نویسنده: رافی آراکلیانس

مادامی که ترکیه به نژادکشی ارمنیان در 1915م اعتراف نکرده و دولت امریکا[2] آمادگی لازم را به دست نیاورده است تا با قبول آن حقیقت آشکار هم  پیمان سیاسی خود را برنجاند، هیچ کس قالی یتیمان ارمنی را نخواهد دید.

یاکوپ کونتسلر،[3] داروساز، جراح و مددکار اجتماعی اهل سوئیس از اتباع بیگانه  ای است که طی 1915 ـ 1917م، در قلمرو امپراتوری عثمانی، از نزدیک شاهد کشتار ارمنیان[4] به دست سربازان و مزدوران حکومت عثمانی بوده و شرح کامل آنچه را که دیده درکتابی با عنوان سرزمین خون و اشک در 1921م به چاپ رسانده است.

یاکوپ کونتسلر

شهادت عینی و راستین یاکوپ کونتسلر در ثبت وقایع دهشتناک 1915م نه تنها نقشی مهم در اثبات حقانیت ارمنیان جهان برای احقاق حقوقشان به منظور التیام زخم  های اجتماعی حاصل از اولین نژادکشی قرن بیستم داشته بلکه اقدامات انسان دوستانۀ او هیچ  گاه از حافظۀ ملت ستمدیدۀ ارمنی محو نشده و نخواهد شد.

ارمنیان یاکوپ کونتسلر را برای فداکاری  هایش در حمایت از کودکان ارمنی  ای که به دلیل جنایت  های ترک  ها یتیم شده بودند «پدر یتیمان ارمنی» نام نهاده  اند.

دکتر کونتسلر و همسرش، الیزابت، که در بیمارستان خود درشهر اورفا[5] به مداوای بیماران مسیحی و مسلمان مشغول بودند، با بذل همتی فراموش نشدنی و قبول خطرات بسیار موفق شدند که هشت هزار طفل معصوم را از میان صد  ها هزار کودک و نوجوان یتیم و بی  خانمان ارمنی از کشتارگاه  های ترکیه و مسیرهای مرگ جمع  آوری و در مجتمع درمانی خود نگهداری کنند.

یاکوپ و الیزابت کونتسلر، پس از تعطیل کردن بیمارستان خود در 1922م، انبوه یتیمان را به سلامت به سوریه (لبنان کنونی) منتقل و در یتیم  خانه  ای که خود تأسیس کرده بودند اسکان دادند.

ساخت یتیم  خانۀ دکتر کونتسلر از برنامه  های کمیتۀ امریکایی امداد شرق نزدیک (ان ای آر) [6] بود که در پی درخواست هنری مورگنتاوو،[7] سفیر امریکا در استانبول و کمک بی  شائبۀ مالی و حمایت انسان  دوستانۀ دولت امریکا تشکیل شده بوده است.

هنری مورگنتاوو

یاکوپ کونتسلر اصرار داشت محلی برای زندگی ایمن دختران نوجوان یتیم ارمنی، که برای ادامۀ زندگی در بهترین شرایط چاره  ای جز بردگی و خدمتکاری در خانه  های عرب  ها و ترک  ها نداشتند، به وجود آورد.

یتیم  خانۀ دکتر کونتسلر ـ در قریۀ غزیر[8] در 27 کیلومتری شمال بیروت و حدوداً، دویست کیلومتری غرب دمشق ـ نه تنها سقفی برای دختران بی  پناه بلکه مرکزی برای کسب تحصیلات مقدماتی و آشنایی با حرفه  های گوناگون بود.

در یکی از همین کارگاه  های حرفه  ای یتیم  خانۀ غزیر، چهارصد نفر از دختران نوجوان ارمنی، به تشویق کونتسلر و به پاس کمک  های بی دریغ دولت امریکا در حمایت از یتیم  خانه، در نوبت  های شبانه  روزی اقدام به بافت قالی  ای کردند که قرار بود پس از اتمام به ملت امریکا تقدیم شود.

انگشتان ظریف چهارصد دختر یتیم ارمنی طی ده ماه کار مستمر 266،404،4 بار گره بر تار  های قالی زدند تا نقش  هایی از گل و گیاه و حیوانات خیالی باغ عدن را بر پود آن بیافرینند. فکر کونتسلر، معلمان و طراحان به بار نشسته بود؛ نقش  های زیبا و رؤیایی، کار هماهنگ و هدف  دار و نیت خیر این کار، که همانا سپاسگزاری بود، می  بایست آرامش، خودباوری و حس پیروزی خوبی  ها را بر بدی  ها به ذهن آغشته به درد و خون و مرگ دخترکان بازگردانده باشد.

ارمنیان جهان هنوز هم دکتر یاکوپ کونتسلر را «پدر یتیمان ارمنی» می  دانند. در مراسمی ویژه  ای که در 2008م درحضور بازماندگان یاکوپ کونتسلر در ایروان برگزار شد. مشتی خاک، که از آرامگاه ابدی «پدر یتیمان ارمنی» در بیروت آورده شده بود، در محل یاد بود دائمی نژادکشی ارمنیان در ایروان به خاک سپرده شد.

قالی دستباف غزیر، که بعد  ها به قالی یتیمان ارمنی معروف شد، طی ماه  ها کار نوبتی دختران یتیم  خانۀ کونتسلر در 1924 و 1925م بافته و در پایان 1925م، به دست خود کونتسلر به امریکا فرستاده شد تا به کلوین کولیج،[9] سی  امین رئیس  جمهور امریکا، اهدا شود.

کولیج، در سخنرانی کوتاهی در 4 دسامبر 1925م، در مراسم دریافت قالی، در پاسخ به دکتر جان فینلی،[10] رئیس کمیتۀ امریکایی امداد شرق نزدیک (ان ای آر) و سردبیر مجلۀ نیویورک تایمز، که هنگام رونمایی قالی یتیمان ارمنی در کاخ سفید گفته بود هر گره این قالی دستباف نمایشگر یکی از همبستگی  های قلبی ناگسستنی دختران بافندۀ آن با ملت امریکاست، اعلام کرد:

«قالی بسیار زیبایی که دستباف بچه  های ارمنی یتیم  خانۀ غزیر در لبنان است دریافت شد. این هدیۀ گران  بها را در مقام سپاس برای آنچه که ما توانستیم برای آن  ها انجام دهیم دریافت می  کنیم و آن را به منزلۀ نیت پاک و خوب آن  ها نسبت به ملت ایالات متحدۀ امریکا می  دانم. این قالی جایی پر ارج در کاخ سفید خواهد داشت تا یادآور همزیستی خوب مردمان روی کرۀ خاکی باشد».

کولیج فرش نفیس یتیمان ارمنی را تا 1928م، یعنی تا پایان دورۀ ریاست جمهوری خود، در اتاق آبی کاخ سفید نگه داشت و پس از پایان دورۀ ریاستش آن را به خانۀ خود برد.

وارثان رئیس  جمهور فقید، در 1985م، قالی را به کاخ سفید برگرداندند و تنها یک بار در 1995م در معرض دید عموم قرار گرفت و پس از آن در انبار کاخ سفید و دور از انظار نگهداری شد.

حکایت قالی غزیر بار دیگر در 20 اکتبر 2013م، هنگام رونمایی کتاب رئیس جمهور کلوین کولیج و قالی یتیمان ارمنی، نوشتۀ دکتر هاکوپ مارتین درانیان،[11] بازگویی شد و باز هم مورد انتقاد محافل سیاسی و فرهنگی قرار گرفت. همه امید داشتند که قالی یتیمان ارمنی سرانجام پس از بیست سال زندگی مخفیانه از انبار کاخ سفید بیرون آید و نیمی از یک روز هم که شده در طی رونمایی  ازکتاب درانیان، در مجتمع تحقیقاتی و موزۀ اسمیتسونیان[12] در واشنگتن، پایتخت ایالات متحدۀ امریکا، در معرض دید مشتاقان قرار گیرد.

اما با وجود موافقت ضمنی ویلیام آلمان،[13] مدیر هنری کاخ سفید، در 12 سپتامبر 2013م نامۀ کوتاهی به مضمون زیر خطاب به برگزارکنندگان برنامه از مدیر کاخ سفید دریافت شد:

« قالی غزیر جزئی از دارایی  های دولت امریکا و نمایشگر روابط گرم و صمیمی بین دو ملت ارمنی و امریکایی است و مدیریت کاخ سفید سپردن آن را به موزه در این برهه از زمان به صلاح نمی  داند».

پا در میانی جان ای. هِفِرن،[14] سفیر امریکا در ایروان و آدام شیف،[15] نمایندۀ دموکرات و 31 نمایندۀ دیگر مجلس امریکا هم نتوانست به پاسخی منطقی، قابل قبول و منطبق بر روابط سالم اجتماعی دست یابد.

گویا روابط سیاسی برتری محسوسی بر منطق و روابط اجتماعی دارد.

برای همگان آشکار و مبرهن است که تصمیم کاخ سفید مبنی بر مخفی نگه داشتن قالی یتیمان ارمنی، صرفاً گویای تمکین دولت امریکا در برابر دولت ترکیه و ترس دولت ترکیه از آشکار شدن مدرکی دیگر در برابر دید جهانیان و آگاهی آنان از جنایت اسلافشان است.

پی نوشت  ها:

1ـ  قالی یتیمان ارمنی در منطقۀ غزیر، در شمال بیروت، در یتیم  خانه  ای به همین نام بافته شد و به همین دلیل از آن با عنوان قالی غزیر نیز نام می  برند.

2ـ  ایالات متحدۀ امریکا از جمله کشور  هایی است که وقوع نژادکشی ارمنیان را به دست ترکیۀ عثمانی به رسمیت نشناخته است با وجود احتراز دولت فدرال امریکا از قبول واقعیت، تعداد 42 ایالت از پنجاه ایالت این کشور و مجلس نمایندگان امریکا در 2010م کشتار ارمنیان در 1915م را رسماً به عنوان نژادکشی شناخته  اند.

Jacob Kunzler 3ـ

(تولد: هوندوویل سوئیس،1871م ـ وفات: بیروت لبنان، 1949م). یاکوپ کونتسلر همراه با همسرش، الیزابت، در 1899م به دعوت کمیتۀ امداد آلمانی دکتر لپسیوس به اورفا در ترکیۀ عثمانی مهاجرت کرد. او به سبب مردم  داری و خلق خوشی که داشت در اندک زمانی روابط اجتماعی گسترده  ای با اهالی چند ملیتی اورفا برقرار کرد. اقدامات بشردوستانۀ او و الیزابت طی 1914 ـ 1918م و سپس همکاری او با کمیتۀ امداد شرق نزدیک ایالات متحدۀ امریکا به رهایی بسیاری از ارمنیان تبعۀ ترکیه از مرگ انجامید.

4ـ اشاره به اولین نژادکشی قرن بیستم به دست سلاطین عثمانی و حزب اتحاد و ترقی، جانشینان آن  ها، در سال  های جنگ جهانی اول است. اقدامات حاکمان ترکیه در این سال  ها منجر به کشتار و تلف شدن بیش از 1/5 میلیون تن از شهروندان ارمنی  تبار ترکیه از تشنگی و گرسنگی شد.

5ـ اورفا، که در قدیم یدِسیا یا بین  النهرین ارمنیان شناخته می  شده است، شهری است در جنوب شرقی ترکیه در کنار مرز آن کشور با سوریۀ کنونی و در ساحل شرقی رود فرات که کرد  ها و ترک  ها هر دو در آن ساکن هستند. ارمنیان آن را شهری مقدس می  دانند زیرا ابداع حروف زبان ارمنی در 1600 سال پیش در این شهر به تکامل رسیده است. شمار ارمنیان ساکن این شهر در 1914م، پیش از نژاد کشی، 25 هزار نفر ثبت شده است.

Near East Relief Committee (NER)6ـ

این کمیته در 1915م بنابر درخواست هنری مورگنتاوو، سفیر امریکا در استانبول و حمایت تئودور روزولت، رئیس جمهور امریکا، تأسیس شد.  این کمیته، که کمک  های مالی لازم را از طریق سفارت امریکا در ترکیه دریافت می  کرد، در فاصلۀ 1915 ـ1930م (پایان کار کمیته) مبلغ 117،000،000 دلار هزینه کرد تا جان بخش کوچکی از بازماندگان ارمنی را نجات دهد. هاوارد م. ساچار( Howard M. Sachar)، تاریخ  نویس امریکایی، معتقد است که ان ای آر موفق به نجات یک ملت شد.

Henry Morgenthau 7ـ

(تولد:آلمان، 1856 ـ وفات: امریکا، 1946م).  حقوق  دان، بازرگان و  سفیر کبیر امریکا  در ترکیۀ عثمانی در طول جنگ جهانی اول.

8ـ غزیر به معنای دورافتاده و منفک مناسبتی دارد با موقعیت جغرافیایی منطقه که با دره  ها و کوه  های متعدد از سرزمین  های پیرامون خود جدا شده است.

John Calvin Coolidge (1872 ـ 1933)9ـ

رئیس  جمهور امریکا بین سال  های 1923 ـ 1929م.

Dr. John H. Finley (1863 ـ 1940) 10ـ

رئیس کمیتۀ امداد شرق نزدیک.

Dr. Hagop Martin Deranian 11ـ

تاریخ  شناس و نویسندۀ امریکایی. مادر او از بازماندگان نژادکشی 1915م بود که به کمک کونتسلر از مرگ نجات یافت و به امریکا پناه برد.

The Smithsonian Institution12ـ

مجتمع  تحقیقاتی و موزه. تأسیس 1846م و تحت سرپرستی دولت ایالات متحدۀ امریکا.

William Allman13ـ

John A. Heffern14ـ

سفیر کبیر کنونی ایالات متحدۀ امریکا در ایروان.

Adam Schiff15ـ

نمایندۀ حوزۀ انتخابیۀ کالیفرنیا از حزب دموکرات ایالات متحده امریکا در مجلس نمایندگان ایالات متحدۀ امریکا.

منابع:

www.genocide-museum.am (eng/24.09.2011.php)

www.smithsonianmag.com

www.washingtonpost.com

www.pri.org (/white-house-says-rug-gifted-calvin-coolidge-armenian-o…)

www.dailynews.com

www. petitions.whitehouse.gov/petition/share…orphan-rug…/pjNm7FBg

فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 66
سال هفدهم | زمستان 1392 | 296 صفحه
در این شماره می خوانید:

با خوانندگان

برقراری ارتباط با خوانندگان همواره از اهداف فصلنامۀ پیمان بوده و هیئت تحریریه برآن است که از این پس، در صفحات محدود خود، منعکس کنندۀ آن دسته از پیام های مخاطبان خود...

داستان های محلی و ریشه یابی های مردمی از چند اسم مکان در ارمنستان

نویسنده: بهارک مهدی «جای  نام» یا «اسم  مکان»[2] عبارت است از نام  های گیتا شناختی و جغرافیایی مانند نام کشور ها، شهر ها، دریا ها، رود ها، کوه  ها، تپه  ها و مانند آن...

راه راندیا

نویسنده: مهدی یاراحمدی و صادق کریمی اشاره نبرد راندیا[3] یکی از سرنوشت  ساز ترین نبرد ها میان ایران و روم بود که تأثیرات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی عمیقی بر آسیای غربی،...

بررسی سیر معماری کلیسای مریم مقدس تبریز

نویسنده: آرموند سیمونیانس فلات ایران از هزاران سال پیش درتاریخ ها و فرهنگ های گوناگون به منزلۀ مهد تمدن و سرزمین ادیان خوانده شده است. ایرانیان از دیرباز به خدای واحد...

در شب سرد زمستانی با استپان زوریان

نویسنده: دکتر قوام الدین رضوی زاده استپان زوریان،[1] نویسندۀ نامدار ارمنی، که پیوسته و فروتنانه از نوشتن شرح حال خود به بهانۀ خودداری از گزافه گویی و خودستایی پرهیز می...

دکتر ادنا زینلیان

نویسنده: دکتر حسین فرخی وقتی صدای گرم او را از تلفن شنیدم و برایم گفت که قرار است مراسم بزگداشتش را در خانۀ هنرمندان برگزار کنند نا خودآگاه ذهنم به سال  های گذشته پرتاب...

قالی یتیمان ارمنی

نویسنده: رافی آراکلیانس مادامی كه تركیه به نژادكشی ارمنیان در 1915م اعتراف نكرده و دولت امریكا[2] آمادگی لازم را به دست نیاورده است تا با قبول آن حقیقت آشكار هم  پیمان...

انجمن دانشگاهیان ارمنی ایران هفتاد ساله شد

نویسنده: ادوارد هاروتونیان در سال  های دهۀ1320ش در محدودۀ خیابان  های استاد نجات  اللهی و سپهبد قرنی، که آن روز  ها در حاشیۀ شمالی تهران قرار داشتند و به نام خیابان ...

بررسی ریشه شناختی واژه های آرامازد،اهورامزدا و ماشتوتس

نویسنده: آنوشیک ملکی آریایی  ها، که  در اصطلاح  آن  ها  را  اقوام  هند  و  اروپاییان  می  نامند،  در  حدود  دو  هزار  سال  پیش  از  میلاد  دست  به  مهاجرتی  تاریخ  ساز ...

تاریخ نگاری ارمنی

نویسنده: آرپی مانوکیان پرورش و رشد دیدگاهی متفاوت دربارۀ چگونگی بررسی رشته   های مختلف علمی، همراه با تکیه بر توانایی   ها و درایت مدرسان آگاه، آزموده و با تجربه،...