نویسنده: لیدا بربریان

لیدا بربریان [1]


همانطور که شکسپیر در خلق آثار خود از گنجینۀ دوران کهن، کتب مورخان، ادبیات قرون وسطی، تجدید حیات، حوادث عصر خود و فلسفه سود جسته و تمامی آنها را با مهارت، تفکر و تخیل خود به هم آمیخته است، همانطور هم واروژ کریم مسیحی، کارگردان سینما، با ساختن فیلم تردید با چیره دستی عناصر متفاوتی را به هم پیوند داده که در کل منعکس کنندۀ دیدگاه ها و شناخت او از هنر است. این کارگردان از ادبیات کلاسیک هملتِ شکسپیر را برگزیده و فیلمنامۀ او اقتباسی آزاد از این اثر است که خود آن را نوشته و زمان و مکان آن را از قرن شانزدهم ـ هفدهم خارج کرده و به روزگار ما آورده است، زیرا این باور را دارد که غرایز، احساسات و تفکر انسان در طی زمان تغییرناپذیر است. او به هملت رنگ و بویی ایرانی داده و این تصادفی نیست چون قهرمان اصلی فیلم با نام سیاوش وجه اشتراک غیرقابل انکاری با سیاوش شاهنامۀ فردوسی دارد. او نیز همچون هملت شکسپیر پاک، بی ریا و عدالت خواه است و نسبت به پدر تاجدارش وفادار است که در نهایت نیز جان خود را از دست می دهد، اما نامادری سیاوش همچون مادر هملت جاه طلب و خیانتکار است. سیاوش معاصر دارای دیدۀ بصیرت و عکاس است و با دوربین خود وقایع را ثبت می کند. کارگردان حضور ملیت خود را در وجود دوست سیاوش، گارو، که ارمنی است، نمایان می سازد. او هرچند هم کیش سیاوش نیست ولی با او هم دل است، لذا سیاوش وقایع خانوادگی و شک و تردیدهای خود را با او در میان می گذارد. محیط فعالیت آنها کوچک اما صمیمی است. آفیش فیلم چشمه سلیقۀ هنری آنها را نمایان می سازد.

چنانکه گفتیم کارگردان در این فیلم عناصر متفاوت را به صورت سکانس هایی پیوسته به هم ارتباط داده است که این از تفکر و سلیقۀ والای او ناشی می شود به عنوان مثال، صحنه های مراسم فراموش نشدنی رقص آیینی، اجرای نمایشنامۀ هملت به زبان ارمنی، مراسم عزاداری سنتی و همچنین جمع اضداد از قبیل انبار متروک (زیربنا، خانۀ مجلل، ساختاری کاذب)، اثاثیۀ آنتیک و کهنه، وسائل ارتباطی معاصر و همچنین تفسیر با ارزش جدیدی از مرگ (پلونیوس ـ انوری)، پدر نامزد سیاوش، پنهان در پشت پرده نموده است.

نکتۀ مهمی که در اینجا باید به آن اشاره نمود شک و تردید سیاوش در مورد مرگ پدرش است. باید یادآوری شود که در فیلم هملت، ساختۀ انگلیسی ها (اثر شکسپیر)، بنا به متن اصلی، هملت با روح پدرش ملاقات می کند. در هملت روسی بیشتر بر حدس و گمان هملت تأکید می شود اما کارگردان تردید این مسئله را به صورت قابل قبول تری ارائه داده است. به این معنا که سیاوش در حالتی بین خواب و بیداری، حالتی شبیه خلسه، خلیفه را می بیند و وقایع را از زبان او می شنود در نتیجه، شک و گمان او در مورد قتل پدر تبدیل به یقین می شود. این بهترین نوع تفسیر از هملت شکسپیر است.

در تراژدی هملت دوئل با شمشیر و مرگ ناشی از آن بارها رخ می دهد لذا، تماشاگر با بی صبری منتظر است ببیند این مسئله در تردید چگونه حل می شود. در فیلم نوجوانی به نام دانیال حضور دارد (برادر نامزد سیاوش). او مجنونی متأثر از محیط است که مثل سیاوش مجنون نما عدالت را برقرار می کند و همانطور که در کتاب مقدس (عهد عتیق) دانیال نبی در سن نوجوانی، به امر خدا، وسیله ای می شود که آدم های شریر را به سزای اعمالشان برساند، دانیال تردید نیز به کمک غریزه و با شلیک چندین گلوله از تپانچه همان کار را انجام می دهد هرچند، در این میان سیاوش نیز زخمی می شود. در پایان فیلم سیاوش همانند هملت از بازوی چپش زخم برداشته، خسته و نامید از روزگار، سایۀ معکوس نامزدش را در آب می بیند و این اشاره ای است به صحنۀ مرگ بار آغازین فیلم در تأکید سرنوشت دو زن در هملت و تردید.

مطلب بسیار مهم دیگر درمورد فیلم، موسیقی متن آن است. آهنگساز فیلم، علی صمد پور، با نوشتن آن کار درخشانی ارائه داده است. با در نظر گرفتن تلفیق ترکیبات متفاوت فیلم، او همین روش را در موسیقی نیز پیاده کرده است. سازهای متفاوت ارکستر همانند پرسوناژهای فیلم گاهی هماهنگی و گاهی اصوات و آکُردهای نامطبوع نمایان می سازند. ساختار موسیقی بر اساس هارمونی کلاسیک و مدرن است که با فیلمنامه هم خوانی کامل دارد و چون فیلم ایرانی است موسیقی نیز گاهی رنگ و بوی ایرانی به خود می گیرد، نظیر اجرای ویولون ها در صحنۀ شک و تردید سیاوش. باید یادآوری کرد که در اوایل قرن بیستم، پس از تثبیت موسیقی مدرن[2] در اروپا، این نوع موسیقی در تصویر صحنه های تراژیک و ناخوشایند در تئاتر و باله بسیار مؤثر افتاد. آهنگساز در این فیلم با در نظر گرفتن این نکات از هارمونی موسیقی مدرن استفاده کرده است، نظیر سکانسی که در آن تک گفتار ((بودن یا نبودن)) ادا می شود و آکُردهای نامطبوع برای صحنۀ پیش گویی با ورق، که بهترین وجه محیط مرموز و پرتشنج را نمایان می سازد. اجرا با پیانو هرچند لطف خاصی به فیلم می بخشد اما مدت آن محدود و گذراست و آنچه حاکم است موسیقی ارکسترال با ریتم نسبتاً تند، پرتحرک و دراماتیک است. البته، خصوصیات فوق هم خوانی کاملی با ریتم سریع حرکات و کلام هنرپیشه ها دارد که صد البته این خواست کارگردان است. اما این سرعت با بیوریتم مردم مشرق زمین و ایران مغایرت دارد و فقدان سکوت های آگاهانه و شنیدن آن همه جمله های طولانی و فشرده ذهن تماشاگر را زیر فشار قرار می دهد. آنچه مسلم است هنرمند در کار خود استقلال دارد و خواست کارگردان چنین است و احتمالاً او ریتمی انتخاب کرده که با سرعت زندگی عصر حاضر هماهنگی داشته باشد.

در هر صورت فیلم تردید اثری است تأثیرگذار چه روی تماشاگر و چه در تاریخ سینمای ایران. فیلمی است ماندگار که استقبال مردم از آن، این امید را زنده می کند که در سال های آتی سینمای ایران افق های جدیدی بر روی علاقمندان سینما خواهد گشود.

14 مهر 1388

پی نوشت ها:

1.محقق و موسیقیدان

  1. واژۀ مدرن با وجودی که معنی معاصر را داراست اما در اینجا با به کارگیری این واژه منظور سبک هنر موسیقی است که از اواخر قرن نوزدهم و ادامۀ قرن بیستم میلادی در اروپا و آمریکا به منزلۀ شاخه ای از اعتراض نئورمانتیستی بر علیه حاکمیت فرهنگ طبقاتی نوپای بورژووازی قوام گرفت.

فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 49
سال سیزدهم | پاییز 1388 | 208 صفحه
در این شماره می خوانید:

زندگینامه /… شیدا و بهت زده حرف های او بودم

نویسنده: زاون قوکاسیان واروژ کریم‌مسیحی در 1331 در شهر اراک به ‌دنیا آمد. در کنار دو خواهر و یک برادر دیگر، او بزرگترین فرزند خانواده بود. او در 1360 ازدواج کرد و حاصل...

خلاصه فیلمنامه تردید

سیاوش روزبهان (بهرام رادان)، مرگ پدرش را در اثر خودکشی باور ندارد و از ازدواج مادر (آتش گرکانی) و عمویش (علیرضا شجاع نوری)، در حالی که مدت زیادی از مرگ پدرش نگذشته،...

شناسنامه فیلم تردید

بازیگران بهرام رادان                                          سیاوش ترانه علیدوستی                                   مهتاب حامد...

سکانس منتخب از فیلم تردید

62- اتاق طلعت [ادامه] طلعت از داخل در را قفل می كند و از همان ابتدا با هجوم به طرف سیاوش حرف هایش را شروع می كند. سیاوش عقب عقب می رود و بالأخره ناخواسته در مبلی می...

در ستایش تردید و گذر از آن

نویسنده: بهرام بیضایی واروژ کریم مسیحی میان اهالی سینمای ایران به دلیلِ آن کسی که هست یکی از دوست داشتنی ترین هاست، گرچه به دلایل شناسنامه ای، در نگاه بخش رسمی، ستایش...

به امید روزی که واروژهایمان هر سال فیلم بسازند

نویسنده: بهرام رادان نام واروژ کریم مسیحی شاید اولین اسمی بود که من در دوران نونهالی ام به منزلۀ کارگردان سینما شنیدم. زمان اکران پردۀ آخر حدوداً دوازده ساله بودم و...

تردید،بخشی از زندگی

نویسنده: علیرضا شجاع نوری وقتی واروژ به من گفت که در فیلم تردید ایفای نقش کنم قبل از اینکه فیلمنامه را بخوانم از خودش پرسیدم: ((به نظر تو، من این نقش را بازی کنم یا...

تردید از دیروز تا فردا،تا همیشه / گفتگو با محمد مطیع

نویسنده: زاون قوکاسیان محمد مطیع را در اولین فیلم نیمه‌بلند واروژ کریم‌مسیحی، سلندر، در نقش ماندگار مغول مهاجم دیدیم و حالا بعد از 27 سال بار دیگر او را در نقش ماندگار...

ارزش بسیار برای سهمی کوچک

نویسنده: مهتاب کرامتی همۀ ما از سینماهای دهۀ شصت و اوایل دهۀ هفتاد خاطراتی داریم، از فیلم های خوب و خاطره انگیزی که هر کدام آبرو و اعتبار سینمای ما بوده و هستند، از...

معجونی از مولفه های سینمایی

نویسنده: کاوه کاویان در طول جنشوارۀ فجر سال گذشته، برخی از منتقدان اغلب جوان که معمولاً دنبال ایرادهای بنی اسرائیلی هستند بر این نکته پا فشاری داشتند حال که واروژ بعد...

هزار نقش بر آرد زمانه و نبود – کی چنان که در آیینه تصور ماست

نویسنده: آتش گرکانی پس از 24 سال اقامت در امریکا به ایران آمده بودم که خواهرم، توفان، به من گفت که یکی از دوستان مشترک او و برادرم، همایون ارشادی، پیشنهاد بازی در فیلم...

هنوز تردید را ندیده ام

نویسنده: سهراب زمان هیلدا اوهان، بازیگر نقش آنا جان در فیلم تردید، را بالأخره در ایروان یافتم. او که آمادۀ ایفای نقش در فیلم تازه اش، یک چیز کوچک، بود از نمایش فیلم...

متاسفم که نشد کل فیلم را خودم باشم / گفتگو با بهرام بدخشانی

نویسنده: زاون قوکاسیان بهرام بدخشانی یکی از بهترین فیلم برداران سینمای امروز ایران است و حضورش در گروه سازندگان فیلم تردید از نقاط قوت این فیلم محسوب می‌شود. زمان...

جز آستان توام در جهان پناهی نیست

نویسنده: شاپور پورامین عزیز نازنینم زاون قوکاسیان گفت مطلبی کوتاه و در خور فیلم تردید بنویسم. پذیرفتم و به دیدۀ منت قبول کردم. اما چه بنویسم که به جایی یا کسی بر نخورد،...

حاصلی از همدلی،رفاقت و دوستی

نویسنده: محمد رضاقومی غیبت طولانی واروژ کریم مسیحی و انتظار دیدن فیلم تازه‌ای از او هر علاقه مند به سینما را بر آن می‌دارد که مشتاقانه برای دیدن فیلم بلند این کارگردان...

سکوتی که شکسته شد

نویسنده: نادر رضایی تردید بهانه ای است برای روایت آنچه بارها نگاه کرده ایم و ندیده ایم و آنچه گوش کرده ایم و نشنیده ایم. مسببی است با صلابت نگاه به اتفاقی مکرر در تاریخ...

هملت بانان و نوشابه اضافی

نویسنده: علی صمدپور مشغول کار و در حال و هوایی دیگر بودم. یادم هست در راهروی باریک آپارتمان گوشی را گرفتم و صدای محمدرضا درویشی را شنیدم. بی درنگی گفت: ((علی جان وقت...

با تردید،تردید را آغاز کردم

نویسنده: پرویز آبنار پس از گذشت تقریباً دو دهه از ساخت فیلم پردۀ آخر خبر ساختن فیلم تردید واروژ کریم مسیحی را شنیدم ولی با تردید؟!! تا اینکه فیلم برداری با وقفه ای...

چگونه تردید تردید شد!

نویسنده: سعید سعدی تردید فیلمی است که پس از هفده سال دوری واروژ کریم مسیحی از عالم کارگردانی، با فیلم به یادماندنی پردۀ آخر، ساخته شد، فیلمی که تمام دوستداران و علاقه...

تردید،داستان کوه و زایش غول

نویسنده: جمشید ارجمند پیکرۀ سینمایی یا بهتر است بگویم پیکرۀ فیلمی هر کشوری، که خود را صاحب سنت سینما می داند، باید طیف های وسیعی از ژانرهای سینمایی را دربر بگیرد تا...

دنیای رازآمیز واروژ

نویسنده: احمد طالبی نژاد از فیلم سلندر سومین اثر کوتاه واروژ، چیز زیادی در ذهنم نیست جز اینکه محمد مطیع، تنها بازیگر فیلم (احتمالاً)، در هیبت یک سامورایی خسته در...

چگونه یادگرفتم از نگرانی دست بردارم و به تردید عشق بورزم

نویسنده: محمد سعید محصصی واروژ کريم‌مسيحي با نخستين کارش، سلندر، دلبستگي خود را به استادش، بهرام بيضايي، با سربلندي اعلام کرد و اکنون هم گويي ابايي ندارد که خود را...

تردید در پرده آخر / یادداشتی بر تردید ساخته واروژ کریم مسیحی

نویسنده: علیرضا منجمی ما راوي جهان نيستيمو جهان بي رحم تر از آن استکه روايت بي وقفه اش رابه خاطر مالحظه اي قطع کند                                 حافظ موسوی اگر...

فیلم (ساختن) یا (نساختن) مسئله این است

نویسنده: مینو فرشچی چند کارگردان را می شناسید که در کارنامۀ خود دو فیلم مهم و تحسین شده در جشنواره های معتبر داخلی (خصوصاً جشنوارۀ فجر) داشته باشند؟ کم تر از 10...

هنر تلفیق در سینما

نویسنده: لیدا بربریان همانطور که شکسپیر در خلق آثار خود از گنجینۀ دوران کهن، کتب مورخان، ادبیات قرون وسطی، تجدید حیات، حوادث عصر خود و فلسفه سود جسته و تمامی آنها را با...

تردید،سنگ محکی بر فرهنگ

نویسنده: علی مغازه ای تردید، فیلمی است که به اندازۀ ساخت دو یا شاید سه فیلم، از جنس کار خود کریم مسیحی، کار و انرژی برده است. دو باری که این فیلم را دیدم، اکران جشنواره...

جستجوی سلامت نگاه واوژ،میزگردی درباره تردید

نویسنده: زاون قوکاسیان تردید را اولین بار در بیست و هفتمین جشنواره بین المللی فیلم فجر و برای دومین بار قبل از اکران در یک جمع چهار نفره به صورت خصوصی در دفتر کار تهیه...

یادم می آید …

نویسنده: حسن فارسی چند روزی پیش دوست گرامی‌ام، زاون قوکاسیان، به ‌من، که چند ماهی است خارج از ایرانم، زنگی زد و خواست تا به‌دلیل سال‌ها دوستی با واروژ و همکاری با او در...

واروژانه

نویسنده: امرالله احمد جو ـ خدا نخواسته اگر واروژ کریم مسیحی را نداشتیم یک فیلم ساز خوب کم داشتیم اما اگر تو را خدا خواسته نداشتیم، چه غم داشتیم؟ خیلی هم بهتر بود. نه...