نویسنده: روبرت صافاریان

حکایت پانصد سالگی کتاب چاپی ارمنی حکایت بیمار سالخوردۀ رو به موتی است که برایش جشن تولد می‌گیرند و بزرگش می‌دارند اما کسی حاضر نیست او را نگاه دارد و هزینۀ درمان و مراقبتش را بپردازد. کتاب چاپی فرزند کتاب دست نویس است و پدر کتاب الکترونیکی، فرزند نورسیده‌ای که به سرعت می‌بالد و می‌خواهد پدر را به کل از میدان به در کند.

اکنون که اینها را می‌نویسم در گوشۀ اتاقم دو کارتن کتاب قدیمی ارمنی گذاشته شده که باید آخر شب بیرون بگذارم تا احتمالاً یکی از ماشین‌های جمع‌آوری زبالۀ قابل بازیابی آنها را ببرد و از خمیر کردنشان چیز به درد بخوری بسازند. این کتاب‌ها پیش از اینکه از گوشۀ اتاق من سر دربیاورند مدت‌ها در انباری پدر یکی از دوستانم جا خوش کرده بودند و دوستم بعد از مرگ پدرش به این گمان که ممکن است این کتاب‌ها به درد آدم عتیقه‌ای مثل من بخورد آنها را در دو کارتن بزرگ بسته‌بندی کرد و با تقبل هزینۀ قابل‌توجه کرایۀ آژانس برایم آورد. آشکارا دلش نمی‌آمد آنها را دور بریزد. حدس می‌زد که من هم همان کار را بکنم اما دلش می‌‌خواست کس دیگری این کار را بکند. کتاب‌ها در انبار بوی نا گرفته‌اند، جلدهایشان پاره و ورق‌هایشان پوسیده و زرد شده است. این نمونه‌ای است از حال و روز کتاب چاپی ارمنی که اکنون پانصد سالگی‌اش را جشن می‌گیریم.

کتــاب و مهاجــرت

کتاب وزن دارد. از جنس کاغذ است. مادی است. اصل محتوای کتاب در علائمی که بر روی این ماده ـ کاغذ و مقوا ـ نقش بسته‌اند جای گرفته است. اما این ماده که محمل آن محتواست از آن جدایی‌ناپذیر است. کتاب چاپی بدون کاغذ بی‌معناست و کاغذ هم که سنگین است. هرکس که ناچار شده در مسافرت تعداد قابل‌توجهی کتاب را با خود حمل کند خوب می داند که هیچ چیز به قدر کتاب چمدان‌ مسافر را سنگین نمی‌کند. حالا وقتی مهاجرت در دستور کار قرار ‌گیرد شما باید همۀ کتاب‌هایتان را با خود به سرزمین جدیدی که برای زندگی انتخاب کرده‌اید ببرید و این کار شدنی نیست یا شدنی است اما هزینه‌اش بالاست. علاوه بر این، تازه متوجه می‌شوید که نه تنها این کتاب‌ها را سال‌هاست که نخوانده اید حتی آنها را ورق هم نزده‌اید و این پرسش برایتان مطرح می‌شود که بردن این بار سنگین چه معنایی می‌تواند داشته باشد. از لابه لای اوراق زرد کتاب‌ها بوی نوستالژی می‌آید. این یکی را وقتی انباری کتاب فروشی ساکو را زیرورو می‌کردی، پیدا کرده ای، ترجمۀ بیش از پنجاه قصه از قصه‌های چخوف است. این یکی را، گزیدۀ آثار چارنتس را، از کتابخانه آلیک به دست آورده ای (اعتراف کن! کِش رفته ای. اما احساس گناه نمی‌کنی چون شک نداری که اگر آنجا می‌ماند، تا امروز هم دوام نمی‌آورد و شاید حالا زیر خروارها کتاب در انبار مدرسه‌ای، کتابخانه‌ای یا سفارتی گم و گور شده بود). این‌ها را با خودتان می‌برید! تا سی چهل کتاب را می‌شود برد! البته، تا روزهای آخر این تعداد به ده پانزده کتاب تقلیل پیدا می‌کند. اینجاست که به فکر می‌افتید کتاب‌ها را هدیه کنید. بزرگوارانه! فکر می‌کنید آنها را به کتابخانۀ خلیفه‌گری دهید اما می‌دانید که کتابخانه بسته است چون هزینۀ نگهداری‌اش به میزان استفاده‌ای که از آن می‌شود نمی‌ارزد. هرچند من فکر می‌کنم که به طور نمادین هم شده باید آن را باز نگاه داشت. مانند تندیس یادمانی که نشان دهد ما هنوز برای نگهداری کتاب هزینه می‌کنیم، که این عزیز را ـ به رغم سالخوردگی و بیماری و حتی به دردنخوری‌اش ـ به پاس سال‌های خوبی که با هم داشته ایم و آنچه از او آموخته‌ایم، دوست می‌داریم.

کتاب چاپی علاوه بر این که وزن دارد شمارگان هم دارد. زمانی که کتاب‌ها را با دست می‌نوشتند ناگزیر از هر کتاب دست بالا چند ده نسخه بیشتر نشر نمی‌شد اما امروز کتاب‌های ارمنی اگر مانند پرفروش های غرب تیراژ میلیونی ندارند، دست کم هزار تایی، پانصدتایی از هر عنوان چاپ می‌شود و بعد می‌ماند نویسنده و توزیعشان. کمتر کسی کتاب ارمنی می‌خرد. بیشترش را باید هدیه داد. تازه هدیه را هم با حالت معذب داد. آیا جای طرف را تنگ نمی‌کنی؟ آیا هدیه ات تحمیلی نیست؟

کتاب‌ها روی دستمان مانده‌اند چون سنگین‌اند، چون حملشان به گلندل یا ایروان به زحمت و هزینه‌اش نمی‌ارزد، چون کسی به آنها نیاز ندارد و کسی آنها را نمی‌خواند مگر کرم‌های کتاب.

کتــاب ســـوزان

اما حُسن وزن داشتن کتاب و مادی بودنش این است که می‌توان آن را سوزاند. ما همان قدر که ملت کتاب‌دوست و فرهنگ‌دوستی هستیم نشان داده‌ایم که اگر همین شی‌ء مقدس بخواهد بر خلاف مصالح و ارزش‌های ما به کار گرفته شود، از سوزاندن آن ابایی نداریم. در میان ما هم نمونه‌هایی از این عمل زشت، در گذشته‌های نه چندان دور، وجود دارد که چون مناسبت این نوشته بزرگداشت کتاب چاپی است وارد جزئیاتش نمی‌شویم. در کتاب‌های تاریخ می‌خوانیم که فاتحان همیشه به سراغ کتابخانه ها رفته‌اند و آتش‌ها برافروخته‌اند اما این را هم می‌دانیم که کتاب سوزان همیشه به دست فاتحان صورت نگرفته است.

بدی کتاب دیجیتالی آن است که نمی‌شود از سوزاندنش آتشی به پا کرد. می‌توانید فایل‌های کتاب‌های دیجیتالی را پاک و آنها را نابود کنید. اما لذتی که در تماشای کتاب‌های شعله‌ور هست در پاک کردن سادۀ فایل‌ها نیست. سوزاندن کتاب‌های چاپی عملی نمادین است که خصومت مردمان و حکومت‌های ضدفرهنگ را به آشکارترین وجه به نمایش می‌گذارد. درجۀ اشتعال کاغذ، یعنی دمایی که کاغذ در آن نقطه شعله‌ور می‌شود، 451 درجه فارنهایت است. و فارنهایت 451 نام فیلمی تخیلی از فرانسوا تروفوست، که در آن بریگادهای مخصوص خانه‌های مردم را می‌گردند، کتاب‌ها را جمع‌آوری می‌کنند، روی هم تلنبار می‌کنند و به آتش می‌کشند اما شهروندان عاشق کتاب تصمیم می‌گیرند هرکدامشان کتابی را از بر کنند تا داستان‌ها، شعرها و دیگر نوشته‌های تاریخ ادبیات را حفظ کنند. در پایان فیلم، زنان و مردانی را می بینیم که در میان درختان راه می‌روند و هرکدام بخش‌هایی از یک رمان مشهور را با صدای بلند می‌خوانند تا از خاطرشان زدوده نشود. نجات محتوای کتاب‌ها از اسارت کاغذ که در این فیلم با چنین دشواری و ایثاری ممکن شده امروز با آمدن کتاب دیجیتال به آسانی امکان‌پذیر است، کتابی که از جنس کاغذ نیست، چاپی نیست، این واقعیت سادۀ امروز است.

کتــاب و دیاسپــورا

نخستین کتاب‌های چاپی ارمنی در دیاسپورا منتشر شد. در 1512 و 1513م، هاکوپ مِقابارتِ ارمنی در ونیز چاپخانه‌ای دایر کرد و دست به کار چاپ کتاب ارمنی شد. کتاب جمعه[2] و گاهنامۀ ساده[3] دو کتاب از کتاب‌های چاپخانۀ مِقابارت هستند. دربارۀ خود او و انگیزه‌هایش چیز زیادی نمی‌دانیم اما می‌دانیم که در آن دوران ونیز از مهم‌ترین مراکز چاپ کتاب بوده و بیش از دویست چاپخانه در آن فعال بوده اند. بازرگانان ارمنی با این دولت ـ شهر مراودۀ تجاری داشتند، به آنجا رفت و آمد می‌کردند و گروهی هم در آنجا مستقر بودند. بنابراین، طبیعی است در شهری که چاپ کتاب با استفاده از دستگاه گوتنبرگ رو به گسترش بود یکی هم از میان ارمنیان به این فکر بیفتد که به ارمنی کتاب چاپ کند. این فرد هاکوپ مِقابارت بود که دست به چاپ کتاب هایی با محتوای بسیار کاربردی زد: تعبیر خواب، پیشگویی نجومی، تقویمی که روزهای عید و مناسبت‌ها در آن مشخص شده بود، مجموعه‌ای از چیستان‌های منظوم نویسندگان ارمنی سده‌های میانه و در یک کلام چیزی شبیه سالنامه‌های ارمنیان (از نظر محتوا، نه قطع و اندازه).

آیا مِقابارت از این چاپخانه پولی در می‌آورد و از محل درآمد آن زندگی می‌کرد؟ نمی‌دانیم. دربارۀ شمارگان این کتاب‌ها هم چیزی نمی دانیم. به هر حال نباید از چند ده نسخه بیشتر بوده باشد. مگر تعداد باسوادها چقدر بوده است؟ خوانندگان کتاب ها هم بایست خانواده‌های بازرگانان ارمنی بوده باشند.

می‌گویند که مقابارت تلاش می‌کرد تا حروفی که برای دستگاه چاپش می‌ساخت حتی‌الامکان شبیه دست نوشته باشند. مثل ما که امروز سعی می‌کنیم کتاب دیجیتال را حتی‌الامکان شبیه کتاب کاغذی طراحی کنیم. همیشه کندن از گذشته و عادت‌های آن سخت است و ما تلاش می کنیم که در عین استفاده از فناوری جدید تا آنجا که ممکن است از گذشته دور نشویم. دست کم نسل نخست چنین است.

به هر رو، زادگاه کتاب چاپی ارمنی دیاسپورای ارمنی بود نه خاک وطن. نخستین کتاب چاپی ارمنی در ارمنستان در 1771م، در اجمیادزین، منتشر شد، یعنی 160 سال بعد از انتشار کتاب‌های چاپخانۀ مِقابارت. طی این سال ها، در دیگر مراکز ارمنی‌نشین جهان چاپ کتاب رایج شد. در قسطنطنیه (استانبول) در 1567م، در میلان در 1621م و در جلفای اصفهان در 1638م به دست خاچاطور کِساراتسی.

خاچاطــور کِساراتسی و آخریــن حرفِ چاپخانـه‌اش

نخستین چاپخانۀ ایران را ارمنیان دایر کردند که گویا نخستین چاپخانه در خاورمیانه هم بوده است، نقطۀ درخشانی در تاریخ فرهنگی ارمنیان ایران. اگر از موزۀ وانک جلفای اصفهان بازید کرده باشید، حتماً تندیسی را که روبه‌روی در ورودی کلیسای نصب شده دیده‌اید. مردی با قبای بلند و کلاه باشکوه روحانیان که یک دستش را بر کتابی نهاده و با دست دیگر شئ کوچکی را بالا گرفته است. بر روی یک طرف پایۀ سنگی کتاب، نقشی از یک دستگاه چاپ حک شده است.

اما شیئی که این مرد در دست گرفته و توجه بازدیدکننده را به خود جلب می‌کند چیست؟ این پرسش دست مایه شعری طنزآمیز به قلم زادوراُقلی شده با این مضمون که:

دکاندارهای مقابل در ورودی کلیسای وانک یک روز صبح با مجسمۀ مردی روحانی روبه‌رو می‌شوند که انگار شب از آسمان به زمین افتاده است. دور مجسمه حلقه می‌زنند و هریک سخنی می‌گویند و می‌کوشند تا حدس بزنند این مرد کیست و آن شیئی که میان دو انگشت رو به آسمان گرفته چیست؟ جروبحث‌های لفظی به درگیری می‌کشد و سرانجام با میانجیگیری پیری مجسمه لب به سخن می‌گشاید و اعلام می‌کند خاچاطور کِساراتسی است که از آن دنیا آمده سری به جلفا بزند و ببیند آیا شکوه دیرین آن هنوز پابرجاست یا نه. می‌گوید آمده است ببیند آیا هنوز 24 کلیسای شهر دایرند؟ آیا کاخ‌های خوجا های جلفا سرپا هستند و آیا هنوز بازرگانان جلفا با هند و سنگاپور تجارت می‌کنند؟ در جادۀ ابریشم در آمد و شدند و به تزار روسیه حق‌حساب می‌پردازند تا آزادانه در امپراتوری‌اش دادوستد کنند؟

اما گذر این مسافـــر سده‌هـــای گذشتــــه و آورندۀ نخستیــن چاپخانۀ خاورمیانـــه به جلفــا به نشست شورای خلیفه‌گری می‌افتد و به گوش خود می‌شنـــود کــه اعضـــای شورا دارند حساب کتاب می‌کنند که چاپخانه‌ای که او بنیاد نهاده است چقدر ضرر می‌دهد و بهتر است آن را ببندند. کِساراتسی دل‌چرکین به چاپخانه می‌رود، جایی که دستگاه‌های زیراکس کار گذاشته شده‌اند و در گوشۀ تاریکی تنها یک حرف از حروف قدیمی چاپخانۀ کهن را می‌یابد و این همان حرفی است که اکنون با دست چپ به سوی آسمان گرفته است. آری، آن شیء مرموز آخرین حرف نخستین چاپخانۀ ایران است.

ماتیان با روایتی زیبا مفهومی تازه به تندیس کِسارتسی می‌دهد. آنچه این مرد روحانی باوقار به دست گرفته، آخرین نشانِ دوره‌ای پرشکوه است که اینک دیگر وجود ندارد.

برگ زرینی چون چاپ نخستین کتاب‌های چاپی در کشوری با تمدنی دیرینه چون ایران افتخار کمی برای ارمنیان این دیار نیست اما این واقعه چیزی مجرد از زمانۀ پرشوکت خود به حساب نمی آید. چنین رویدادی در زمانه‌ای می‌توانست رخ دهد که بازرگانانش از هند تا اسپانیا را درمی‌نوردیدند و ثروت خوجاهای جلفا به اندازه‌ای بود که می‌توانستند کاخ‌ها و کلیساهای بسیار برافرازند.

پی نوشت ها:

1ـ پژوهشگر، منتقد سینمایی و سردبیر دوهفته نامۀ هویس.

Urbatagirk

Barzadumar

فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 61
سال شانزدهم | پاییز 1391 | 280 صفحه
در این شماره می خوانید:

سکه های تیگران دوم

نویسنده: شاهن هوسپیان تیگران دوم[1] همان نقش را در تاریخ ارمنستان ایفا کرده است که کوروش برای ایران. بنابراین، به مناسبت هم زمانی سال 2010 م با دوهزار و صد و پنجاهمین...

جیوان گاسپاریان،دودوک

نویسنده: رافی آراکلیانس موفقیت بزرگ جیوان گاسپاریان[1] در كنسرت مركز باربیکن[2] لندن، در 28 سپتامبر 2012م (7 مهر 1391ش)، نشانگر پیروزی عشق به نوای دودوك و سنت های وطن...

سمبات دِر کیورقیان

نویسنده: ایساک یونانسیان سمبات دِر کیورقیان[1] در1292ش در خانواده ای ارمنی، در جلفای اصفهان، چشم به جهان گشود. پدرش هوانس و مادرش تاگوهی نام داشتند. سمبات در دو سالگی...

دوست من روبرت واهانیان

نویسنده: م.پ.جکتاجی دوست خوبم، روبرت واهانیان، تا به امروز چندین و چند مقاله نوشته و به من سپرده است كه همه را در ماهنامۀ تخصصی گیلان شناسی، گیله وا، چاپ كرده ام، بیشتر...

روبرت واهانیان،معمار و گیلان شناس

نویسنده: فرامرز طالبی سرآغاز اول بار نامش را در مجلۀ گیله وا دیدم، با مقاله ای نو در ادبیات معماری گیلان: «شهرسازی رشت». با همان مقاله نامش در ذهنم ماند و بعد از آن...

نگاهی به زندگی و آثار علمی دکتر مگردیچ تومانیان

نویسنده: آرمیک نیکوقوسیان ریاضیات نوعی زبان علمی است. مهندسان، فیزیک دانان و سایر دانشمندان به طور دائم از این علم بهره مند می شوند. سایر کارشناسان نیز، که به مطالعۀ...

نگاهی به روابط عرب ها و ارمنیان از گذشته تا حال

نویسنده: نیکولای هوُهانیسیان / ترجمه مسعود احمدی و تورج خسروی خلاصه ای از فعالیت ها و آثار نویسنـده نیكولای هوْهانیسیان، در 1930م، در ارمنستان به دنیا آمد و در1953م از...

گفت و گو با اومیت یاردم،سفیر ترکیه در ایران

نویسنده: گریگور قضاریان دکتر اومیت یاردم،[1] متولد 1961م در بالك اسیر،[2] در غرب تركیه، است. او تحصیلات دانشگاهی خود را در مقطع كارشناسی رشتۀ علوم سیاسی در دانشگاه...

برگی از زندگی من

نویسنده: آراکس آوانسیان اشاره افسوس که بسیار کم از خودش نوشته. خاطراتش را می خوانم و می گویم که حیف کاش بیشتر نوشته بود ولی خاصیت انسان های متواضع و پربار این است که...

دیاسپورا،کتاب،مهاجرت

نویسنده: روبرت صافاریان حکایت پانصد سالگی کتاب چاپی ارمنی حکایت بیمار سالخوردۀ رو به موتی است که برایش جشن تولد می‌گیرند و بزرگش می‌دارند اما کسی حاضر نیست او را نگاه...

گذر تاریخ با نائیری

نویسنده: دکتر داریو فرینی / ترجمه دکتر مهرداد مومنی سال 1335ش است. ارمنی ها هم مثل بقیۀ مردم سرگرم کار و زندگی شونن و می گذرونن! من نیستم؛ یعنی، هنوز به وجود نیومدمو...

مروری کوتاه بر تاریخچه سالنامه های ارمنی

نویسنده: آناهید هوسپیان تألیف و تدوین سالنامه ها، که بخشی جداگانه از ادبیات ارمنی است، با توجه به محتوای آنها ـ که به طور عمده انعکاس دهندۀ زندگی اجتماعی، فرهنگی، ادبی،...

نشریات ارمنی زبان در خدمت کودکان

نویسنده: لیا خاچیکیان مطالبی که از سوی اولیای تربیتی كودكان برای مطالعه در اختیار آنها قرار می گیرد همواره دارای اهمیتی ویژه بوده است و از اصلی ترین برنامه های زیرساختی...

دکتر آلکساندر آتابگیان و دو ماهنامه هاماینک

نویسنده: آرمن بیگلریان دربارۀ نشریه ای به نام هاماینک،[1] که ظاهراً در رشت چاپ می شده، دیدگاه های متفاوتی از سوی محققان و دست اندرکاران مطبوعاتی وجود داشته و دارد. محقق...

نگاهی به تاریخچه مطبوعات ارمنیان ایران

نویسنده: آرمن بیگلریان تاریخچۀ نشریه ها و روزنامه های ارمنی زبان از شهر مدرس در هندوستان آغاز شده است. در نیمۀ دوم قرن هیجدهم میلادی، شمار قابل توجهی از ارمنیان در مدرس...

وُسکان یِروانتسی

نویسنده: هاسمیک خاچاطوریان «چون کتاب عشق است عزیزم  اما دشمنان ما آن را نفهمیدند» وُسکان یرِوانتسی به خاطر آرمان والای خود با فدا کردن خوشبختی و عشق دوران جوانی، به...

تاریخ صنعت چاپ ارمنی در ایران

نویسنده: تئودیک / ترجمه آناهید هوسپیان جلفای اصفهان چاپخانۀ کلیسای وانک جلفا شهرستانی است در مجاورت اصفهان، شهری که زمانی پایتخت ایران بوده است. در این شهرستان، ارمنیان...

تئودیک،نخستین محقق در زمینه تاریخ صنعت چاپ ارمنی

نویسنده: آناهید هوسپیان تئودوروس لاپجینجیان (تئودیک) مؤلف، نویسنده و ناشری پرکار بود. او در 5 مارس 1873م، درمحلۀ اسکیوتاری قسطنطنیه (استانبول)، به دنیا آمد. تحصیلات خود...

تاریخچه صنعت چاپ ارمنیان

ترجمه: آنوشیک ملکی قدیمی ترین پیوند ارمنیان با صنعت چاپ به قرن چهاردهم میلادی و به زمانی بازمی گردد که ناخدای ارمنی اهل ونیز، آنتون هایکازون، به همراه...

به مناسبت پانصدمین سال صنعت چاپ ارمنی

جاثلیق اعظم آرام اول، رهبر حوزۀ دینی کیلیکیه، پس از نام گذاری سال های گذشته به نام موضوعات مختلف، سال2012م را نیز که مصادف است با پانصدمین سال صنعت چاپ ارمنی «سال کتاب...

ماتناداران و میراث خطی مورخان ارمنی

نویسنده: آرپی مانوکیان ماتناداران[2] در معنای لغوی به مجموعه ای اطلاق می شود که مکانی برای نگاهداری اسناد، متون خطی و کتا ب های دست نویس قدیمی یا چاپی است. این مجموعه،...