیده ‏گرفت.‏ از منظر اقتصادی گردشگری صنعتی عظیم و رو به رشد است که بسیاری از کشورها برای پیشرفت ‏اقتصادی و حل مسائل توسعه ای خود جایگاه ویژه ای برای آن قائل هستند.‏

کلیسای وانک

برای نشان دادن بزرگی و روند رو به رشد این صنعت جهانی کافی است نگاهی گذرا به آمار و ارقام مربوط ‏به گردشگران طی شش دهۀ اخیر بیندازیم که از 25 میلیون نفر در 1950م به 1/087 میلیارد نفر در 2013م رسیده است. از هر یازده شغل در دنیا یک شغل مربوط به گردشگری است. این ‏صنعت تقریباً 9% از سهم تولید ناخالص داخلی کشورها را به خود اختصاص داده است. طبق پیش بینی های ‏سازمان جهانی جهانگردی تا 2030م شمار گردشگران در دنیا به 1/8 میلیارد نفر خواهد رسید ‏‏(تقریباً 3%  افزایش در سال).‏

گردشگری در نظام اقتصادی کشورها در زمرۀ صادرات یک کشور محسوب می شود چراکه صنعتی ارزآور است. ‏در 2013م، سهم گردشگری در حجم صادرات جهانی 1/4 تریلیون دلار بوده؛یعنی، 6% ‏صادرات جهانی از محل گردشگری است.‏

جدول 1 : روند رو به افزایش گردشگران بینالمللی در نیمۀ دوم قرن گذشته تاکنون در طی سالیان ‏مختلف

سال (میلادی)‏  —-  تعداد گردشگر بین المللی
1950 – 25 میلیون نفر
1980 – 278 میلیون نفر
1995 – 528 میلیون نفر
2013 – 1/087 میلیارد نفر
2020 – 1/602 میلیارد نفر
2030 – 1/8 میلیارد نفر

نظام گردشگری نظامی متشکل از سه عنصر اصلی گردشگر (میهمان)، جامعه بومی (میزبان) و ‏واسطه ها (افراد یا نهادهایی که در تسهیل گردشگری فعالیت دارند، از قبیل تأمین کنندگان مراکز اقامتی، ‏حمل و نقل و غیره) است. همۀ این عناصر با یکدیگر در تقابل و ارتباط هستند اما مهم ترین بخش این نظام، ‏تقابل دو عنصر گردشگر و جامعۀ محلی است که سبب رشد و شکوفایی ذهنی، شناختی و ادراکی دو ‏طرف می شود و این خود به معنای برآورده شدن عالی ترین نیاز بشری یعنی خود شکوفایی و خودشناسی است. ‏تقابل دو عنصر میهمان و میزبان سبب ایجاد تصویر جامع تری از یکدیگر می شود.‏

گردشگری فرهنگی[2] نوعی از گردشگری است که از طریق آن یک گردشگر به درکی عمیق از فرهنگ ‏مردمان دیگر دست می یابد. گردشگری فرهنگی تأکید بر بازدید از جوامع یا مناطقی دارد که دارای آداب و ‏رسوم، هنر و آیین های اجتماعی خاصی هستند که با آداب و رسوم و فرهنگ گردشگر متفاوت است و بازدید از آنها تجربه و درک عمیق فرهنگی برای گردشگر به ارمغان می آورد.‏

گردشگری فرهنگی این امکان را فراهم می سازد تا جوامع محلی، فرهنگ ها، خرده فرهنگ ها و اقلیت ها ‏در یک جامعۀ بزرگ تر بتوانند ارزش های فرهنگی خود را به دیگران معرفی کنند. در دنیای امروز، ‏گردشگری فرصتی برای درک متقابل و رابطه با اقوام، فرهنگ ها و هویت هاست. گردشگری فرهنگی دلیلی ‏برای نگهداری از میراث فرهنگی به جای مانده از پیشینیان نیز هست.‏

گردشگری قومی یا گردشگری اقوام[3] نوعی از گردشگری فرهنگی است که از طریق آن، جامعۀ بومی هنر، ‏مذهب، آیین و ارزش های فرهنگی و تاریخی خود را در معرض دید دیگران قرار می دهد و طی آن گردشگر با همۀ این ‏عناصر تقابل پیدا می کند، به کسب آگاهی و تجربه های جدید می پردازد، شناخت وی از مقصد مورد بازدید، ‏فرهنگ، خرده فرهنگ ها، ارزش ها و دیگر عناصر جامعۀ میزبان افزایش می یابد و تصویری جامع تر و ‏شفاف تر از مقصد در ذهن او شکل می گیرد.‏

تأکید مستقیم گردشگری قومی بر روی مردمانی است که فرهنگ آنان متمایز از فرهنگ حاکم جامعۀ ‏میزبان است و این منحصر به فرد بودن خود عاملی برای جذب گردشگر است. با گردشگری ‏قومی گردشگر وضعیت و فضای فرهنگی خاصی را در درون یک جامعۀ بزرگ تر تجربه می کند.‏

در بازدید از کلیسای وانک ارمنیان جلفا به غیر از تجربۀ بازدید از یک میراث فرهنگی، توسعه و تأثیر عوامل مربوط به گردشگری فرهنگی و قومی که از آن سخن رفت، برای آن دسته از ‏گردشگران مذهبی نیز که گرایش های مذهبی در آنان قوی تر است تجربۀ منحصر به فرد دیگری نیز رخ می دهد و آن بازدید از یک مکان مذهبی متعلق به ‏مسیحیان در یک کشور اسلامی است.‏

کلیسای وانک اصفهان با قدمت تاریخی و ارزش فرهنگی و هنری خود و به منزلۀ یک مکان مذهبی ‏جاذبه ای است که در هیچ یک از کشورهای اسلامی نمی توان مشابه آن را یافت و شاید جاذبۀ یگانه ای ‏از این دست باشد.‏

تصویر یا انگارۀ مقصد گردشگری[4]

امروزه هزاران مقصد گردشگری (شهرها، موزه ها، تفریح گاه های ساحلی و غیره) وجود دارد که همگی در ‏رقابت با یکدیگر هستند تا خود را به جهانیان بشناسانند و گردشگران را به سوی خود جلب کنند. پژوهشگران، ‏بازاریاب ها و برنامه ریزان کلان گردشگری یک مقصد یا یک کشور می کوشند تا تصویری مثبت و متمایز از ‏مقصد خود در ذهن گردشگران ایجاد کنند. نشان دادن سواحل زیبا، بناهای تاریخی باشکوه و فعالیت های ‏هیجان انگیز در مقصد در هنگام تبلیغات و فعالیت های پیشبردی فروش (ساخت فیلم، تهیۀ بروشور و غیره) ‏همگی به منظور ایجاد تصویری مثبت و قوی در ذهن گردشگر برنامه ریزی و اجرا می شود. [5] در این دنیای رقابتی، همه می کوشند تا تصویری منحصر به فرد از مقصد خود به جهانیان ارائه ‏دهند. اما این تصویر چیست و چگونه شکل می گیرد؟

هر گردشگری پیش از بازدید از یک مقصد یا یک کشور تصویری از آن را در ذهن خود ترسیم می کند. ‏تصویر یا انگارۀ یک مقصد گردشگری یکی از مهم ترین عوامل جذب گردشگر به شمار می آید. در یک ‏تعریف کلی، صاحب نظران گردشگری تصویر از یک مقصد را مجموعۀ باورها و برداشت هایی می دانند که ‏یک فرد از یک مکان دارد. تصویر متأثر از جغرافیا، تاریخ، فرهنگ، هنر، اشخاص سرشناس و دیگر ‏ویژگی های آن منطقه است. این تصویر می تواند مربوط به ویژگی های خاص از آن مقصد باشد، جاذبه ای منحصر ‏به فرد که تنها در آن مقصد هست و در هیچ مکان دیگری یافت نمی شود مانند دیوار چین یا تخت ‏جمشید در ایران که سبب شکل گیری تصویری از ایران یا چین در ذهن می شود و یا می تواند ‏متأثر از ویژگی های عمومی آن مقصد باشد از قبیل آب و هوا، وضعیت حمل و نقل و غیره.‏

تصاویر اولیه از یک کشور یا یک مقصد ابتدا از طریق کتاب های تاریخ و جغرافیا، در زمان تحصیل در مدرسه، به دست می آید و ‏سپس، رسانه ها تصاویر بیشتری ارائه می دهند و در مراحل پیشرفته تر، خود کشورها از طریق تبلیغات می کوشند تا تصویر مثبتی از کشور خود در ذهن افراد ایجاد  کنندکه ‏این تصویر سبب ایجاد حالت های عاطفی یا ادراکی در ذهن می شود و این مسئله تأثیر فراوانی بر فرآیند ‏تصمیم گیری و انتخاب مقصد دارد.

تصویر ایران، اصفهان و جلفای نو اصفهان

سابقۀ تاریخی ایران، میراث های فرهنگی بی شمار، سنت ها، ویژگی های طبیعی، تنوع اقلیمی و وجود اقوام ‏مختلف در این سرزمین عواملی هستند که قابلیت ایجاد تصویر مثبت و به تبع آن جذب گردشگر به ایران را ‏داشته و دارند.‏

اهمیت شهر اصفهان، جلفای نو اصفهان و کلیسای وانک به اندازه ای است که بیشتر دانشنامه های ‏شناخته شدۀ جهانی مدخلی را به آنها اختصاص داده اند. سیاحان و ایران شناسان معروفی همچون ‏شاردن[6] و تاورنیه[7] در بخش هایی از سفرنامه های خود دربارۀ اصفهان، جلفای ارمنیان، اهمیت این ‏جامعه و شکوه کلیسای وانک نوشته اند. این بخش از جامعۀ اصفهان یعنی جلفای ‏ارمنیان و زندگی اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و بناهای آنان از جمله کلیسای وانک از دیرباز مورد توجه ‏بازدیدکنندگان خارجی بوده و یکی از عوامل جذب گردشگر به این شهر به حساب میآمده است. اهمیت جلفای نو اصفهان و کلیسای وانک امروز نیز به اندازه ای است که گردشگران آن را جزو هشت ‏جاذبۀ مهم اصفهان تلقی می کنند. [8] جاذبه های اصلی اصفهان از نظر گردشگران، که در بازدیدهای خود برای آن ‏اولویت قائل هستند، عبارت است از: میدان نقش جهان، مسجد شیخ لطف الله، مسجد امام، کاخ عالی قاپو، کاخ ‏چهلستون، سی و سه پل، پل خواجو و کلیسای وانک. دیگر جاذبه های این شهر جزو اولویت های بعدی محسوب می شوند.‏ در اصفهان، تقریباً سی ‏جاذبۀ گردشگری وجود دارد.‏

کلیسای وانک ارمنیان اصفهان نماد هویتی یک ملت با پشتوانۀ تاریخی چهارصد سال است. گردشگر از ‏طریق بازدید از این نماد با تاریخ و فرهنگ یک قوم آشنا می شود و از این طریق تصویر جامع تری از ‏اصفهان و ایران در ذهن وی شکل می گیرد.‏

جلفای نو اصفهان منطقه ای است تاریخی واقع در جنوب غربی زاینده رود، منطقه ای که یادگار باشکوه ‏عصر صفوی و شاهد عینی همزیستی مسالمت آمیز و احترام متقابل ایرانیان و ارمنیان است، محله ای با ‏کلیسای ماندگار وانک که مانند نگینی در کنار آثار باشکوه دیگری چون مسجد شیخ لطف الله، مسجد امام، ‏چهلستون و … به گنجینۀ میراث فرهنگی اصفهان جلوه ای خاص بخشیده است.‏

وجود جلفای نو، با کلیساهای متعدد و در رأس آن کلیسای وانک و از همه مهم تر درهم تنیدگی این ‏عناصر قومی ارمنی با ساخت جامعۀ بومی اصفهان و دیگر بناهای تاریخی این شهر بافتی متمایز به این ‏شهر بخشیده است همچنین، این همزیستی مسالمت آمیز سبب ایجاد تصویری مثبت، خوشایند و متمایز ‏از اصفهان در میان شهرهای تاریخی جهان و ایران در بین گردشگران و در جهان می شود.‏

جدول2 : تعداد گردشگران بین المللی در سطح جهان، گردشگران ورودی به ایران، و تعداد بازدیدکنندگان از ‏کلیسای وانک[9]

سال (میلادی)‏ — تعداد گردشگران ‏بین المللی در ‏جهان* — تعداد گردشگران ‏‏ ورودی به ‏ایران* — تعداد گردشگران ‏ خارجی ‏اصفهان — تعداد ‏بازدیدکنندگان از ‏کلیسای وانک***
2011 –            995 میلیون‏ –                                3,354,000 –                              **** –                                    خارجی: 13,500‏ – ایرانی: 103,928‏
2012 –          یک میلیارد و 35 میلیون‏ –                  3,384,000 –                              **** –                                    خارجی: 18,200‏ –  ایرانی: 206,040‏
2013 –          یک میلیارد و 87 میلیون‏ –                  5,300,000 –                              50 هزار آمار غیر رسمی              خارجی: 25,800‏ – ایرانی: 225,568‏
2014 –        781 میلیون تا ‏اوت 2014م/ ‏شش ماهۀ اول1393ش‏ – بیش از 5 میلیون** ‏‏(طبق آمار غیر ‏رسمی) – 110هزار** تا ‏اوت 2014م/ ‏شش ماهۀ اول1393ش – خارجی: 14,861‏ – ایرانی: 168,024

لازم به ذکر است که تقریباً دو سوم گردشگران وارد شده به ایران را گردشگران مذهبی تشکیل می دهند که از کشورهای اسلامی منطقه به ایران سفر می کنند و مقصد عمدۀ این گردشگران شهرهای مقدس مشهد و قم است و یک سوم دیگر گردشگران وارد شده گردشگرانی هستند که با اهداف درمانی، تجاری و ورزشی (به خصوص اسکی) و طبیعت گردی وارد ایران می شوند که تعداد آنها نسبت به دیگر گروه ها کمتر است (در این زمینه هنوز آمار دقیق و موثقی در دست نیست).

پی‌نوشت‌ها:

1ـ کارشناس ارشد گردشگری و مدرس دانشگاه.

Cultural Tourism 2ـ

‏‏Ethnic Tourism 3ـ

‏‏Tourism Destination Image (TDI)‎ 4ـ

5ـ ‏برای مطالعۀ بیشتر در زمینۀ انگارۀ مقصد گردشگری ر. ک:‏ ‏گریگور قضاریان، «فرآیند و عوامل مؤثر در شکل گیری انگارۀ مقصد گردشگری»، مطالعات ‏گردشگری، دانشگاه علامه طباطبایی، ش 13 (1389)؛ ‏همو، «انگارۀ مردم ارمنستان از ایران به عنوان یک مقصد گردشگری»، جامعه شناسی جوانان، دانشگاه مازندران، س1، ش 1 (1390).

‎‎‎‏Jean Chardin (1643 – 1713)6ـ

خاورشناس و جهانگرد فرانسوی. کتاب ده جلدی سفرنامه های شاردن یکی از بهترین ‏کارهای پژوهشگران غربی دربارۀ ایران و شرق محسوب می شود.‏

‏Jean-Baptiste Tavernier (1605 – 1689)7ـ

جهانگرد و بازرگان معروف فرانسوی که نه بار به ایران سفر کرد و بخش عمده ای از سفرنامۀ او در ‏مورد سفرهایش به اصفهان است.‏

8ـ طبق نظرسنجی تارنمای www.tripadvisor.com ‎

* منبع: سازمان جهانی جهانگردی و بانک جهانی(www.unwto.org ; www.worldbank.org)

** آمار رسمی هنوز منتشر نشده. آمار غیر رسمی از مصاحبه های مسئولان در خبرگزاری ایرنا ‏و میراث فرهنگی به دست آمده است.

*** منبع: خلیفه گری ارامنۀ اصفهان.

**** آمار موجود نیست.

فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 70
سال هجدهم | زمستان 1393 | 304 صفحه
در این شماره می خوانید:

آبراهام گورگنیان،نقاش،محقق و مردم شناس ارمنی

نویسنده: زویا خاچاطور اشاره کمتر کسی است که به شهر سیاحتی اصفهان سفر نکرده باشد یا حتی راجع به آثار تاریخی آن چیزی ‏نشنیده باشد. اصفهان، به «نصف جهان» معروف است، با...

نگاهی به معماری و نقاشی های دیواری منطقه جلفای نو

نویسنده: دکتر نورایر ناظاریان مقدمه در پی کوچ اجباری ارمنیان جلفا ـ در کنارۀ رود ارس ـ به ایران و پس از قطعی شدن سکونت آنان در اصفهان، ارمنیان جلفای قدیم که نسبت به...

تابلوی زندگی یک نقاش،هنرمند نقاش و مرمت کار آثار نقاشی،استاد ستراک نظریان

نویسنده: گریگور قضاریان نقاشی حرکتی است خلاقانه در جهت ترسیم دنیای درون و سهیم شدن آن با دیگران. مرمت یعنی ‏دمیدن روح دوباره و زنده کردن آثار هنری در آستانۀ مرگ و زدودن...

رویکردی جامعه شناختی بر دیوار نگاره های کلیسای وانک اصفهان (دیرآمنا پرکیج مقدس)

نویسنده: الهه روستایی سیچانی / دکتر امیر حسین چیت سازیان اشاره ادیان و هنرهایی که در بستر آنها خلق شده‌  اند همواره در یکدیگر تنیده بوده  اند. در برخی از ادیان، برای...

بررسی انجیل های مزین به نقوش مکتب نگارگری جلفای نو اصفهان

نویسنده: میکائل آراکلیان / ترجمه کلارا آبولیان هدف این پژوهش، بررسی کتاب  های مقدس و انجیل  هایی است که در سدۀ هفدهم میلادی/ یازدهم هجری به دست استادان سرشناس ‏مکتب...

جشنواره روزهای جلفای نو در ایروان

جشنوارۀ روزهای جلفای نو در ایروان به مناسبت سیصد و پنجاهمین سالگرد احداث کلیسای وانک جلفای اصفهان[1] ایروان، پایتخت ارمنستان، در بهار 2014م / 1393ش میزبان برگزاری...

مراسم سیصد و پنجاهمین سالگرد ساخت کلیسای وانک در جلفای نو اصفهان

مراسم سیصد و پنجاهمین سالگرد ساخت کلیسای وانک در جلفای اصفهان به همت خلیفه  گری ارامنۀ اصفهان در تاریخ 26ـ 29 مهر 1393ش/ 18ـ21 اکتبر 2014م، با حضور روحانیان عالی رتبۀ...

همایش «کلیسای وانک،نماد همزیستی مسالمت آمیز ادیان توحیدی»

به مناسبت سیصدوپنجاهمین سالگرد تأسیس کلیسای هوسپ آرِماتاتسی دیر آمناپرکیچ مقدس (کلیسای ‏وانک) جلفای اصفهان، به دعوت شورای خلیفه  گری ارامنۀ اصفهان و هیئت برگزار کنندۀ...

موزه کلیسای وانک اصفهان

نویسنده: زویا خاچاطور تاریخچۀ موزۀ کلیسای وانک قدمت موزۀ کلیسای وانک، البته نه در شکل و وسعت کنونی آن، به بیش از صد سال، یعنی، سال های 1323ـ ‏‏1324ق/ 1905 ـ1906م، باز...

چگونگی سکونت ارمنیان در جلفای نو

نویسنده: آرپی مانوکیان هم زمان با سال های پایانی سدۀ پانزدهم میلادی مشرق زمین شاهد ظهور دو قدرت سیاسی نوین بود: امپراتوری عثمانی که در اوج قرار داشت و ‏ایران صفوی که...