نویسنده: بهروز خان محمدی

به فاصلۀ حدود دو کیلومتری از مرکز ارومیه محلۀ ریحان آباد واقع شده است. این منطقه، که بر اساس بررسی های محلی به نام های رافا و راهوا نیز شناخته می شود، تا 1376 به صورت روستایی بود که در حومۀ شهر قرار داشت و با مختصات 45՛, 07 طول جغرافیایی و 37՛ , 35 عرض جغرافیایی و ارتفاع 1320 متر از سطح دریا جزو دهستان بکشلوچای بخش مرکزی ارومیه محسوب می شد. [2] با گسترش اراضی محدودۀ شهر و ساخت و سازهای جدید امروزه این دهستان به صورت محله ای در شمال شهر در آمده است که در آن بیش از پانصد خانوار آشوری و ارمنی زندگی می کنند. [3] درون بافت مسکونی و در حاشیۀ شرقی جادۀ آسفالته حیاط بزرگی با دو کلیسا در درون آن واقع شده است که یکی از آنها به مسیحیان نسطوری (آشوری ها) تعلق دارد و دیگری، با نام کلیسای حضرت مریم،[4] متعلق به ارمنیان است که به لحاظ اهمیت آن موضوع نوشتار حاضر قرار گرفته. این کلیسا از چهار طرف به فضای باز منتهی و قسمتی از ضلع شمالی آن با بنای مجاور؛ یعنی، مدرسۀ شهدای ریحان آباد تلفیق شده است.

تاریخچه

کلیسای حضرت مریم فاقد کتیبه ای است که گویای تاریخ ساخت یا نام بانی آن باشد. در مورد تاریخ ساخت این کلیسا مدرک مستند و مستدلی در دست نیست. محققان ایتالیایی تاریخ احتمالی ساخت آن را قرن هفدهم میلادی می دانند. [5] از آنجا که اکثر قریب به اتفاق کلیساهای تاریخی ارمنی ارومیه و حومۀ آن در قرن هفدهم میلادی ساخته شده و از لحاظ نقشه و دیگر ویژگی های ساختمانی تفاوت چندانی با هم ندارند تاریخ فوق را می توان به منزلۀ زمان ساخت اولیۀ کلیسا قابل قبول دانست. علاوه بر این، نوع مصالح به کار رفته، نقشۀ معماری و به ویژه، گنبدهای آن، که قابل مقایسه با کلیسای سورپ گئورک[6] روستای گردآباد (قرن هفدهم) است، این نظریه را قوت می بخشد. در سردر ورودی کلیسا کتیبه ای به خط ارمنی قرار گرفته که تاریخ مرمت آن را 1892م ذکر می کند. ترجمۀ کتیبه چنین است: (( کلیسای مریم مقدس به تاریخ 1892م مرمت شده است)). [7] پلکان های محراب نیز، به استناد کتیبه ای که در همین محل قرار گرفته، در سال های اخیر (1999م) مرمت شده است. این کلیسا امروزه در وضعیت خوبی است و اهالی ارمنی منطقه به طور منظم از آن جهت برگزاری مراسم مذهبی استفاده می کنند.

پیشینۀ تحقیقات

مدارک مکتوب موجود در مورد این کلیسا محدود به مطالعاتی است که هیئت ایتالیایی دانشگاه میلان در چهارچوب بررسی های خود در مورد معماری ارمنی در ایران، در 1977م، صورت داده است. [8] این هیئت در فهرستی که از کلیساهای ارمنی منطقه تهیه کرده به نام این کلیسا،[9] تاریخ احتمالی ساخت آن، نوع پوشش سقف و وضعیت کنونی آن اشاره کرده است. [10] از آن زمان به بعد، این کلیسا مورد بی مهری پژوهشگران و محققان قرار گرفته و هیچ گونه تحقیقی راجع به آن صورت نگرفته و تاکنون تصویر، نقشه و طرحی از آن در جایی منتشر نشده است.

توصیف کلی بنا

این کلیسا مشتمل بر تالاری است منفرد و مستطیل شکل به مساحت حدود 220 متر مربع در حاشیۀ غربی حیاطی مستطیل شکل. چنان که گفتیم در کنار این کلیسا، کلیسای دیگری نیز، متعلق به آشوریان، واقع شده که از لحاظ ویژگی های ساختمانی با کلیسای حضرت مریم قابل مقایسه است.

تحلیل معماری بنا و عناصر آن

مصالح

کلیسا با استفاده از سنگ، آجر و خشت به منزلۀ مصالح اصلی و گچ، چوب و سنگ های ورقه ای تراش خورده به منزلۀ مصالح فرعی ساخته شده است.

نقشه

کـلیسـای حـضرت مریـم ریحـان آبـاد براساس نقشه ای مستطیل شکل با ابعاد 10/50 × 21/20 متر بنا شده. این کلیسا دارای محور شرقی غربی است و انتظام اجزا و عناصر آن بر این اساس که منطبق با جهت محراب باشد صورت گرفته و نقشه نسبت به محراب متقارن است. کلیسا یک ورودی اصلی در ضلع غربی دارد (تصویر1). این ورودی، که طبق آموزه های مذهب مسیحی راه دخول به کلیساست، بر روی محور اصلی شرقی غربی و درست در مقابل محراب واقع شده. سطح کلیسا هم سطح با زمین های اطراف است و مانند اکثر کلیساهای آذربایجان با شش ستون استوانه ای چوبی و دو ستون قطور سنگی به سه ناو تقسیم می شود: ناو اصلی میانی و ناوهای فرعی جانبی  آن. ناو میانی عریض تر از دو ناو کناری است و در ابعاد بزرگ تری نیز ساخته شده (تصویر2).

محراب مستطیل شکل کلیسا در منتهاالیه بخش شرقی و هم عرض ناو میانی و در راستای آن ایجاد شده (تصویر3). در دو جناح آن نیز، مانند اکثر کلیساهای آذربایجان و ارمنستان، دو اتاق جانبی (آوانداتون) تعبیه شده است.

در این کلیسا نیز به لحاظ کاربـری ســه قسمت محل عوام، محل سرودخوانان و محراب وجود دارد و تفکیک حریم بخش های مختلف با ایجاد اختلاف سطح بین آنها صورت گرفته است به این ترتیب سطح محل سرودخوانان بالاتر از سطح محل عوام و محراب بالاتر از محل سرودخوانان واقع شده. همچنین به منظور ایجاد گنجایش بیشتر برای مکان مورد استفادۀ عبادت کنندگان فضای وسیع تر به محل عوام اختصاص یافته است.

نماها و تزیینات

نمای خارجـــی

نمای خارجی دیوار غربی و محل ورودی کلیسا ساده و بدون پیرایه است و طی مرمت های صورت گرفته با اندود سیمانی پوشانده شده. ورودی اصلی کلیسا، که در این ضلع قرار دارد، شامل درگاه کم ارتفاع و کوتاه فلزی با طاق جناغی است که در دو ضلع آن دو نیم ستون تعبیه شده (تصویر1). بر بلندای ورودی اصلی و در دو جناح آن، سه نورگیر مستطیل شکل با قوس کمانی برای تأمین نور داخلی کلیسا قرار داده اند. ازاره های ضلع غربی نیز تا ارتفاع یک متر با سنگ های گرانیتی ورقه ای قرمز رنگ مزین شده  است.

نمای خارجی دیوار جنوبی به دو بخش افقی تقسیم می شود. بخش تحتانی فاقد تزیین خاصی است و آن را با اندود سیمانی پوشانده اند. در بخش فوقانی نیز، که با اندود سیمانی پوشانده شده، سه پنجره با قوس کمانی برای تأمین نور داخلی کلیسا تعبیه کرده اند. نمای خارجی دیوار شمالی، در بخش تحتانی، تا ارتفاع حدود دو متر با سنگ های لاشه ای پوشانده شده است. نمای بخش فوقانی نیز آجری است. در این بخش، که در آن بخش های اصلی و مرمت شده به وضوح قابل تفکیک از هم هستند، چهار نورگیر مستطیل شکل تعبیه شده که دو نورگیر طی مرمت ها کوچک تر شده. این نورگیرها دارای چهارچوب آجرکاری شده هستند.

نماهای داخلی

نمای دیوارهای داخلی کلیسا فاقد تزیین خاصی است و با اندود گچ پوشانده شده است. در سه ضلع محراب، که در انتهای شرقی کلیسا قرار دارد، سه طاقچۀ بلند با عمق حدود چهار سانتی متر و طاق جناغی برای نگه داری اشیا تعبیه شده. محراب نیز شامل سکوی سنگی بلندی است که به صورت چند پله ای ساخته شده و بر روی آن شمعدان و تصاویر حضرت مریم، حضرت عیسی و قدیسان را قرار داده اند. (تصویر3)

در سه ضلع محراب، طاق نماهایی بلند با قوس جناغی برای جلوگیری از یکنواختی و سادگی تعبیه شده است. فضای درونی اتاق های جانبی فاقد تزیین خاصی است. تنها دو طاقچه با قوس جناغی به صورت قرینه در آنها تعبیه شده. بر بالای ورودی هر دو اتاق جانبی طاق نماهایی بلند و باریک این بخش را از سادگی و یکنواختی خارج کرده است.

پوشش سقف

پوشش سقف کلیسا به دو شکل صورت گرفته. بخش نخست، شامل سقف محراب و محل سرودخوانان، به صورت گنبدی اجرا شده است. در این بخش، دو گنبد کوچک مخروطی نامنظم ساخته شده که با گنبدهای کلیسای سورپ گئورک روستای گردآباد قابل مقایسه است (تصویر4، نقشۀ2) و از آنجا که کلیسای سورپ گئورک گردآباد هم در قرن هفدهم میلادی ساخته شده و در فاصلۀ چند کیلومتری این کلیساست می توان تصور کرد که هر دو به دست گروهی از مهاجران ارمنی ساخته شده اند. سنگینی وزن گنبدها با طاق های جناغی باربر به ستون های قطور سنگی، که به همین منظور در این محل تعبیه شده، انتقال می یابد. بخش دوم، شامل پوشش محل عوام، به صورت مسطح است و شش ستون چوبی در این بخش سنگینی سقف را نگه می دارند. تعمیدگاه کلیسا نیز در دیوار شمالی و در کنار اتاق جانبی واقع شده و شامل طاقچه ای با قوس جناغی است که درون این طاقچه سنگ آب مستطیل شکلی برای غسل و شست و شوی نوزادان در نظر گرفته شده است.

قبرستان تاریخی

به فاصلۀ دویست متری شرق کلیسای حضرت مریم و در حاشیۀ شرقی ریحان آباد، قبرستان تاریخی مسیحیان واقع شده. ابعاد تقریبی این قبرستان حدود80 × 100متر است و از جهات شمال، جنوب و غرب به منازل مسکونی محدود و از ضلع شرقی به راه خاکی منتهی می شود. سطح قبرستان پوشیده از تخته سنگ های مکعب مستطیل و لاشه سنگ های بزرگ است. برخی از این سنگ های مکعب مستطیل را ماهرانه تراشیده و نقوشی با موضوعات مختلف هندسی، انسانی و گیاهی بر روی آنها حک کرده اند اما متأسفانه بیشتر آنها را قاچاقچیان شکسته و از بین برده اند. (تصویر 6 و 7) برخی از این سنگ قبرها کتیبه دارند و مربوط به سده های هجدهم، نوزدهم و بیستم میلادی اند. تعدادی از سنگ های لاشه ای نیز تراشیده و نقوش صلیبی بر روی آنها ایجاد شده و سطحی تو رفته و گود دارند. پیشروی منازل مسکونی به سمت محوطۀ قبرستان تخریب عمده ای را در این قسمت ها موجب شده و به دلیل بی توجهی بخش هایی از آن به دست حفاران غیر مجاز از بین رفته است.

* * *

کلیسای حضرت مریم ریحان آباد از بناهای تاریخی و ارزشمند منطقۀ شمال غرب کشور است که قدمتی سیصد ساله دارد. اهمیت عمدۀ این کلیسا به دلیل استفاده از ستون های قطور سنگی و ستون های استوانه ای چوبی، به طور مشترک، برای نگه داری سقف است که ویژگی منحصر به فرد این کلیسا به حساب می آید و در دیگر کلیساهای ارمنی، دیده نمی شود. به علاوه این کلیسا از معدود کلیساهای ارمنی منطقۀ ارومیه است که با آجر و خشت بنا شده است. کلیسا امروزه در وضعیت خوبی قرار دارد و اهالی ارمنی منطقه به طور منظم از آن برای برگزاری مراسم مذهبی استفاده می کنند. هرچند مرمت های صورت گرفته در بنای کلیسا اصولی نیست و عموماً، به دست اهالی ارمنی منطقه صورت گرفته اما همین مرمت ها در سرپا نگه داشتن بنا و جلوگیری از تخریب آن نقشی عمده داشته است. کلیسا نمود چندانی نسبت به محیط پیرامون خود ندارد و تنها به واسطۀ برخی علائم همچون گنبدها از ابنیۀ مجاور متمایز می شود. به جاست این کلیسا به خاطر اهمیت آن در فهرست آثار ملی کشور ثبت شود و حریم اصلی آن از وجود دیگر بناها، که ماهیت اصلی آن را تحت الشعاع قرار داده اند، آزاد و زمینه برای بازدید علاقه مندان و دوستداران بناهای تاریخی فراهم شود.

منابع:

انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، فرهنگ جغرافیایی ارومیه، ج 13، ص181.

 خان محمدی، بهروز. (( معماری مذهبی ارامنۀ آذربایجان غربی از دیدگاه باستان شناسی: کلیساهای شهرستان ارومیه و حومه))، پایان نامۀ کارشناسی ارشد باستان شناسی، دانشگاه تهران، 1384 (چاپ نشده).

پی نوشت ها:

1ـ کارشناس ارشد باستان شناسی ادارۀ کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری آذربایجان غربی.

2ـ انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، فرهنگ جغرافیایی ارومیه، ج 13، ص181.

3ـ همان جا.      

  1. s Astvatzatzin4ـ

Adriano alpago novelo; marco brambilla; etal; ricerca sull architecttura armena iran, p:136; Adriano alpago5ـ  novelo, marco brambilla; etal; documentes of Armenian architecture(Milan: oemme edizione, 1988), no: 20, p. 40.

Surp george 6ـ

7ـ زحمت ترجمۀ این کتیبه را آقای کازاریانس کشیده اند. 

Adriano alpago – novelo; marco brambilla; etal; ricerca sull architecttura armena iran, p:1368ـ

10ـ هیئت ایتالیایی این کلیسا را با نام راهوا معرفی کرده است.

Adriano alpago – novelo, marco brambilla, etal, documentes of Armenian architecture, p. 40.11ـ

فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 52
سال چهاردهم | تابستان 1389 | 224 صفحه
در این شماره می خوانید:

مراسم بزرگداشت کارشناسان و مجموعه دار اسکناس،سکه و تمبر،ادیک هوانسیان

نویسنده: نارک هارطونیان مراسم بزرگداشت ادیک هوانسیان، کارشناس و مجموعه‌دار اسکناس، سکه و تمبر به  منظور تجلیل از زحمات و فعالیت های وی، در11 خرداد 1389، به همت مؤسسۀ...

سمینار جمهوری ارمنستان 2010 تجارب پیشین – چشم انداز فرارو

نویسنده: کارینه داودیان سمینار بین المللی جمهوری ارمنستان 2010، تجارب پیشین ـ چشم انداز فرارو با همکاری بنیاد مطالعات قفقاز دانشگاه تهران، مرکز مطالعات آسیای مرکزی و...

خاندان پزشکان بُختیشوع در قلمرو خلفای عرب

نویسنده: هاروتیون میناسیان / ترجمه: ادوارد هاروتونیان  اشاره روانپزشک، دکتر هارتیون میناسیان، در 1952م، در ایروان، در خانواده ای پزشک متولد شد. وی دانش آموختۀ انستیتوی...

اولین اسناد و کتاب های حقوقی ارمنی

نویسنده: گارگین فتائی هر جامعه و تمدنی برای ایحاد صلح و آرامش، در بین اقشار گوناگون مردم، نیازمند به برقراری روابط حقوقی در بین اعضای جامعه و تدوین قوانینی برای تضمین...

ارمنستان در خلال فتوحات سلجوقیان

نویسنده: آرپی مانوکیان وضعیت ارمنستان (نیمۀ نخست قرن یازدهم میلادی) از سال های نخست قرن یازدهم میلادی پادشاهی باگراتونی[3] رو به ضعف نهاد و به دوران زوال خود نزدیک شد....

کلیسای حضرت مریم ریحان آباد

نویسنده: بهروز خان محمدی به فاصلۀ حدود دو کیلومتری از مرکز ارومیه محلۀ ریحان آباد واقع شده است. این منطقه، که بر اساس بررسی های محلی به نام های رافا و راهوا نیز شناخته...

اسکناس های اولین جمهوری ارمنستان

نویسنده: شاهن هوسپیان پس از انقلاب های 1917م و فروپاشی امپراتوری تزاری روسیه، فرصتی برای ملل تحت کنترل آن امپراتوری در آسیای میانه، جنوب قفقاز و سواحل دریای بالتیک به...

زیربناهای نظری مرام نامه فدراسیون انقلابی ارمنی

نویسنده: کارن خانلری / ترجمه: سرکیس مگردیچیان به مناسبت صد و بیستمین سالگرد تأسیس حزب داشناکسوتیونزیربناهای نظری مرام نامۀ  فدراسیـون انقلابی ارمنی و مقایسـۀ آن با...

نگاهی به تاثیرات متقابل زبان های ارمنی و فارسی

نویسنده: واهه آراکلیان تأثیرات متقابل زبانی ملت های هم جوار در ادوار مختلف تاریخی از لحاظ تنوع دارای تفاوت های زیادی است و به منزلۀ پیامد پدیده های كلی مختص یک برهۀ...

نقش کلیسای ارمنی در تداوم استمرار هویت ارمنیان

نویسنده: فرحناز توکلی ارمنیان به منزلۀ قومی باستانی و دارای فرهنگ و تمدن، با وجود فراز و نشیب های فراوانی كه در طول تاریخ پشت سر گذاشته اند، به حیات فرهنگی و اجتماعی...

پیشینه ایرانشناسی در ارمنستان

نویسنده: آناهید یحیی اشاره آناهید یحیی مسیحی فارغ التحصیل رشتۀ مترجمی زبان انگلیسی از دانشگاه علامۀ طباطبایی، کاردانی زبان و ادبیات ارمنی از دانشکدۀ خلیفه گری ارمنیان...

پایان یک قرن سکوت

نویسنده: ادوارد هاروتونیان پس از یک قرن سکوت، باردیگر آیین مذهبی در کلیسای صلیب مقدس جزیرۀ آختامار برگزار شد، بار دیگر نوای دلنواز سرودهای روحانی در زیر طاق های...

بازمانده ای از انهدام فرهنگی

نویسنده: شاهن هوسپیان پس از گذشت 95سال، در 28 شهریور 1389، دولت ترکیه به ارمنیان اجازه داد تا در کلیسای صلیب مقدس، در جزیرۀ آختامار،[1] واقع در دریاچۀ وان، در شرق...

مجموعه رهبانی استپانوس قدیس در متن معماری کلیسای ارمنی

نویسنده: پیونیک سیمونی به علت حضور تاریخی دو قوم مسیحی ارمنی و آشوری، در محدودۀ جغرافیایی ایران امروز، کلیساهای متعددی در جای جای آن به چشم می خورند که از دوره های...