نویسنده: بهروز خان محمدی

از آنجا که ولادت حضرت مسیح مصادف با سلطنت فرهاد پنجم، پادشاه اشکانی، بود و اشکانیان نیز مانند هخامنشیان آزادمنش بودند و پیروان ادیان گوناگون در انجام عبادت و مراسم دینی خود آزادی کامل داشتند، لذا از نخستین سال های ظهور مسیحیت و آغاز رسالت حضرت مسیح، اقوام مختلف ایرانی از اولین گروه هایی بودند که به بشارت و ندای آن حضرت پاسخ مثبت داده اند و به مسیحیت گرویدند (نفیسی1348 :9). به همین خاطر در قرون اولیهٔ میلادی، مسیحیت از دو راه وارد ایران شد: یکی از مغرب یعنی بین النهرین، و دیگری از طریق ارمنستان. در این میان استان آذربایجان غربی به سبب نزدیکی به ارمنستان، یکی از اولین نقاط ایران بود که مسیحیت را پذیرفت و دلیل این ادعا نیز وجود کلیساهای تاریخی بسیاری است که در سطح استان پراکنده اند.

در این گفتار کوشیده ایم کلیساهای ارمنیان این استان ــ اعم از موجود یا کاملاً از میان رفته ــ را بر اساس نام، موقعیت جغرافیایی، تاریخ ساخت، نوع پوشش سقف و وضعیت کنونی، به ترتیب از شمال به جنوب به اجمال معرفی کنیم. بی شک جز آنها که در اینجا معرفی می شوند، کلیساهای دیگری نیز در سطح استان وجود دارند که هنوز شناسایی و بررسی نشده اند. 1اما مطالعهٔ همین موارد هم می تواند، در زمینهٔ چگونگی ایجاد این بناها ــ اعم از موقعیت مکانی در بافت شهری یا روستایی، وضعیت نقشهٔ بنا، شیوهٔ ساخت و تزئینات معماری آنها ــ نتایج ارزنده ای در اختیار بگذارد. در صورت مطالعه این بناها می توان تأثیرات متقابل فرهنگی و معماری ایران و ارمنیان را بررسی کرد و در نتیجه تغییر و تحولات ناشی از این تأثیرپذیری را بر روی معماری کلیساها دریافت.

ماکو و چالدران

این دو شهرستان در شمالی ترین قسمت استان واقع شده اند و با کشورهای آذربایجان از شمال و ترکیه از غرب مرز مشترک دارند؛ به علاوه ماکو و چالدران به دلیل نزدیکی به ارمنستان، از قرون اولیه میلادی با آن سرزمین در ارتباط بوده اند. تاکنون ده کلیسای تاریخی در این مناطق شناسایی شده است که از میان آنها می توان به کلیسای تادئوس مقدس در دشت چالدران و کلیسای حضرت مریم زُر زُر اشاره کرد که هر دو در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده اند.

جدول شمارهٔ یک پراکندگی کلیساها در این مناطق را نشان می دهد.

جدول شمارهٔ یک: پراکندگی کلیساهای تاریخی ارمنی در ماکو و چالدران

نام محل نام کلیسا تاریخ ساخت پوشش سقف وضعیت کنونی
قره کلیسا تادئوس (وانک) قرن2 تا 6م سنگی دایر
قره کلیسا ساندوخت قرن 16 م سنگی نیمه ویران
کلیسا کندی آواجیق ؟ سنگی ویران
کشمش تپه ؟ ؟ ؟ ویران
ماکو (شهر) وردان مقدس ؟ ؟ ویران
مرگن گئورک مقدس قرن های16 و 17م سنگی ویران
شوران گئورک مقدس قرن 18 م چوبی ؟
شوران وردانک قرن 18 م سنگی نیمه ویران
زُر زُر حضرت مریم 1315ــ1324م سنگی مرمت شده
ملحملوی علیا ؟ ؟ سنگی ویران

خوی

خوی از شهرستان های بزرگ استان آذربایجان غربی و از شمال به ماکو، از جنوب به سلماس، از غرب به ترکیه، و از شرق به استان آذربایجان شرقی محدود است. در این شهرستان و روستاهای حومهٔ آن تاکنون سیزده کلیسای تاریخی ارمنی شناسایی شده اند که از این میان کلیسای صلیب مقدس روستای مهلذان (به شمارهٔ2389)، کلیسای مریم مقدس روستای قریس از توابع بخش فیورق (به شماره4847)، کلیسای سرکیس مقدس خوی (به شمارهٔ822)، و همچنین کلیسای سرکیس مقدس فنایی (به شماره3380) در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده اند. ثبت برخی دیگر از کلیساها که در وضعیت نسبتاً خوبی هستند نیز مراحل اجرایی را طی می کند. جدول شمارهٔ دو پراکندگی کلیساها را در این شهرستان نشان می دهد.

جدول شمارهٔ دو: پراکندگی کلیساهای تاریخی ارمنی در شهرستان خوی

نام محل نام کلیسا تاریخ ساخت پوشش سقف وضعیت کنونی
دیزج حضرت مریم قرن 18 م سنگی ویران
دیزج ؟ ؟ آجری ویران
فنایی سرکیس مقدس قرن های16 و17م سنگی نسبتاً سالم
قورق حضرت مریم قرن 13 م سنگی ویران
خوی(داخل شهر) حضرت مریم قرن 18 م چوبی ویران
خوی(داخل شهر) سرکیس مقدس 1120م آجری سالم
خوی(داخل شهر) ؟ قرن 15 م سنگی ویران
مهلذان صلیب مقدس قرن 17 و18 م آجری نسبتاً سالم
سعیدآباد هاکوپ مقدس قرن 18 م چوبی ه مسجد تبدیل شده
پِسا حضرت مریم قرن18 م چوبی ویران
وار گئورگ مقدس قرن 18 م چوبی ویران
مهلام ؟ قرن های11 و12م سنگی ویران
قریس حضرت مریم قرن16 م سنگی نسبتاً سالم

سلماس

سلماس از شهرهای نسبتاً پرجمعیت آذربایجان غربی، در شمال ارومیه و جنوب خوی واقع شده و از غرب به ترکیه و از شرق به دریاچهٔ ارومیه محدود است. دراین شهرستان تاکنون بیش از 39 کلیسای ارمنی شناسایی شده که عمدتاً در محدودهٔ زمانی بین قرن های سیزدهم تا نوزدهم میلادی ساخته شده اند. متأسفانه بیشتر آنها به مرور زمان چنان ویران شده اند که امروزه هیچ اثری از آنها برجای نمانده است. از این میان تنها سه کلیسا به نام های گئورگ مقدس روستای هفتوان ـ از روستاهای پرجمعیت ارمنی ـ (به شمارهٔ4842)، و کلیسای مریم مقدس روستای آفتارخانه در پنج کیلومتری جادهٔ سلماس به ارومیه (به شمارهٔ2037)، و کلیسای روستای قزلجه (به شمارهٔ4841) در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده اند. جدول شمارهٔ سه پراکندگی کلیساهای این شهرستان را نشان می دهد.

جدول شمارهٔ سه: پراکندگی کلیساهای تاریخی ارمنی در شهرستان سلماس

نام محل نام کلیسا تاریخ ساخت پوشش سقف وضعیت کنونی
آفتارخانه مریم مقدس قرن 18 م سنگی نسبتاً سالم
آیان حضرت مریم 1781م چوبی ویران
اصلانیک سرکیس مقدس 1886م چوبی ویران
اولق سرکیس مقدس ؟ چوبی ؟
دریک حضرت مریم قرن 14 م سنگی ؟
جاریک گئورک مقدس 1203م سنگی نیمه ویران
درشک سرکیس مقدس 1400م سنگی نیمه ویران
قلعه سر سرکیس مقدس 18 06م سنگی نیمه ویران
قزلجه بغوس پدروس ؟ سنگی ؟
قزلجه هوهانس مقدس قرن های16و17م سنگی نسبتاً سالم
هفتوان حضرت مریم قرن 13 م چوبی ویران(ازنوساخته شده است(
هفتوان گئورک مقدس 1625م سنگی مرمت شده
هفتوان تادئوس مقدس قرن13 م چوبی ویران
هفتوان بغوس پدروس ؟ سنگی مرمت شده
حق وران سرکیس مقدس 1813م چوبی ویران
کارا گئورک مقدس ؟ ؟ ویران
هدر سرکیس مقدس ؟ چوبی ویران
گله شین هوهانس مقدس ؟ چوبی ویران
خسروآباد سرکیس مقدس 1717م چوبی نسبتاً سالم
کاپیک حضرت مریم ؟ چوبی ویران
گل اوزان سرکیس مقدس قرن18 م چوبی ویران
کهنه شهر هاکوپ مقدس 1671م سنگی ؟
کهنه شهر هوهانس مقدس 1825م چوبی ویران
کهنه شهر واروارا ؟ سنگی ویران
ملهم چگنووارتاس 1796م سنگی ویران
ملهم گئورک مقدس 1711م چوبی ویران(نوسازی شده)
ملهم زُرآوار 1641م سنگی ویران
ملهم پرکیچ قرن14 م سنگی ؟
ملهم وارطان مقدس 1724م چوبی ویران(نوسازی شده)
پکاچوک گئورک مقدس 1751م سنگی ویران
سرای ملک سرکیس مقدس 1758م سنگی نسبتاً خوب
سرای ملک هوهانس مقدس ؟ چوبی ویران
سرای ملک حضرت مریم 1625م سنگی نیمه ویران
ساورا گئورک مقدس قرن18 م سنگی ؟
شیطان آباد حضرت مریم 1708م چوبی ویران
وردان حضرت مریم ؟ چوبی ویران
زیوه جیک آمِناپرکیچ 1892م چوبی نیمه ویران
زیوه جیک هوهانس مقدس ؟ چوبی ؟
کوچامیش سرکیس مقدس قرن18 م چوبی نیمه ویران

ارومیه

ارومیه، مرکز استان آذربایجان غربی، در جنوب شهر سلماس و شمال شهر نقده واقع، و از شرق به دریاچهٔ ارومیه و از غرب به ترکیه محدود است. در این شهرستان و روستاهای حومه آن تا کنون بیش از چهل کلیسای تاریخی ارمنی شناسایی شده است که اغلب آنها را در قرن های هفدهم تا نوزدهم میلادی ساخته اند. متأسفانه بیشتر کلیساهای این شهرستان نیز به مرور زمان و در اثر عدم توجه ویران شده اند و اثری از آنها بر جای نمانده است. تنها کلیسای ارمنی این شهرستان که تاکنون در فهرست آثار ملی کشور (به شمارهٔ1650) به ثبت رسیده، کلیسای پطرس مقدس روستای قره باغ از توابع دهستان انزلی شمالی بخش انزل است. ثبت برخی کلیساهای دیگر، همچون سرکیس مقدس صورمان آباد و گئورگ مقدس گردآباد، نیز در دست اقدام است. جدول شمارهٔ چهار پراکندگی کلیساهای این شهرستان را نشان می دهد.

جدول شمارهٔ چهار: پراکندگی کلیساهای تاریخی ارمنی در شهرستان ارومیه

نام محل نام کلیسا تاریخ ساخت پوشش سقف وضعیت کنونی
آده هوانس مقدس قرن 17 م چوبی ویران
ارومیه استپانوس مقدس قرن18 م سنگی ویران(نوسازی شده)
بابارود مریم مقدس قرن18 م چوبی ویران
بالا نیش هوهانس مقدس قرن 17 م چوبی ویران(نوسازی شده)
داربارود سرکیس مقدس قرن 17 م چوبی ویران
دیزج تکیه گئورگ مقدس ؟ آجری ویران
تومتار هوهانس مقدس قرن 17 م چوبی ویران
بادلبو هوهانس مقدس قرن18 م چوبی ویران(نوسازی شده)
برودک ارودتیان قرن18 م چوبی ویران
هشتیان چهل مانوک قرن18 م چوبی ویران
هوسن تادئوس قرن18 م چوبی ویران
قصریک هاروتیان قرن18 م چوبی ویران
کوکیا سرکیس مقدس قرن18 م چوبی ویران
گنگچین حضرت مریم قرن18 م چوبی ویران
ساردارود گئورگ مقدس قرن18 م چوبی ویران
گنبد گئورگ مقدس قرن18 م چوبی ویران
قونه هاکوپ مقدس قرن18 م چوبی ویران
ممکان پرکیچ مقدس قرن18 م چوبی ویران
ماستکان بارتوقیموس قرن18 م چوبی ویران
سین آباد سرکیس مقدس قرن18 م چوبی ویران
صورمان آباد سرکیس مقدس قرن18 م سنگی نسبتاً سالم
صورمان آباد زاگکاوان قرن19 م ؟ ویران
چهاربخش ننه مریم قرن18 م سنگی ویران
دیگاله حضرت مریم قرن18 م چوبی ویران
جمال آباد نیشان مقدس قرن18 م چوبی نیمه ویران
گردآباد گئورگ مقدس قرن17م سنگی دایر
یکی آغاج سرکیس مقدس قرن17م چوبی ویران(نوسازی شده)
عیسی لو حضرت مریم قرن17م چوبی نیمه ویران
قراجلو گئورگ مقدس قرن17م چوبی ویران
قره گوز حضرت مریم قرن17م چوبی ویران(نوسازی شده)
قره قیز هوهانس مقدس قرن17م چوبی نسبتاً سالم
کوفا سرکیس مقدس قرن17م چوبی ویران
نخجوان تپه حضرت مریم قرن17م هازاراشن دایر
بالو حضرت مریم قرن17م چوبی ویران
ریحان آباد حضرت مریم قرن17م سنگی دایر
سپورغان سرکیس مقدس قرن17م چوبی نسبتاً سالم
شیرآباد پطرس مقدس قرن18م چوبی ویران
چهارگوشان بغوس پطرس قرن17م چوبی ویران
خان باباخان هوانس مقدس قرن17م چوبی ویران
قره باغ پطرس مقدس 1655م سنگی سالم

نقده

نقده از شهرستان های جنوبی استان آذربایجان غربی، از شمال به ارومیه، از شرق به مهاباد و دریاچهٔ ارومیه، از غرب به اشنویه، و از جنوب به پیرانشهر محدود است. در این شهرستان و حومهٔ آن تاکنون تنها چهار کلیسای ارمنی (جدول شمارهٔ پنج) شناسایی شده که امروزه از هیچ کدام اثری برجای نمانده است.

جدول شمارهٔ پنج: پراکندگی کلیساهای تاریخی ارمنی در شهرستان نقده

نام محل

نام کلیسا

تاریخ ساخت

پوشش سقف

وضعیت کنونی

آقابیگلو

حضرت مریم

؟

چوبی

ویران

ماماجار (مهماندار)

هوهانس مقدس

قرن18 م

چوبی

ویران

نقده (داخل شهر)

سرکیس مقدس

قرن18 م

چوبی

ویران

گورن آباد

؟

؟

؟

ویران

میاندوآب

شهرستان میاندوآب در جنوب شرقی استان است و با شهرهای مراغه، شاهین دژ، بوکان و مهاباد مرز مشترک دارد. در این شهرستان تاکنون تنها سه کلیسای ارمنی (جدول شمارهٔ شش) شناسایی شده است که هر سه به قرن هجدهم میلادی تعلق دارند. امروزه از هیچ کدام اثری بر جای نمانده است.

جدول شمارهٔ شش: پراکندگی کلیساهای تاریخی ارمنی در شهرستان میاندوآب

نام محل

نام کلیسا

تاریخ ساخت

پوشش سقف

وضعیت کنونی

قره ویران

هوهانس مقدس

قرن18 م

چوبی

ویران

میاندوآب (داخل شهر)

گئورگ مقدس

قرن18 م

چوبی

ویران

تقی آباد

حضرت مریم

قرن18 م

چوبی

ویران

در شهر مهاباد که در جنوب استان واقع شده است، دو کلیسا به نام سرکیس مقدس (با سقف مسطح و چوبی) در منطقهٔ دارلیک و هوهانس مقدس در منطقه ساوجبلاغ (مهاباد) در قرن هجدهم میلادی ساخته شده است که امروزه به کلی ویران شده و اثری از آنها برجای نمانده است. در سایر شهرستان های استان آذربایجان غربی یعنی بوکان، اشنویه، سردشت، پیرانشهر و تکاب تاکنون هیچ کلیسای ارمنی شناسایی نشده است.

حاصل سخن

استان آذربایجان غربی از گذشته های دور، همواره از نقاط عمدهٔ ارمنی نشین ایران بوده که در طول تاریخ، و بنا بر اهداف و اغراض سیاسی، جمعیت ارمنی آن کاسته یا افزوده می شده است. مطالعهٔ پراکندگی جغرافیایی کلیساهای این استان نشان می دهد که بیشترین تراکم در شهرهای شمالی و مرکزی و کم ترین میزان در شهرهای جنوبی است. درمجموع تا کنون بیش از صدو یازده کلیسای ارمنی در این استان شناسایی شده اند که از این میان شهر ارومیه با چهل کلیسا و سلماس با سی ونه کلیسا به ترتیب بیشترین شمار را داشته اند. 1در شهرهای جنوبی استان همچون بوکان، پیرانشهر، تکاب اشنویه و پیرانشهر و شاهین دژ، اثری از کلیساسازی دیده نمی شود. لذا با نگاهی گذرا به جدول ها می توان دریافت که نفوذ و گسترش مسیحیت در نواحی جنوبی استان نسبت به نواحی شمالی آن کم تر بوده است.

از نظر زمانی نیز کلیساهای آذربایجان غربی را می توان در دو گروه کلی جای داد:

  1. کلیساهایی که قبل از دوران صفویه ساخته شده اند و اکثراً در نواحی شمالی استان پراکنده اند؛ از جملهٔ مهم ترین آنها می توان به کلیسای طادئوس مقدس در دشت چالدران اشاره کرد که از شهرت جهانی برخوردار است و همچون نگینی درخشان بر تارک هنر معماری ارمنی در این خطه از کشور می درخشد.2. کلیساهایی که در دورهٔ صفویه و بعد از آن ساخته شده اند و عمدتاً در نواحی مرکزی و جنوبی استان قرار دارند.

غالب کلیساهای آذربایجان غربی از لحاظ زمانی به دورهٔ دوم تعلق دارند و با خشت ساخته شده اند؛ سقف این کلیسا مسطح و چوبی است، در حالی که عمدهٔ کلیساهای دورهٔ اول سنگی هستند و پوشش سقفشان گنبدی است. درصد اندکی از کلیساها را هم با آجر ساخته اند.

در زمان حکومت صفوی، یعنی در سال 999 ق، میان نمایندگان شاه عباس اول و سلطان مراد سوم عثمانی پیمانی بسته شد. طبق این پیمان تبریز و باختر ایران و ارمنستان، شکی، شیروان، گرجستان، و قره باغ به دولت عثمانی واگذار گردید. در روز هفتم ربیع الاول سال1012 ق شاه عباس شش روزه خود را از اصفهان به تبریز رساند و این شهر را از چنگ نیروهای عثمانی خارج ساخت. وی تا زمستان1013 ق بخش بزرگی از آذربایجان، ارمنستان، و قره باغ را از ترکان بازپس گرفت و چون آگاه شد جغال اوغلو و سپاهیانش از شهر وان به سوی قارص پیش می آیند، به ساحل جنوبی رودخانهٔ ارس عقب نشست و برای مستأصل کردن جغال اوغلو و سپاهیانش دستور داد تمامی ارمنیانی که در مسیر حرکت سپاهیان عثمانی قرار داشتند، خانه ها، شهرها و روستاهای خود را رها کنند، و به این سوی ارس انتقال یابند. حدود000 / 350تن از ارمنیان با زور و شمشیر سربازان قزلباش خانه و مائوای خود را ترک کردند و به سوی فلات ایران به حرکت درآمدند (هویان1380 :13 ). بخش عمده ای از این مهاجران به سمت نواحی مرکزی و شمالی ایران کوچانده شدند و بخش دیگر در نواحی اطراف دریاچهٔ ارومیه مائوا گزیدند. آنان به دلیل نیاز به عبادتگاه سریعاً اقدام به ساخت کلیساهایی کردند که به همین سبب و نیز به دلیل نداشتن توان مالی عمدتاً از خشت و چوب بودند. لذا می توان گفت که تمامی کلیساهای نواحی مرکزی و جنوبی استان یعنی کلیساهای شهرستان های ارومیه، نقده، مهاباد و میاندوآب، به وسیلهٔ این مهاجران و بلافاصله بعد از کوچ اجباری زمان شاه عباس و دوره های بعد از آن ساخته شده اند.

در سال1827 م، در دورهٔ قاجاریه، دورهٔ دوم جنگ های ایران و روسیهٔ تزاری آغاز گردید. سربازان روس، قره باغ، سرزمین آرارات و آذربایجان را متصرف شدند و ایران مجبور به عقد قرارداد ننگین ترکمنچای گردید. به موجب یکی از مفاد این قرارداد (بند چهاردهم) ارمنیان آذربایجان ناگزیر از مهاجرت به روسیهٔ تزاری بودند. با پافشاری دولت روسیهٔ تزاری، در بهار سال1828 م، بیش از000 / 45تن از ارمنیان شهرهای سلماس، خوی، ارومیه، ماکو و… به روسیه مهاجرت کردند و آذربایجان از ارمنیان تهی گردید (هویان1382 :38). با خالی شدن این نواحی از ارمنیان، تنها برخی از کلیساهای آنها که با مصالح مستحکم تری ساخته شده بودند، از گزند حوادث طبیعی و غیرطبیعی سالم باقی ماندند، ولی بیشتر کلیساها ــکه از چوب و خشت ساخته شده بودند ــ به واسطهٔ بی توجهی و نیز عوامل جوی و بارندگی و بعضاً تخریب های انسانی، به تدریج ویران شدند، به طوری که امروزه کمتر کلیساهایی از این دست در آذربایجان غربی باقی مانده است.

کتابنامه

ــ آراکلیان، واروژان، ‹‹تاریخچه و روند شکل گیری بناهای مذهبی ارمنیان در ایران››، کنگرهٔ تاریخ معماری و شهرسازی ایران، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور، جلد سوم، صص405 ــ452.

ــ هویان، آندرانیک، ارمنیان ایران، تهران، مرکز بین المللی گفتگوی تمدن ها،1380.

ــ هویان، آندرانیک، کلیساهای ا رمنیان ایران، تهران، معاونت معرفی و آموزش سازمان میراث فرهنگی،1382.

ــ نفیسی، سعید، مسیحیت در ایران، تهران، نور جهان،1348.

– Ricerca Sull architecttura armena iran, Vol 1, No. 17, Milano. luglio 1977.

– Documents of armenian architecture, Faculty of Architectur of the Milan Polytechnic, Academy of Sciences of Armanian S.S.R Omme edizioni, Milan, Italy, No. 20 sorhul, 1988.

پی نوشت ها:

1ـ نگارنده به هیچ روی مدعی نیست تمامی کلیساهای آذربایجان غربی را در این گفتار آورده است، چه همان طوری که گفته شد در گسترهٔ وسیع آذربایجان غربی هنوز هم کلیساهایی هستند که مورد شناسایی و بررسی قرار نگرفته اند و یا بررسی آنها از دید نگارنده پنهان مانده است. گفتار حاضر چکیده ایست از نتایج بررسی ها و تحقیقات هیئت های ایرانی، ارمنی و ایتالیایی و شناسایی کلیساهای دیگر نیازمند مطالعات و بررسی های بیشتری است که امید است توسط پژوهشگران و محققان به انجام رسد و کاستی های گفتار حاضر نیز برطرف شود.

2ـ علاوه بر کلیساهای ذکر شده، ده ها کلیسای دیگر نیز در شهرهای ارومیه و سلماس و روستاهای حومهٔ آنها وجود دارند که به مسیحیان نسطوری تعلق دارند. نسطوریان پیروان نسطوریوس، از قدیسین و بطریق قسطنطنیه در قرن پنجم میلادی هستند. اینان که امروزه در میان آشوریان ایران پیروانی دارند، عمدتاً در شهرهای ارومیه و سلماس و روستاهای آن زندگی می کنند و در برخی از روستاهای اطراف ارومیه و سلماس، در کنار ارمنیان کلیساهایی تاریخی  دارند که بعضی از آنها نیز در فهرست آژار ملی کشور به ثبت رسیده  است. برای اطلاعات بیشتر بنگرید به: یوردشاهیان، اسماعیل، تبارشناسی قومی وحیات ملی، مرکز بین المللی گفت وگوی تمدن ها، تهران1380 ، صص65 ــــ133

 

 

فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 31
سال نهم | بهار 1384 | 116 صفحه
در این شماره می خوانید:

۱۹۱۵، سال بی بهار

نویسنده: سونا خواجه سری امیدی سبز در کنج تنهایی هذیان میگفت. تکّه رویایی رو به آینه دشنام می داد. بر بوم گردون از درناها خبری نبود رنگ و بوی بهار از یادها رفته بود. در...

مراسم یادبود آوریل ۱۹۱۵

نویسنده: کارینه داودیان به منظور گرامیداشت یاد و خاطرهٔ 5 / 1 میلیون شهید ارمنی، که در سال1915 م به وسیله کارگزاران دولت ترکیه از سرزمین آبا و اجدادی خود بیرون رانده و...

پراکندگی کلیساهای تاریخی ارمنیان در آذربایجان غربی

نویسنده: بهروز خان محمدی از آنجا که ولادت حضرت مسیح مصادف با سلطنت فرهاد پنجم، پادشاه اشکانی، بود و اشکانیان نیز مانند هخامنشیان آزادمنش بودند و پیروان ادیان گوناگون در...

نوجوانان قهرمان ارمنی

نویسنده: سیف الله گلکار سیری در کتاب چهل روزِ موسی داغ چهل روزِ موسی داغ، فرانتز ورفل، ترجمهٔ محمد قاضی، تهران، زرین،1374 ش. اشاره فرانتز وِرفِل (1890ـ 1945م) که هم...

سیری در کتاب تاریخ ماکو

نویسنده: ادوارد هاروتونیان اشاره میراسدالله موسوی ماکویی، روز چهاردهم مهر ماه1297 ش در شهر ماکو در خانواده ای روحانی به دنیا آمد. پدرش، میرطاهر، مردی زحمتکش و مورد...

بازگشت به شن های مارگانه

ترجمه: سونا خواجه سری ماه مه بود. با گروهی از دوستان در یک سفر زیارتی عازم صحرای دِرزُر[1]شدیم. در اتوبوس ما شش زائر ارمنی هم بودند که همگی در یک مهمانسرا اقامت گزیدیم....

گر خون خاموش بماند،سنگ ها فریاد برخواهند آورد

ترجمه: النا مسیحی میلیون ها تن در بستر جوشان بیابان ها جان باختند. صدها تن به یتیمخانه ها و نوانخانه های حلب و بیروت رسیدند. و فقط ده ها تن تا قرن بیست ویکم زیستند تا...

رافائل لمکین و نسل کشی ارمنیان

نویسنده: استیون ال جیکوبز/ ترجمه: ژیلبرت مشکنبریانس اشاره نوشتهٔ حاضر، برگردان مقاله ای است که استیون جیکوبز، استاد دانشگاه آلابامای توسکالوسا در کنفرانس هشتاد و پنجمین...

خزر – یک جستار (بحث) ریشه شناسی

نویسنده: جامی شکیبی گیلانی یادداشت شمارهٔ1. بن این جستار از فرهنگ ریشه شناسی پارسی - شناسنامهٔ واژگان پارسی - CEDPL نوشتهٔ نویسندهٔ این جستار برداشته شده است. یادداشت...

کارا کلیسا یا قره کلیسا – بررسی ریشه شناسی

نویسنده: جامی شکیبی گیلانی بنا بر فلسفهٔ وجودی و خط مشی فصلنامهٔ پیمان، باب مناظره برای دستیابی به حقایق فرهنگی همیشه باز بوده است. نوشتار ‹‹کاراکلیسا یا قره کلیسـا،...

سخنی کوتاه در باره پزشک جامی شکیبی گیلانی

پزشک جامی شکیبی گیلانی در هشتم آگوست1939 م در تربت جام زاده شد. به سال 1964 از دانشکدهٔ پزشکی تهران دانشنامهٔ پزشکی گرفت، پس از سربازی به سال 1966 به آمریکا رفت، پس از...

نابودسازی فرهنگی

همزمان با قتل عام و اخراج ارمنیان از سرزمین آبا و اجدادی خود در منطقهٔ شرق ترکیهٔ فعلی در سال های1915 و1916 م، نه تنها اموال قربانیان به تاراج رفت، بلکه کلیهٔ کلیساها و...