نویسنده: نلی آراکلیان/ ترجمه: آنی بابایان

هاکوب کوجویان

هاکوب کوجویان[1] (1883-1959م) از نقاشان مشهور ارمنستان در نیمه اول قرن حاضر است و پایه گذار هنر نوین گرافیک در ارمنستان به شمار می رود. بیشتر آثار او در نگارخانه ملی جمهوری ارمنستان و در خانه او درایروان که از سال 19733به موزه تبدیل شده است نگهداری می شود. کوجویان، در سال 1920 به ایران آمد و مدت دو سال در تبریز اقامت گزید و به تدریس نقاشی پرداخت. وی در سال 1922 به دعوت حکومت ارمنستان به زادگاه خود بازگشت. مدرسه هنرهای زیبای کودکان ایروان به نام او نامگذاری شده است. (1959)

هاکوب کوجویان در سال 1883 میلادی در شهر ارمنی نشین «آخالتس خا»[2] ی گرجستان در خانوادۀ کاراپت کوجویان زرگر متولد.

شد. اجداد کوجویان اهل «ارزروم» بودند و نسل اندر نسل به طلا کاری و نقره کاری اشتغال داشتند. هاکوب هنگام فراگرفتن صنعت پدر خویش، استعداد فراوان خود را نمایان ساخت و در این زمینه چنان مهارت یافت که قادر بود در ده سالگی دست به کارهای ابتکاری بزند. کوجویان تحصیلات مقدماتی حرفه ای خود را در آموزشگاه صنعتی «ولادی قفقاز» (اورجونیکیدزه) به پایان برد (1900م)، سپس در کارگاه طلاکاری-حکاکی پروسُف در مسکو آموزش دید. وی در سال  1903 به مونیخ رفت و در سال‌های 1905-19077 دورۀ آکادمی هنرهای زیبای مونیخ را گذراند،‌ سپس مدت دو سال در پاریس به سر برد و به بررسی آثار هنرمندان غربی پرداخت و در سال 1909 به ولادی قفقاز بازگشت.

با این حال فرهنگ مشرق زمین نیز هنرمند را مجذوب خود می کرد. او در سال 1920 همراه باالکساندر تامانیان (1878-19366) مهندس معمار، به ایران سفر کرد، در تبریز مستقر شد و در  هنرکده ای که تامانیان گشوده بود به تدریس پرداخت. بدینگونه کوجویان با آداب و رسوم ایرانیان که سنت های دیرین در آن ها حفظ شده بود آشنا شد و به بررسی فرهنگ غنی این مرز و بوم که ریشه در اعماق هزاره ها داشت پرداخت. هاکوب کوجویان از اوان نوجوانی در کارگاه پدر، با هنرهای تزئینی شرقی، بخصوص ایرانی آشنا شده بود به طوری که در تبریز، بدون احساس بیگانگی، به دنیای غنی نقوش تزیینی ایرانی گام نهاد و با فراگیری اصول آن به مطالعه در نگارگری و نقاشی سده های میانی ایران پرداخت.

کوجویان در عین حال، با ارمنیان ایران که از زندگی فرهنگی-اقتصادی پویایی برخوردار بودند ارتباط بسیار نزدیکی برقرار کرد. قالیبافی، طلاکاری و سفالگری از حرفه های متداول ارمنیان بودند. در میان آنها نقاشانی نیز وجود داشتند که آثار آنان آمیزه ای خاص از هنر ارمنی و ایرانی بود. کوجویان با بررسی آثار آنان و با به کارگیری سنت های هنری غربی، به شیوۀ هنری تازه و سبک جدیدی دست یافت. «زن خفته ایرانی»، «منادی ارمنی»، «شیوه پردازی ارمنی»، «زنان آخالتس خایی» نمونه هایی از این دست آثار او هستند. سه اثر نخست در نگارخانه های ملی جمهوری ارمنستان نگهداری می شوند. کوجویان در این آثار جهان را به گونه یک نقش تزیینی گسترده مجسم می کند. در «زن خفته ایرانی» زن در وسط قرار گرفته و اطراف او را باغ جادویی احاطه کرده است. بید مجنون، گل‌های رنگارنگ و پرندگان خیال انگیز در پرتو خورشید که چشم و ابروی زن بر آن نقش بسته اند، جان گرفته اند. در این نقش پردازی ها مهارت نقاش و تسلط او به فنون صنعت طلاکاری و نقره کاری مشهود است.

در تبریز، هاکوب کوجویان یکی از شاهکارهای هنر تجسمی ارمنی را که اثر گرافیکی به نام «داویت ساسونی» است. پدید آورد (1922م) این اثر شامل 35 نگاره است که با ظرافت و مهارت زرگرانه ترسیم شده اند و در چهارسوی یک تصویر اصلی قرار گرفته اند و با تماشای آنها گویی سراسر این حماسه ملی ارمنی در برابر دیدگان تماشاگر جان می گیرد. این اثر را کوجویان با به کارگیری اصول هنر تزئینی ارمنی و بهره جستن از آثار نگارگری سده های میانی ایرانی پدید آورده است.

در آثاری که هنرمند در تبریز آورده است می توان تأثیر هنر اروپایی گوتیک و باروک و نگاره های عربی و ایرانی را در کنار تأثیر هنر قالیبافی و هنرهای تزیینی-کاربردی ارمنی مشاهده کرد. به این ترتیب کوجویان در ایران چنان نمونه هایی از آثار گرافیکی خود را پدید آورد که نه تنها در گذشته هنری او،‌ بلکه در تاریخ هنر تجسمی ارمنی نیز منحصر به فرد بوده است.

هاکوب کوجویان در زمان اقامت خود در ایران در کنار آثار گرافیکی به آفرینش آثار نقاشی نیز پرداخت، آثاری مانند «کوچه‌ای در تبریز»، «سفره خانه ای در تبریز»، «سواره نظام» که از جالب ترین پدیده های دوره نوین هنر تجسمی ارمنی به شمار می روند. در پردۀ «کوچه‌ای در تبریز» کوجویان کوچه را با رنگ های متنوع و به گونه ای بارز باز آفرینی کرده است. هنرمند با بهره گیری از تأثرات غنی خود و با بررسی، گزینش و در آمیختن آنها سیمای کلی همه کوچه های تبریز-حتی شاید کوچه های شهرهای ایران-را ارائه کرده است. این پرده بیشتر نمایش گونه است، گویی کوجویان به عنوان کارگران وارد صحنه شده و نقش های میوه فروش، ملا،‌ جوان قرتی، زیبای شرقی، بارکش و غیره را به عهده بازیگران گذاشته است.

با همین شیوه نیز «سفره خانه ای در تبریز» را به تصویر کشیده است. در اینجا افرادی را می بینیم که طبق عادات مرسوم چهارزانو نشسته اند و بادست غذا می خورند. غذا را با اشتها می خورند و رضایت خاطر خود را با حرکات خود می نمایانند. یک نفر هم در حال کشیدن غلیان سنتی است. در این پرده در پرتو طنز صمیمانه نقاش، عادات مردم مشرق زمین ملموس تر و برجسته تر نشان داده شده اند.

در این تصاویر کوجویان به عنوان یک نقاش مردم شناس و تصویرگر فرهنگ مردم مطرح می شود. او زندگی روزانه شهرهای ایران را بررسی کرده و با نگاه دقیق هنرمند،‌ به ویژگی های آن ها پی برده و آنها را در شخصیت های خود به تصویر کشیده است. منتقدانی که می گویند در این آثار کوجویان بر عقب ماندگی آسیایی تأکید داشته است در اشتباهند، چه این تصاویر نه هجوآمیزند و نه نمایشگر عقب ماندگی اجتماع. در انتخاب مضمون و شخصیت ها نقاش دید انتقادی بویژه هزل آمیز ندارد. او مایل نیست دنیایی را که خود آفریده بی اعتبار و کم بها جلوه دهد.

«و. ماتئوسیان»[3] در کتاب هنر هاکوب کوجویان که در سال 1971 در ایروان منتشر شده می نویسد: «کوجویان دنیای جالب و زیبایی را در برابر تماشاگر می گشاید.» او در «کوچه ای در تبریز» و «سفره خانه ای در تبریز» به شیوۀ گروتِسک [برجسته نمایی] به بیان نمایشی  کمدی روی آورده تا بیننده را از فشارهای روزانه و افکار سنگین دور کند و به او آرامش خاطر سبکبالانه ببخشد. در تاریخ هنر تجسمی ارمنی «کوچه ای در تبریز» و «سفره خانه ای در تبریز» نمونه های منحصر به فرد از برجسته نمایی طنز آمیز است.

می توان گفت، دو سالی که درفاصلۀ سال‌های 1920 تا 1922 هاکوب کوجویان در ایران گذراند، سال های بسیار پرثمری بودند و آثار این دوره او هنرهای تجسمی ارمنی را به طور محسوس پربارتر کردند.

ترجمه شده از «ایران نامه»

نشریۀ ایران شناسان جمهوری ارمنستان، شمارۀ 2-3،‌ ایروان، ‌1996

پی‌نوشت‌ها:

1- Hakob Kojoyan

2- Akhaltskha

3- V.Matevosyan

فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 7 و 8

سال دوم | پاییز و زمستان 1376 | 136 صفحه
در این شماره می خوانید:

ایران نامه

ایران نامه نشریه پژوهشی خاورشناسان جمهوری ارمنستان است که به زبان ارمنی در شهر ایروان منتشر می شود. شماره مشترک 2-3 سال 1997 (24-25 پی در پی) این نشریه اخیراً در 52...

درخت توماس

نویسنده: اسپارتاک قراباغ تسیان/ ترجمه: هرمیک آقاکیان این داستان شبیه افسانه است. پادشاهی سه فرزند خویش را فرا می خواند و... ارث و میراث خود را بین آن ها تقسیم می کند،...

گوشت کلاغ

نویسنده: سورن آساتوریان/ ترجمه: هریکناز مگردیچیان هنگام غروب،‌ از مدرسه به خانه بر می گردم. برف می بارد و بر سرم،‌شانه هایم و روی کتاب هایم می نشیند. می شتابم. پدرم،...

سحرگاه

نویسنده: سورن آساتوریان/ ترجمه: ادوارد ولادیکا خروسی که برحسب اتفاق به ایوان ما آمده است مژده فرا رسیدن صبح را می دهد. به خروس و گردن برافراشته شده اش نگاه می کنم و...

سورن آساتوریان

نویسنده: سارو بابومیان سورن آساتوریان در سال 1916 در قریه گارنی ارمنستان دیده به جهان گشود. او فرزند یکی از انقلابیون معروف بود که در قیام مردمی 18 فوریه 1921 ارمنستان...

در سوگ استاد محمد قاضی

نویسنده: سیف الله گلکار به سوگ رفتن خورشید، خاک می تازد                                        که سینه چاک دهد، سرفرو بیندازد فضای تیره و خاموش شب، بیازد دست...

پایان داستان

نویسنده: سیف الله گلکار این نوشته سخنی است پرسوز و صادقانه، به یاد استاد محمدقاضی که در مجلس یادبود آن زنده یاد ایراد شده است. می خواهم برای شما قصه بگویم: قصه زندگی...

یادی از سروژ استپانیان مترجم مجموعه آثار چخوف

نویسنده: ادوارد هاروتونیان در پانزدهمین دوره معرفی کتاب سال در دهه فجر 1376، در شماره آثار برگزیده، «نمایشنامه های چخوف»، ترجمه زنده یاد سروژ استپانیان نیز به عنوان...

درگذشت دو دانشمند ایران شناس

نویسنده: ماریا آیوازیان (ترزیان) اشاره: در آبان ماه 1376 دو تن از ایران شناسان نامی ارمنستان، پروفسور هاکوب پاپازیان و بابکن چوگاسزیان،‌ به فاصله چند روز در گذشتند....

هاکوب کوجویان و ایران

نویسنده: نلی آراکلیان/ ترجمه: آنی بابایان هاکوب کوجویان[1] (1883-1959م) از نقاشان مشهور ارمنستان در نیمه اول قرن حاضر است و پایه گذار هنر نوین گرافیک در ارمنستان به...

معجزه ای که در برابر چشمان ما آشکار می شد

نویسنده: کارمن داوتیان/ ترجمه: هرمیک آقاکیان (گفتگو با همسر سرگئی پاراجانف) هنگامی که در موزه پاراجانف منتظر همسر دوم او «سوتلانا ایوانوونا» بودیم، زاون سارگیسیان، مدیر...

یک سند قدیمی از صفحات موسیقی ارمنی

نویسنده: رضا مهدوی این سند، هشت صفحۀ آخر کاتالوگی است که کمپانی انگلیسی His Master's Voice با آن علامت مشهورش، در ایران منتشر کرده است.  این کمپانی که گاه با کمپانی های...

سنگ نوشته های اورارتو در آذربایجان

نویسنده: عباس سرمدی به یاد دانشمند گرانمایه زنده یاد دکتر محمد جواد مشکور حکومت اورارتو یا آرارات را باید اولین امپراتوری مقتدر ارمنستان شمرد. این امپراتوری که بسیاری...

ملاحظاتی بر مهرهای ساسانی در موزه دولتی تاریخ ارمنستان

نویسنده: علی حصوری اشاره: در شمارۀ 3 و 4 فصلنامۀ «پیمان» مقاله ای با عنوان «مجموعۀ مهرهای ساسانی در موزۀ دولتی تاریخ ارمنستان» به چاپ رسید. مطلب حاضر نقدی است بر مقالۀ...

آلبانیای قفقاز از دیدگاه مولفان عهده باستان و اوایل سده های میانه

نویسنده: عنایت الله رضا آلبانیا که از مناطق مهم تاریخی- جغرافیایی قفقاز است، در آثار مؤلفان باستان معرفی شده است. از آگهی های مورخان و جغرافی نگاران عهد باستان و اوایل...

مسروپ ماشتوتس، پدید آورنده الفبای ارمنی

نویسنده: ادوارد آقایان/ ترجمه: آناهید هوسپیان اشاره: ابداع الفبای ارمنی در آغاز سدۀ پنجم میلادی صورت گرفت و طراح و عامل آن مسروپ ماشتوتس[1] بود که بنیانگذار کتابت و...

فریتس کرایسلر

نویسنده: روبیک گریگوریان اشاره: این مقاله در شمارۀ دی ماه سال 1318 مجلۀ موسیقی (دورۀ 1، شمارۀ 10، ص 11-13) منتشر شده و نمونه ای از مقالات روبیک گریگوریان است که با حفظ...

گریگوریان حضوری در برگیرنده

نویسنده: پرویز بهروز اشاره: مطلبی که می خوانید در 4 دی ماه 1355 در شمارۀ 293 مجلۀ «تماشا»- هفته نامۀ سازمان رادیو و تلویزیون ملی ایران – چاپ شده است و گفت و شنودی است...

ارتباط مستقیم در موسیقی

نویسنده: لیدا بربریانس/ ترجمه: ادوارد هاروتونیان اشاره: روبیک (روبن) گریگوریان آهنگساز و رهبر ارکستر، در سال 1355، به دعوت دانشکدۀ هنرهای زیبای دانشگاه تهران، کوتاه...

روبیک گریگوریان

نویسنده: سیدعلیرضا میرعلی نقی یادداشت نویسنده: مقاله مختصری که می خوانید، خلاصه ای از کتاب «روبیک گریگوریان» است. این کتاب، یگانه متن مستقل به زبان فارسی است و ویژه...