نویسنده: آنوشیک ملکی

تعیین مبدأ سال نو در کشورهای گوناگون اساس و بنیانی خاص و متمایز دارد. گاه واقعه ای تاریخی یا اسطوره ای، گاه واقعه ای دینی، گاه تأسیس یک مقر حکومتی (مرکز یا شهر اصلی) و … مبدأ تاریخ یک ملت تلقی شده. ارمنستان نیز به منزله سرزمینی تاریخی و کهن از گذشته تا به امروز تقویم های متنوعی داشته است. تقویم خورشیدی از جمله تقویم هایی بوده که در دوره های مختلف در ارمنستان کاربردی ویژه داشته. از آنجا که خورشید جزء خدایان اصلی  ارمنیان باستان محسوب می شده استفاده از این تقویم نیز توجیه پذیر است. در مورد تقویم قمری هنوز برای ما مشخص نیست که آیا این نوع تقویم نیز در ارمنستان کاربرد داشته است یا خیر اما به یقین محاسبه حرکات متناوب ماه به دور زمین کار چندان مشکلی نبوده. احتمال داده می شود که تقویم کهن ارمنی هزاران سال پیش تدوین و تثبیت شده باشد که بر اساس آن روز اول سال اعتدال بهاری ( تساوی روز و شب)، برابر 21 مارس؛ یعنی، اول فروردین بوده است. این تقویم خورشیدی تقویمی ثابت نبوده و بر اساس آن تاریخ و روز جشن ها در طی سال به آرامی تغییر می یافتند (با تناوب1461 سال) زیرا یک سال حقیقی خورشیدی تقریباً یک ربع روز از 365 روز بیشتر است (1461= 0.25 : 365.25).

ستاره شناسان کاراهونج(2) از 7,500 سال پیش به این موضوع پی برده بودند و می  دانستند که برای داشتن تقویمی ثابت، که در آن تاریخ جشن ها تغییر نیابد و متناسب با حرکت خورشید باشد، می بایست هر 4 سال یک بار 1 روز به این تقویم بیفزایند. با این محاسبات تقویمی ثابت در رصدخانه کاراهونج تدوین شد که مطابق آن روز اول سال از اعتدال بهاری (21 مارس) و ساعت 6 صبح یا بعد از ظهر شروع می شد. به این ترتیب، یک دوره1461 ساله یک دوره ارمنی نامیده شد. ارمنیان طی 5,000 سال (تا قرن نوزدهم میلادی) به طور هم زمان از دو تقویم ثابت و متحرک استفاده می کردند و نحوه استفاده از این تقویم را به ملل دیگر نیز آموخته بودند.

گاه شماری ساده و منظم، تقسیم بندی 30 روزه ماه ها، وجود 5 روز اضافی در آخر سال، نام گذاری روزهای ماه، انتساب هر ماه و هر روز به ایزدی خاص، گرفتن جشن در روزهایی که نام آن روز با نام ماه یکی می شده، نام گذاری روز نوزدهم ماه نخست به نام همان ماه، نگه داشتن کبیسه مخصوصاً از سوی روحانیان و وجود دوره1461 ساله همگی تشابهاتی در گاه شماری های ارمنی، ایرانی و مصری هستند که نشان دهنده نزدیکی و قرابت فرهنگی این ملل باستانی اند.

بدون شک، استفاده از تقویم ثابت راحت تر و مناسب تر بوده است. یولیوس قیصر در 46ق م تغییراتی در گاه شماری مصری ایجاد کرد. او با احتساب سال های کبیسه (یعنی اضافه شدن 1 روز به سال در هر 4 سال یک بار) به این نتیجه رسید که 1 سال به 365 روز و 6 ساعت یا  365 و 4/1 روز می رسد و مطابق تقویم یولیانی 1 سال 11 دقیقه و 14 ثانیه از سال حقیقی طولانی تر است. این تفاوت در 400 سال حدوداً به 3 روز می رسید. او این نوع گاه شماری را وارد اروپا کرد. این تقویم اکنون به نام گاهشماری کهن یا   تقویم یولیانی معروف است. ارمنستان این گاه شماری یولیانی را در 122م (زمان پادشاهی آرداشس دوم) پذیرفت. بعدها، در 1582م، گریگور سوم، پاپ روم، تقویمی را که امروز در بیشترکشورها رایج است و تقویم گریگوری نامیده می شود معمول ساخت.

گاه شماری اصلی ارمنی یا گاه شماری هایک

گاه شماری دیگری که در ارمنستان مورد استفاده بوده گاهشماری اصلی ارمنی است که در2492ق م به فرمان هایک، پادشاه ارمنستان، ملقب به کِسار(3)معمول شد.

همان گونه که موسی خورنی(مورخ قرن پنجم میلادی) در کتاب تاریخ خود شرح می دهد پس از آنکه هایک، پادشاه ارمنی، بر بِل و سپاه او، که به هدف تسخیر و تصاحب سرزمین هایک از بابل به سوی ارمنستان گسیل شده بودند، پیروز شد فرمان داد تا همه ساله روز این پیروزی را گرامی بدارند. او نام  ماه ها را نیز به اسم پسران و دختران خود نام گذاری کرد.

تاریخ 2492ق م را عالیشان، مورخ ارمنی قرن نوزدهم میلادی، بازسازی کرده است. سال نو (روز اول ماه ناواسارد در گاه شماری ارمنی) در تاریخ428میلادی مطابق گاه شماری متحرک خورشیدی ارمنی با 23 اوتِ گاه شماری یولیانی (یا 11 اوت مطابق گاه شماری کنونی یا گریگوری) یکسان و برابر است. عالیشان با استناد به این دلایل و با در نظر گرفتن دوران 1460 ساله ارمنی چنین محاسبه کرد:

2492= 1460+1032= 428-1460

او تأکید دارد که تاریخ 2492ق م را نویسندگان کلاسیک مانند آفریکانوس(4) و اوسبیوس(5) نیز به منزله تاریخ کشته شدن بِل تأیید کرده اند.

گاهشماری اصلی ارمنی شامل 12 ماه و هر ماه نیز شامل30 روز است؛ یعنی، 360 روز به اضافه 5 روز اضافی (احتمالاً برای جشن گرفتن سال نو یا مطابق گاه شماری اصلی ارمنی6 روز اضافی در هر 4 سال یک بار). ماه ها، روزهای ماه و اوقات شبانه روز با اسامی ارمنی نام گذاری شده اند. در جدول زیر، اسامی ماه ها را بر اساس گاهشماری اصلی ارمنی آورده ایم و آنها را با گاه شماری کنونی مطابقت داده ایم:

جدول1   مطابقت گاهشماری اصلی ارمنی با گاهشماری کنونی

ترتیب ماه ها نام ماه ها تعداد روزها برابربا
اول ناواسارد (دختر هایک )(1) 30 11 اوت ـ 9 سپتامبر
دوم هُری (دختر هایک ) (2) 30 10سپـتامـبر ـ 9 اکتـبر
سوم ساهمی (دختر هایک ) (3) 30 10 اکـتبـر ـ 8 نـوامـبر
چهارم تره (پسر هایک ) (4) 30 9 نـوامـبر ـ 8 دسـامـبر
پنجم کاقوتس (پسر هایک )(5) 30 9 دسـامـبر ـ 7 ژانـویه
ششم آراتز (پسر هایک )(6) 30 8 ژانـویـه ـ 6 فــوریـه
هفتم مهکان (دختر هایک )(7) 30 7 فــوریـه ـ 8 مـارس
هشتم  آرِگ (دختر هایک )(8) 30 9 مــارس ـ 7 آوریــل
نهم آهکان (اسمی کهن )(9) 30 8 آوریــل ـ 7 مــه
دهم مارِری (دختر هایک )(10) 30 8 مــه ـ 6 ژوئــن
یازدهم مارگاتس (دختر هایک )(11) 30 7 ژوئـن ـ 6 ژوئـیه
دوازدهم هروتیتس (پسر هایک )(12) 30 7 ژوئـیه ـ 5 اوت
سیزدهم آولیاتس (13) 5 6 اوت ـ 10 اوت

1- navasard
2- hori
3- sahmi
4- treh
5- kaghots
6- aratz
7- mehekan
8- areg
9- ahekan
10- mareri
11- margats
12- hrotits
13- aveliats

هر یک از روزهای این 5 روز اضافی با اسامی سیارات مهم آن زمان نام گذاری شده اند. در گاه شماری اصلی و ثابت ارمنی، 1روز اضافی (در هر4 سال یک بار) در سال کبیسه به ماه مهکان اضافه می شده است. روزهای ماه ها نیز با اسامی کوه های مقدس و معابد خورشید و خدایان نام گذاری می شد. این اسامی به ترتیب از روز اول تا سی ام عبارت بودند از:

  1. آرگ(6)                    2. هراند(7)                 3. آرام(8)
  2. مارگار(9)                 5. آهرانک(10)            6. مازدق(11)
  3. آستغیک(12)              8. میهر(13)               9. دزوپابِر(14)
  4. مورتس(15)              11. یِرزکان(16)          12. آنی(17)
  5. پارکار(18)               14. واناتور(19)           15. آرامازد(20)
  6. مانی(21)                 17. آساک(22)             18. ماسیس(23)
  7. آناهید(24)                20. آراگاتس(25)          21. گرگور(26)
  8. کُردویک(27)            23. تزماک(28)           24. لوسناک(29)
  9. تسرون(30)              26. نپات(31)             27. واهاگن(32)
  10. سیس(33)               29.واراگ(34)             30. گیشراوار(35)

بر اساس این تقویم روزها از ساعت 6 صبح شروع می شد و اوقات شبانه روز نیز دارای اسامی ای ارمنی بودند (جدول 2 و 3):

جدول 2     اسامی اوقات روز در گاهشماری اصلی ارمنی

ترتیب ساعت نام ساعت  به معنای
1 7-6 آیگ(1)  بامداد، اول صبح و سحرگاه
2 8-7 تسایگ(2) زمان قبل از فرارسیدن صبح
3 9-8 زُراتسییال(3) نیرومند و پُرزور
4 10-9 جاراگایتیال(4)  دارای پرتو و تابش نور
5 11-10 شاراوِقیال(5) طلوع خورشید، شعاع و تابش نور
6 12-11 یِرکراتِس(6)  بیننده زمین
7 13-12 شانتارکوق(7) صاعقه افکن
8 14-13 هراکات(8)  ریزش قطرات آتش، آتش ریزان
9 15-14 هورتاپیال(9) ریزش آتش
10 16-15 تاقانتیال(10) پوسته و لایه نازک
11 17-16 آراگُت(11)  با شتاب و عجله، شتابان
12 18-17 آرپُق(12) خورشید تابنده

1- ayg
2- tsayg
3- zoratsyal
4- charagayatyal
5- sharaveghy
6- yerkrates
7- shantarkogh
8- hrakat
9- hurtapyal
10- taghantyal
11- Aragot
12- Arpogh

جدول 3      اسامی اوقات شب در گاهشماری اصلی ارمنی

ترتیب ساعت نام ساعت به معنای
1 19-18 خاواراک(1)  تاریک و ظلمانی
2 20-19 آغجاموقج(2) گرگ و میش
3 21-20 متاتسیال(3) شب و تاریکی
4 22-21 شاهاوت(4) ـــــــ
5 23-22  کاماوت(5) ـــــــ
6 24-23 باواکان(6) کافی و بس
7 1-0 خوتاپیال(7) ـــــــ
8 2-1  گیزاک(8) ـــــــ
9 3-2 لوساکن(9) چشم های نورانی یا چشمه نورانی
10 4-3 آراوُد(10) صبح و بامداد
11 5-4 لوساپایل(11)  درخشندگی و تابش (نور درخشان)
12 6-5 پایلاتزو(12) نام سیاره مرکوری(مریخ) اما در معنای تحت اللفظی به معنی برق زننده

1- Khavarak
2- Aghjamoughj
3- Mtatsyal
4- Shahavot
5- Kamavot
6- Bavakan
7- khotapyal
8- gizak
9- lusakn
10- aravot
11- lusapayl
12- paylatzu

در نزدیکی شهر ساناهین، در ارمنستان، تقویم ـ کمربندی از اسامی 7 روز هفته، که متعلق به 2000 سال پیش از میلاد است، یافت شده است. در این تقویم، اسامی روزهای هفته با نام های کهن ارمنی و نیز به نام خورشید، ماه و پنج سیاره نام گذاری شده اند:

جدول 4   مطابقت اسامی روزهای هفته در تقویمی متعلق به                                                                                                 

2000 سال پیش با تقویم ایرانی، انگلیسی و ارمنی

روزهای هفته در تقویم امروزی ایرانی روزهای هفته در تقویم امروزی انگلیسی روزهای هفته در تقویم ارمنی اسامی سیارات
یکشنبه sunday arev sun
دوشنبه monday lucin moon
سه شنبه tuesday hrat mars
چهارشنبه wednesday paylatzu mercury
پنجشنبه thursday lusntag jupiter
جمعه friday arusiak venus
شنبه saturday yerevak saturn

بسیار جالب است که دو روز اول هفته به زبان انگلیسی ساندِی و ماندِی کاملاً با نام های ارمنی آن آرِو (خورشید) و لوسین (ماه) مطابقت دارند.

گاه شماری اصلی ارمنی تا به امروز نیز در ارمنستان معمول و رایج است. بسیاری از مردم سال نوی باستانی(11اوت) را نیز جشن می گیرند و هنوز فرمان 2492 سال پیش از میلاد هایک را از یاد نبرده اند.

پس از پذیرش مسیحیت در ارمنستان، علاوه بر گاه شماری اصلی ارمنیگاه شماری های دیگری نیز مورد استفاده قرار گرفتند، مانند تاریخ بزرگ ارمنی ، که از 11 ژوئیه 552م شروع می شود، تقویم کلیسایی و تقویم ثابت دانشمند ارمنی، هوهانس ایماستاسِر،(36) که از 1085م شروع می شود و بر اساس آن سال نو    ( اول ماه ناواسارد) طبق گاه شماری یولیانی 11اوت برگزار می شده است.

11 اوت 2008م مصادف بود با سالگرد 4500 سالگی این گاه شماری کهن. گاه شماری اصلی ارمنی یکی از گاه شماری های دقیق و کهن دنیاست که امیدواریم با مداخله سازمان های بین المللی اصالت و ارزش آن در بسیاری از جوامع یادآوری شود.

پی‌نوشت‌ها:

1- مقاله حاضر ترجمه بخشی کوچک از کتاب ارمنیان و ارمنستان باستان نوشته باریس هرونی است. در ضمن برای تکمیل مقاله از دایره المعرف فارسی، به سرپرستی غلامحسین مصاحب و کتاب پژوهشی در اساطیر ایران اثر دکتر مهرداد بهار نیز استفاده شده است.

2- رصدخانه ای متعلق به دوران پیش از تاریخ که از صدها سنگ ایستاده تشکیل شده است. این رصدخانه با قدمت 7,500 سال، در ارمنستان، در نزدیکی سیسیان و دویست کیلومتری ایروان، پایتخت ارمنستان، قرار دارد.

3- kesar(kes. Ar / kes. arev)

به معنای خدای زمینی(مادی). کِس به معنی نیم و نیمه و آرِو و آر به معنای خدای خورشید و در کل به معنای نیم خدای. پادشاه ارمنستان هم زمان هم بالاترین مقام روحانی وهم پسرخورشید و نماینده خدای اصلی؛ یعنی، آرِ پدر بر روی زمین محسوب می شد.کسار ارمنی بعدها از طریق یونانیان وارد اروپا شد و واژه هایی چون سزار(روم و بیزانس)، کایزر(آلمان)، تزار (روسیه)، کایسر(در ارمنستان به معنی امپراتور) و قیصر (در زبان عربی) از همین واژه گرفته شده اند.

4- Afrikanus

5- Eusebius

6- areg

7- hrand

8- aram

9-margar

10-ahrank

11-  mazdegh

12- astghik

13-mihr

14- dzopaber

15- murts

16- yerezkan

17-ani

18-parkar

19-vanatur

20-aramazd

21-mani

22-asak

23- masis

24- anahit

25- aragats

26- grgur

27- korduik

28- tzmak

29- lusnak

30- tsron

31-npat

32- vahagn

33- sis

34- varag

35- gisheravar

36- Hovhanes Imastasser

منابع:

بهار، مهرداد. پژوهشی در اساطیر ایران. تهران: [بی نا]، 1375.

مصاحب. دایره المعارف فارسی.

هرونی، باریس. ارمنیان و ارمنستان باستان. ایروان: [بی نا]، 2006.

فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 45
سال دوازدهم | پاییز 1387 | 160 صفحه
در این شماره می خوانید:

زاهراد

نویسنده: خاچیک خاچر         (( شاعرشدن سرنوشتي است كه از آن گريزي نيست)) . زاهراد يك آن به آسمان پر ستاره نگاه كن. مي بيني؟ آنجا، دروسط آسمان جاي ستاره اي خالي است....

بارویر سواک

نویسنده: آزاد ماتیان دهة شصت قرن گذشته دوران استالين زدايي در اتحاد جماهير شوروي سابق بود. مرگ ديکتاتور در 1954م، همانند سي سال حکومت مقتدرانه اش، تأثيري سرنوشت ساز بر...

فصلنامه پیمان در پانزدهمین جشنواره و نمایشگاه بین المللی مطبوعات

پانزدهمين دورة نمايشگاه بين المللي مطبوعات و خبرگزاري ها در تاريخ 26 آبان 1387 آغاز شد و در 3 آذر 1387 با موفقيت به کار خود پايان داد. برپايي نمايشگاه بين المللي به همت...

نقدی بر کتاب جنگ فرهنگی علیه جمهوری آذربایجان

نویسنده: روبن گالیچیان / ترجمه: آرمیک نیکوقوسیان مشخصات کتاب گردآورنده: کماله عمرانلي قطع: خشتي بزرگ (25/27 سانتي متر) تعداد صفحات: 280 انتشارات: بنياد حيدر علي اُف با...

آراوُد در گذر زمان

نویسنده: آرپی مانوکیان در نوشتار زير کوشيده ايم، تاريخ شکل گيري و حيات نشرية مهم و تأثيرگذار ارمني  زباني را که در تبريز به چاپ مي رسيد؛ يعني، هفته نامة آراوُد(2)را به...

درباره نام های خانوادگی ارمنی

نویسنده: ادوارد هاروتونیان در شمارة 44 فصلنامة پيمان مطلبي با عنوان (( نام هاي خانوادگي ارمني)) به چاپ رسيده است. از آنجايي که فصلنامة پيمان به منزلة مرجعي مورد استفادة...

نگاهی مختصر به تاریخ منطقه نخجوان

نویسنده: شاهن هوسپیان منطقة نخجوان، که امروزه بخشي از جمهوري آذربايجان را تشکيل  مي دهد، در منتهي اليه جنوبي منطقة قفقاز و در ساحل شمالي رود ارس، قرار گرفته و با 5,363...

هنر،مذهب و ادبیات شقاهی ارمنیان باستان

نویسنده: رافائل ایشخانیان / ترجمه: ژیلبرت مشکنبریانس بر اساس تحقيقات باستان شناختي صورت گرفته در کوهستان هاي ارمنستان مشخص شده که اين منطقه از زمان هاي بسيار دور محل...

گاه شماری اصلی ارمنی

نویسنده: آنوشیک ملکی تعيين مبدأ سال نو در کشورهاي گوناگون اساس و بنياني خاص و متمايز دارد. گاه واقعه اي تاريخي يا اسطوره اي، گاه واقعه اي ديني، گاه تأسيس يک مقر حکومتي...

یحیی خان نابغه هنر تارسازی جلفای اصفهان

نویسنده: زویا خاچاطور در ايامي نه چندان دور نسلي از استادان سازندة آلات موسيقي سنتي در ايران پا به عرصه گذاشتند كه اين هنر را در ايران شكوفا کردند و به اوج رساندند....