نویسنده: کارین دِر ماردیروسیان

شما چه گردشگری باشید در پی موضوعی جالب برای عکستان، چه محققی نکته سنج تشنۀ تحقیق بکرتان! چه از خیل جوانان تریاروی اطراف وانک چه… محال است حتی چند ثانیه ای در مقابل مرد برنزی محبوب ما درنگ نکرده باشید که هر چند مخوف است به ظاهر (به ظاهر آدمیان اعتباری نیست) اما معروف است به همان چند خطی که بر پای عبایش حک شده:

«اسقف خاچاطور کساراتسی، پایهگذار نخستین چاپخانه در خاورمیانه در 1638م».

یک کلام: گوتنبرگ ارمنیان، ایران،خاورمیانه.

و چقدر هم گوتنبرگ وار قدرش را دانستند! وقتی پس از یک  سال و پنج ماه تلاش بی وقفۀ اعضای حوزه علمیۀ جلفای اصفهان نخستین کتاب سربی به چاپ رسید مهلت ندادند حتی شمار کتاب ها به پنج رسد. اختلاف های داخلی آتش به جان چاپخانه انداخت و امروز با شرمندگی (و شاید هم افتخار) اعلام می کنیم که از آن نخستین کتاب تنها یک جلد باقی مانده که آ ن را هم سپردیم (یا سپردند!) به کتابخانۀ بودلین دانشگاه آکسفورد انگلستان!

روحت شاد اسقف. تو آرام خفته ای در زیرزمین قبلۀ با شکوه ترین وانک[1] دنیا و ما همچنان در پی یافتن کلید دروازۀ تمدن بشری! بگذریم….

مراد نه پرداختن به تاریخچۀ اولین چاپخانۀ خاورمیانه است نه بالیدن به آن اولین ها، که از فرط تکرار عادتمان شده، بلکه تنها یافتن سر نخی است از نخستین نشریه های جلفایی.

خبرنامۀ جلفای نو

سرمایۀ خواجگان به اضافۀ درایت پیشوایان مذهبی مساوی با اسلوب کیمیایی شده که هر سنگی را تبدیل به طلا کرده و البته، در طول تاریخ، جلفاییان از این بابت کیمیاگرانی بس قابل اند.

زدودن خاک 108 ساله از چهرۀ نخستین خبرنامۀ جلفای نو نام دو تن دیگر ازتاریخ سازان را بر ملا می کند:

ـ هوسپ تومائیان (و نه تومانیان)، بازرگانی که ماشین چاپ جدیدی در چاپخانۀ وانک از او به یادگار مانده، در1904م.

ـ باگرات وارتاپت وارتازاریان، نایب پیشوای ارمنیان جلفای اصفهان(1901ـ 1909م) که تنها به دیرنشینی و دعا برای تنویر افکار جماعت مطبوعش بسنده نکرده.

مقالات تند و آتشین این ماهنامه حکایت از دل نگرانی نویسندگانش دارد و اینکه چگونه خود را به آب و آتش زده اند تا مشتی خفته و سرگشته در خواب هفت پادشاه را دوباره با حقایق پیرامونشان رو به رو کنند. با مظفرالدین شاه و ظل السلطان!

و چه بی شیله پیله روان است قلم (جوهرش در دوران پر ادعای قرن بیست و یکمی ما دیری است خشکیده) آنجا که مثلاً متمولان جلفایی بی خبر از حال پیادگان را بی بروبرگرد «مشتی بی وجدان و حیوان صفت خوانده».[2] یا در نقد نمایشی نوشته:

«خانم های بازیگر، سر صحنه باید سعی کنند از خنده های بیهوده بپرهیزند. این خنده سهم مخاطب است نه بازیگر».[3]

شاید اخلاق حرفه ای خبرنگاری امروز ما را از بیان صریح این چنینی بر حذر می دارد و دست به دامانمان می کند به انواع کنایه و ایهام و….

در ردیف ستون های ادبی، اخبار داخلی از ایران و وضعیت اجتماعی ارمنیان ایران آنچه بیش از همه در این ماهنامۀ چهار صفحه ای به چشم می خورد بازتاب اخبار ارمنستان است. چاپ این ماهنامۀ داخلی پس از انتشار 45 شماره، در 1907م، متوقف شد.

ای دوست، به کجا چنین شتابان…

«هدف ماهنامۀ دوست (انگر) ایجاد زمینه ای برای کودکان ارمنی است، مخصوصاً، اعضای باشگاه پیشاهنگان پسران جلفا[4] تا با تازه های پیشاهنگان دنیا آشنا شوند، به خصوص در شرایط کنونی که راه های ارتباطی با ارمنستان قطع شده و ما در این سوی مرزها از نشریات وطنی بی نصیب مانده ایم».[5]

با این مقدمه دوست ما در ژوئیۀ 1920م پا به خانۀ جلفاییان نهاد تا به قول خودش پایانی باشد بر تحجر افکار. به این پرسش که چرا تنها سه شماره از دوست متولد شد جواب قاطعی نمی توان داد ولی چنان که از درددل های نویسندگانش بر می آید رویارویی قلم و موج بی تفاوتی عده ای به نفع گروه دوم پایان پذیرفت، هر چند کاردار سفارت انگلستان برای تربیت «شهروندان نمونه (گود سیتیزنز)» در جامعه! خود رأساً حامی «رفقا»بود. [6]

پشت سر خستگی تاریخ است؟

شرایط مساعد اجتماعی جلفاییان در نقاط اوج خود نام هایی را از نشریات داخلی گوناگون به یادگار گذاشته که هرکدام هنوز هم از پس سال ها و خفته در بایگانی ها حامل پیام هایی ارزشمندند. از آن جمله اند:

خبرنامۀ جلفای نو

این خبرنامه از 1977م با فراز و فرودها و تغییرات فراوان به چاپ رسیده. جنبۀ اطلاع رسانی آن تا به امروز هم حفظ شده لیکن از 2002م تغییر نام یافت و در حال حاضر سال دهم انتشار خود را با نام جدید جلفای نو ـ خبرنامۀ ارامنۀ حوزۀ اصفهان سپری می کند.

به سوی وطن (دِبی یرگیر)

نشریۀ به سوی وطن از 1981 ـ 1986 م، به منزلۀ ارگان رسمی هیئت جوانان حزب داشناکسوتیون، وارد عرصه شد. پس از توقف انتشار دوباره تجدید حیات یافت اما بسیار کوتاه.

زنگ مدرسه و کلیسا در خانه از دیگر نشریات داخلی ارمنی زبان در حال چاپ جلفا هستند که عنوانشان گویای مضمون و محتوایشان است.

و کوتاه سخن اینکه «ملت ارمنی با گذشتۀ خویش نشان داده که دارای صفتی ارزنده است. او همواره واقف بر نیروی قلم بوده و تنها با یافتن روزنی برای تنفس، در فضای عاری از جدل های سیاسی،تمام هم خویش را به کار گرفته تا با فکری منور در مسیر تمدن بشری گام بردارد».[7]

پی نوشت ها:

1ـ به معنای صومعه یا دیر.        

2ـ  خبرنامۀ جلفای نو، س1، ش12 (دسامبر،1904): 2.   

3ـ  خبرنامۀ جلفای نو،،س 1، ش6 (ژوئن1904): 4.         

4ـ باشگاه پیشاهنگی ای که از 1919م فعالیت خود را با هدف ترویج فعالیت های ورزشی در مدارس پسرانۀ جلفا آغاز کرد.

5ـ دوست، س1، ش 1 (ژوئیۀ 1920): 1. 

6ـ همان، ص 10.          

7ـ خبرنامۀ جلفای نو،،س 1، ش6 (اول ژوئن 1904م): 4.

فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 58
سال پانزدهم | زمستان 1390 | 264 صفحه
در این شماره می خوانید:

تاریخ ارمنستان به روایت سکه های رومی

نویسنده: شاهن هوسپیان فلات ارمنستان، به علت قرار گرفتن در منطقۀ جنوب قفقاز و شرق آسیای صغیر، از دیرباز اهمیتی ویژه برای ایران و روم داشته و تأثیری فراوان در روابط این...

پروفسور هراچیا آجاریان

نویسنده: کلار آبولیان در اواخر قرن هجدهم میلادی، در شهر ارمنی نشینی نزدیک قسطنطنیه، واقع در سواحل اروپایی دریای مرمره، به نام رُدُست، که به زبان ترکی تِکیرداغ[2] نامیده...

نگاهی به ژرفای طبیعت

نویسنده: ایساک یونانسیان کشور عزیز ما، ایران، کشوری وسیع با سیما و منظری متنوع، سرشار از زیبایی های طبیعی و آکنده از تضادهاست. كوه های سرسبز مشرف به دریای خزر در شمال،...

آخرین امپراتور

نویسنده: آرمن میناسیان در آغاز دورۀ پهلوی، شمار مهندسان و متخصصان ایرانی در رشته های معماری وساختمان اندک بود اما از میانۀ این دوره با بازگشت کسانی که برای تحصیل به...

باشگاه فرهنگی ورزشی آرارات دستاورد تلاش پیگیرنسل ها

نویسنده: ادوارد هاروتونیان پیشگفتار وقتی سخن از باشگاه آرارات به میان می آید خیلی ها شاید تیم فوتبال آرارات را به خاطر می آورند و بر گذشتۀ نزدیکی که این تیم فعال بود...

باشگاه فرهنگی ورزشی آرارات در آستانه هفتاد سالگی

نویسنده: وارطان داودیان تاریخچۀ تأسیس و شكل گیری پدیده ها و نهادهای مردمی مورد نیاز جوامع بشری زاییدۀ تفكر تكامل گرایانۀ مردم و جبر تاریخی ناشی از احتیاجات جامعه هستند....

بیش از شصت سال با رادیو ارمنی

نویسنده: علیرضا حسنیان رادیو ارمنی عضوی از خانوادۀ برنامه های برون مرزی صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران است. در حال حاضر، در بخش برون مرزى صدا و سیماى جمهورى اسلامى،...

تعاملات تاریخی و فرهنگی ایران و ارمنستان از عصر کهن تا کنون

نویسنده: مهران شیراوند مقدمه روابط ایران و ارمنستان از نظر تاریخی یکی از قدیمی ترین و طولانی ترین روابط میان ملت هاست. سابقۀ روابط این دو کشور همسایه به حدود سه هزار...

پشت سر هست فضایی زنده…

نویسنده: کارین دِر ماردیروسیان شما چه گردشگری باشید در پی موضوعی جالب برای عکستان، چه محققی نکته سنج تشنۀ تحقیق بکرتان! چه از خیل جوانان تریاروی اطراف وانک چه... محال...

روزنامه ایران کبیر

نویسنده: محمد حسین خسروپناه  یکی از دستاوردهای انقلاب مشروطۀ ایران (1285ش/1906م)، آزادی مطبوعات بود. تا آن زمان، جرایدی که در ایران منتشر می شد تحت نظارت و سانسور...

توقیف روزنامه ایران کبیر

نویسنده: فریدون نوزاد روزنامۀ ایران کبیر، چاپ گیلان /1307 ـ 1309خورشیدی شرح مبسوطی از این روزنامۀ فارسی زبان، که در ایران و به دست گریگور یقیکیان منتشر می شد، در شمارۀ...

برآمد ز البرز تابنده هور ازو دشت و هامون شده پر ز نور

نویسنده: آنوشیک ملکی سال 2012م از سوی جاثلیق کل ارمنیان حوزۀ سیلیسیه، اسقف اعظم آرام اول، سال کتاب ارمنی نام گذاری شده است. همچنین امسال یونسکو ایروان، پایتخت ارمنستان،...

دریچه زمان و نگاهی به مطبوعات ارمنیان تبریز در نیمه نخست قرن بیستم

نویسنده: آرپی مانوکیان شهر کهن تبریز در طی قرن ها محل رفت و آمد و اسکان ارمنیان بوده است و از دیرباز جزو مهم ترین سکونتگاه های آنان محسوب می شده. [2] قرار گرفتن این شهر...

پیمان پانزده ساله شد

نویسنده: کارینه داویدیان اگر صفحات تاریخ مطبوعات ایران را ورق زنیم و به پانزده سال پیش نگاهی بیفکنیم، در میان مطبوعات ایران به فصلنامه ای بر می خوریم به نام پیمان که...

پیام های همراهان و دوستان پیمان

آنچه مراسم بزرگداشت پانزده سال فعالیت فصلنامه را برای دست اندركاران پیمان، به جشنی فراموش ناشدنی تبدیل كرد، حضور خوانندگان قدرشناس آن در این مراسـم و پیام ها و...

پیمان،پلی بر فراز اشتراکات دو فرهنگ

نویسنده: آرپی مانوکیان بهار 1375 خورشیدی سرآغاز حیات فصلنامۀ پیمان بود، سرآغازی که اهداف و آرمان های فراوانی را در جهت تعالی فرهنگ و اندیشه با خود به همراه داشت و...

نهالی که تناور شد

نویسنده: ادوارد هاروتونیان روزی دوست گرامی ام، مهندس آلبرت عجمیان، صاحب امتیاز و مدیر مسئول روزنامۀ ارمنی زبان آلیك، كه در پروژه های عمرانی همكاری می کردیم، گفت که قرار...