نویسنده: ژیلبرت مشکنبریانس

تاریخ برگزاری اولین نمایش ها در ارمنستان به دوران پیش از میلاد مسیح باز می گردد. پلوتارکوس، تاریخ نویس یونانی، روایت می کند پادشاه ارمنستان، تیگران دوم، در 69 ق م ساختمانی مخصوص نمایش در پایتخت خود تیگراناگِرد بنا کرد. فرزندنش، آرداوازد دوم، که تحصیلاتش را در یونان گذرانده بود، سنتی را که پدر شروع کرد ادامه داد و به گفتهٔ وی در بارگاه آرداوازد دوم بارها نمایش هایی به زبان یونانی اجرا شد.

هنر نمایش برای ارمنیان به منزلهٔ وسیله ای برای حفظ و نگهداری فرهنگ جایگاهی ویژه دارد. این موضوع در مورد ارامنهٔ ایران نیز صدق می کند. ارمنیان ایران در تمامی شهرهایی که سکونت داشته اند ـ تبریز، اصفهان (جلفای نو)، تهران، رشت، انزلی و دیگر شهرها یا روستاها ـ در کنار کلیساها و مدارس خود تالارهایی نیز برای برگزاری نمایش و مراسم فرهنگی احداث کرده اند.

نمایش در میان ارمنیان ایران قدمتی بیش از یکصد سال دارد. اولین نمایش را ارمنیان تبریز در1879 م در محلهٔ غلهٔ این شهر به همت کشیش مسروپ پاپازیان، که مدیر مدرسهٔ ارمنیان تبریز بود، اجرا کردند. او گروهی از جوانان ارمنی را گرد آورده بود و در حیاط منزلش در زیر چادری به اجرای نمایش می پرداخت. این نمایش ها با استقبال زیادی از طرف مردم مواجه شد. در سال های1880 ـ 1881م بیشتر نمایش هایی که در تبریز به روی صحنه رفت ترجمه هایی از زبان های اروپایی فرانسه و انگلیسی بود، در ضمن، از آنجایی که تمامی نقش ها را مردها اجرا می کردند، بیشتر آثاری برای نمایش انتخاب می شدند که در آنها زنان نقش کمتری داشته باشند. اولین زنی که در تبریز به روی صحنه رفت دختر کشیش مسروپ پاپازیان بود. او در کارهای پشت صحنه به پدرش کمک می کرد.

از1890م تئاتر جایگاه خود را در نزد ارمنیان تبریز استوارتر کرد زیرا گروه های تئاتری در محله های دیگر تبریز نیز مثل لیل آباد شروع به اجرای نمایش کرده بودند. از این تاریخ زنان نه تنها به دیدن نمایش می رفتند بلکه نقش هایی را نیز در نمایش ها به عهده می گرفتند. در1900م، در دو محلهٔ بزرگ ارمنی نشین تبریز، انجمن دوست داران تئاتر بنیان گذاشته شد. در اگوست1909م، گروهی از جوانان ارمنی و غیر ارمنی ساکن تبریز گروه دوستداران تئاتر را برای اجرای تئاترهایی به زبان فارسی پایه گذاری کردند.

بین1914 ـ 1915م، تالاری با گنجایش پانصد نفر به نام تالار تئاتر آرامیان، در محلهٔ غلهٔ ارامنه، در تبریز، احداث شد که ارمنیان این شهر حدود سه دهه برای اجرای نمایش از آن استفاده می کردند. با احداث این تالار هنر نمایش در نزد ارمنیان تبریز شروع به رشد کرد. از1916 م به جز ارمنیان گروه های نمایشی غیر ارمنی تبریز نیز از این تالار استفاده می کردند.

از1920 ـ 1924م گروه های زیادی از ارمنستان و قفقاز برای اجرای نمایش به تبریز دعوت شدند که از میان آنها نام مگردیچ تاشجیان در هنر نمایش ارمنیان ایران جایگاهی خاص دارد. تاشجیان بین1919 ـ1920م نمایش هایی را در تبریز به زبان ارمنی و آذری اجرا کرد. در1921 م با آمدن مانوئل ماروتیان از ایروان، نمایش ارمنیان تبریز گام دیگری به جلو برداشت.

برخی از هنرمندان بنام ارمنی اولین فعالیت های هنری خود را از این گروه ها شروع کردند؛ هنرمندانی که در شکل گیری نمایش ارمنیان ایران نقشی مهم داشته اند. اشخاصی مانند آرامائیس آقامالیان، یپراد بارویان، یِلِنا آوِدیسیان و … . به غیر از تبریز، در دیگر نواحی آذربایجان، در شهرها و روستا هایی که ارمنیان سکونت داشتند همچون ارومیه، سلماس، خوی، مراغه، اردبیل و قره داغ ارمنیان در عرصهٔ نمایش فعال بودند و از1890م نمایش هایی را به روی صحنه بردند. ارمنیان خوی از1904م دارای تالار و سن نمایش بودند.

در جلفای اصفهان نیز، ارمنیان از1886م اقدام به تأسیس گروه های نمایشی کردند که اولین نمایششان، انجیر خچو، در یکی از منازل متعلق به کلیسای وانک با همت بگلر آقایان به روی صحنه رفت. این گروه در 16 مارس 1888م برای تأسیس انجمن نمایش اقدام به جمع آوری اعانه کرد و موفق به جمعآوری مبلغ 551 قران شد که آن را برای تأسیس گروه نمایش و ساخت سن متحرک استفاده کردند.

متأسفانه، از آنجایی که خلیفهٔ وقت ارامنه، اسقف یِسایی آسدوازادوریان، با فعالیت های نمایشی موافق نبود در1890م فعالیت های گروه را متوقف کرد. این موضوع هفت سال ادامه یافت تا زمانی که به جای وی اسقف ماقاکیا دِرونیان به سمت اسقفی ارمنیان جلفای اصفهان برگزیده شد. از این تاریخ به بعد، فعالیت های نمایشی نزد ارمنیان جلفای اصفهان جانی دوباره گرفت. در1899م، انجمن دوست داران تئاتر تأسیس شد. این انجمن دارای اساسنامه، هیئت مدیره و قوانین خاص بود. در این زمان در جلفای اصفهان نیز، نقش زنان را مردان ایفا می کردند. از این رو، اسقف دِرونیان نامه ای به پیشوای دینی ارمنیان، جاثلیق مگردیچ خریمیان، نوشت و از وی تقاضا کرد که با ایفای نقش زنان موافقت کند. جاثلیق مگردیچ خریمیان نیز در جواب اعلام کرد در صورتی که ایفای نقش بانوان مغایرتی با دین نداشته باشد بلامانع است. بِه بوُ، اژر گابریل سوندوکیان، اولین نمایشی بود که بعد از این تاریخ با حضور بانوان به روی صحنه رفت. البته، این دوشیزگان تحت شرایط امنیتی خاصی به روی صحنه رفتند.

در1913م، گروهی از دوست داران نمایش برای بزرگداشت بیست و پنجمین سالگرد تأسیس گروه نمایش در جلفای اصفهان مراسم با شکوهی برگزار کردند. از کسانی که در آن سال ها نقشی مهم در احیای هنر نمایش در جلفای اصفهان ایفا کردند می توان به لوسـابِـر گیـورغیـان، ایـشــخــانـوهـی زوهـرابـیـان، آشـخِـن داوتـیـان، گریـگــور ناهـابِـدیــان و تیگران آبگاریان اشاره کرد. در این دوره، گروه های نمایش متعددی نیز از قفقاز به جلفای اصفهان رفت و آمد داشتند. در1930م، گروهی تحت عنوان انجمن هنرپیشه های ارمنی[1] در جلفای اصفهان تشکیل شد که نمایش های جنگ ملیک ها، کاج نازار، لیلی و مجنون، ناموس، شیرین و فرهاد و سایات نُوا را اجرا کردند. در این نمایش ها، گریگوریس نازلومیان، آرمن مگردومیان، تیگران آبگاریان و … به ایفای نقش پرداختند. برگزاری شانزده نمایش مختلف در1930م در جلفای اصفهان بیانگر آن است که در این سال ها گروه های نمایشی در جلفای اصفهان بسیار فعال بودند. در 23آگوست1930م، برای اولین بار در جلفای اصفهان اُپرای آنوش به روی صحنه رفت.

در1935 م، مگردیچ تاشجیان به جلفای اصفهان آمد و با همت وی تالار مدرسهٔ مرکزی ارامنه مرمت شد و تاشجیان اقدام به اجرای سلسله نمایش هایی با همکاری آروس تاشجیان و آرتوش میـنـاسیان و دیگران کــرد. در1946م، آرمن مگردومیان نمـایش های

عروسی کدخـدا احمـد، آرشیـن مـالالان و خـون بـهای ایران را بـه زبـان فـارسی و برای فارسی زبانان اجرا کرد. قابل ذکر است ارمنیان ساکن پِریا، چهارمحال و روستاهای اطراف اصفهان نیز در آن زمان نمایش هایی را به روی صحنه بردند.

هـاروطــون ماردیــروسیـان از بنیانگذاران تئاتر ارمنیان تهران

اولین گروه نمایش در تهران در1881م تأسیس شد و از1881 ـ 1883م نمایش ها در منازل به اجرا در می آمد. هوسِپ تادئوسیان از جمله کسانی بود که در منزل خود به اجرای نمایش می پرداخت. او دو نمایش با عنوان اوستا پطروس و شوشانیک و دو درام را به روی صحنه برد. در تهران نیز نقش زنان را همچنان مردان به عهده می گرفتند.

در1884م در مدرسهٔ ارامنه، واقع در دروازه قزوین، تالار بزرگی احداث شد و به این ترتیب هنر نــمایــش در بــین ارمنــیان تهران رونق گرفت. در1888م، انجمن دوست داران تئاتر تهران تأسیس شــد کــه هـاروطــون ماردیــروسیـان از بنیانگذاران این انجمن و رییس هیئت مدیرهٔ آن بود.

در گزارشی که نشریهٔ مشاک چاپ تفلیس در 30 مارس1889م با عنوان ((نامه ای از ایران)) چاپ کرد، با اشاره به فعالیت های نمایشی ارمنیان تهران نوشت: ((… نـمایــش نامه هــایی بــه زبــان ارمــنی و همچنین نمایش نامه هایی از مولیر در تهران اجرا می شود که هوانس خان ماسحیان، مدیر جوان و فعال مدرسهٔ هایگازیان، آنها را به زبان فارسی ترجمه کرده …)). پر واضح است که در آن تاریخ فعالیت های گستردهٔ نمایشی قابل توجه ای در جامعهٔ ارمنیان تهران وجود داشته است.

در1906م، تحت مراسم ویژه ای سالگرد بیـست وپنجمین فعالیت هاروطون ماردیروسیان برگزار شد و از وی تجلیل به عمل آمد. در1910 م، هنرمندان بنام ارمنی از ارمنستان و قفقاز برای اجرای نمایش هایی به تهران آمدند؛ هنرمندانی همچون، آبِلیان، آرمِنیان، مانوئلیان، سیرانوش و … . در1916م، گاسپار ایپکیان به تهران نقل مکان کرد و در مدت سه سالی که در تهران بود اقدام به اجرای نمایش هایی با هنرمندی برادرش، آرمن آرمنیان[2] و سیرانوش کرد.

از1916م، زوج هنرمند، وارتو و آرتو طریان، بر روی صحنه های نمایش ارمنیان تهران ظاهر شدند. این زوج هنرمند از1914م فعالیت رسمی هنری خود را شروع کردند و در این مدت به دو هنرمند اصلی صحنه های نمایش ارمنیان تهران تبدیـل شدند. از 1920 ـ1930م تئاتر ارمنیان تهران با گروه های بسیاری فعالیت خود را ادامه داد. در این میان، استودیو دراماتیک که آرتو طریان آن را اداره می کرد جایگاه خاصی در بین جوانان تهرانی داشت. وارتو طریان نیز در1933م نمــایش نـامهٔ تهدید را کارگردانی کرد. ظاهراً، او اولین زن ایـرانی اســت که نمایش نامه ای را کارگردانی کرده است.

از دیگر فعالیت های بازیگران ارمنی در دورهٔ مشروطیت برگزاری نمایش به نفع مؤسسات خیریه بود. در این زمان، علاوه بر مدرسهٔ ارامنه از گراند هتل و تالارهای آن نیز برای اجرای نمایش استفاده می شد.

در سال های 1945 و 1946م اجرای نمایش برای کودکان و نوجوانان مورد توجه واقع شد و گروه هایی اقدام به اجرای نمایش برای این گروه سنی کردند که از جملهٔ آنها گروه تئاتر کودکان به سـرپرستی ر. آتایان و ن. آقاسیان و گروه تئاتر کاخ کودکان به سرپرستی سروریان ها بود.

فعالیت های نمایشی ارمنیان تهران در دهه های دیگر با گروه ها، انجمن ها و باشگاه های ارمنیان تهران ادامه پیدا کرد. از بین آنها باشگاه فرهنگی و ورزشی آرارات، باشگاه فرهنگی و ورزشی سیپان، انجمن ارمنیان چهارمحال تهران و دیگر باشگاه ها برای هنر نمایش ارمنیان تهران فعالیت های ارزنده ای کرده اند. در باشگاه آرارات، چند گروه نمایشی هم زمان فعالیت داشتند. از میان این گروه های نمایشی کارگردانان، هنرمندان و افراد صاحب سبکی به عرصهٔ نمایش ایران قدم گذاشته اند؛ اشخاصی از قبیل آرامائیس آقامالیان، ساموئل خاچیکیان، شاهین سرکیسیان، آربی آوانسیان، لوریک میناسیان، گیدوش آرزویان و … که خدمات ارزنده ای نه فقط به هنر نمایش ارمنیان ایران بلکه به هنر نمایش ایران کرده اند.

منابع:

دایره المعارف بزرگ ارمنی، ج13.

د. لا زاریان، ژانت. دانشنامهٔ ایرانیان ارمنی. تهران: هیرمند،1382.

کوهستانی نژاد، مسعود. ((تکمله ای بر مقالهٔ “تئاتر ارمنیان در تهران”)). تئاتر. ش 8 و9 . پاییز و زمستان1379.

مامیان، آرسن. ((تئاتر ارمنیان تبریز و تهران)). در بانیان تئاتر 50 سال اخیر ارمنیان ایران. تهران: آلیک،1985.

میناسیان، ل. گ. ((تئاتر ارمنیان جلفای اصفهان)). در بانیان تئاتر 50 سال اخیر ارمنیان ایران. تهران: آلیک،1985.

میناسیان، هـ . ((در مورد تئاتر ارمنیان رشت و انزلی)). در بانیان تئاتر 50 سال اخیر ارمنیان ایران. تهران: آلیک،1985.

هویان، آندرانیک. ((تئاتر ارمنیان جلفای اصفهان)). تئاتر. ش1 . زمستان1377.

ـــــــــــــــــ . ((تئاتر ارمنیان در آذربایجان)). تئاتر. ش 2 و3 . بهار و تابستان1378.

ـــــــــــــــــ . ((تئاتر ارمنیان در تهران)). تئاتر. ش 4 و5 . پاییز و زمستان1378.

ـــــــــــــــــ . ((گروه تئاتر ” گِغارد” )). تئاتر. ش 6 و7 . بهار و تابستان1379.

ـــــــــــــــــ . ((آرتور طریان و وارتو طریان)). تئاتر. ش 8 و9 . پاییز و زمستان1379.

ـــــــــــــــــ . ((اجراهای ناشناخته)). تئاتر. ش 18 و19 . بهار و تابستان1382 .

پی نوشت ها:

1- های دِراساننِری انسانبل

2- آرمناک اپیکیا

فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 38
سال دهم | زمستان 1385 | 152 صفحه
در این شماره می خوانید:

آوتیک ایساهاکیان

نویسنده: ادوارد هاروتونیان آوتیک ایساهاکیان، شاعر، نویسنده، فعال سیاسی و اجتماعی و عضو فرهنگستان علوم ارمنستان شوروی، در الکساندراپُل (گیومری کنونی) در ارمنستان به دنیا...

پلی به پهنای تاریخ

نویسنده: سیدحسین طباطبایی ((پلی به پهنای تاریخ)) سیدحسین طباطبایی حاوی خاطرات مبسوط همراهی وی با گروه شرکت کننده در دومین همایش پل فرهنگی ـ ادبی ایران ـ ارمنستان است....

هنر آوانس در ترجمه و تدوین سفرنامه برادران شرلی

نویسنده: احمد شعبانی مقدمه هر چند سفرنامهٔ برادران شرلی، که در زمان شاه عباس کبیر به ایران آمد، این توفیق و نیک بختی را یافت که در عهد ناصرالدین شاه به دست یکی از...

آناهیتا (ناهید) در اساطیر ایران

نویسنده: دکتر فریده معتکف در ایران باستان، احترام به عناصر اربعه ـ خاک، هوا، آتش و آب ـ از اصول اعتقادی ایرانیان بود و حتی، ایزدانی را خاص و موکل این عناصر می دانستند....

ارمنیان و تئاتر رشت

نویسنده: ایساک یونانسیان استان گیلان از دیرباز به لحاظ مزایای ویژه اش به هند ایران و از دیگر لحاظ به مظهر کمال و جمال و طراوت و زیبایی توصیف شده است و به علت دارا بودن...

نگاهی به تئاتر ارمنیان ایران

نویسنده: ژیلبرت مشکنبریانس تاریخ برگزاری اولین نمایش ها در ارمنستان به دوران پیش از میلاد مسیح باز می گردد. پلوتارکوس، تاریخ نویس یونانی، روایت می کند پادشاه ارمنستان،...

آرمانگرایی در انزوا

نویسنده: غلامحسین دولت آبادی نزدیک به چهل سال است که از مرگ شاهین سرکیسیان می گذرد اما هنوز هم دربارهٔ او بحث و گفت وگو می شود و از دستاوردهایش در تئاتر معاصر ایران سخن...

گروه تئاتر آرمن

نویسنده: گابریل تیکیدچیان آنچه می خوانید گزارش گونه ای است از آغاز تا پایان کار یک گروه کوچک تئاتری ارمنی و مروری است بر احوال اعضای گروه که کار هنری خود را با شور و...

پیرامون کتاب شاهین سرکیسیان، بنیانگذار تئاتر نوین ایران

نویسنده: مینا رحمتی کتاب شاهین سرکیسیان، بنیانگذار تئاتر نوین ایران دارای چهار بخش است. بخش نخست به سیری کوتاه در تاریخچهٔ تئاتر نوین ایران، سالشمار زندگی سرکیسیان و...

سرکیسیان و واگنر

نویسنده: لیدا بربریان هر چند شاهین سرکیسیان را به حق به منزلهٔ بنیانگذار تئاتر نوین ایران می شناسند اما او در عین حال مترجم، مقاله نویس و منتقد هم بود و شناخت قابل...

پدر تئاتر نوین ایران

نویسنده: زاوان قوکاسیان نوشته ای برای جمشید لایق انتشار کتاب شاهین سرکیسیان، بنیانگذار تئاتر نوین ایران، به کوشش جمشید لایق، شایستهٔ ستایشی مضاعف است. یکی به دلیل عشق...

سفر شاهین سرکیسیان، بنیانگذار تئاتر نوین ایران

نویسنده: علی اکبر علیراد فقط یک اتفاق باعث شد تا ویراستار کتاب شاهین سرکیسیان، بنیانگذار تئاتر نوین ایران شوم. در نگاه اول، آنچه در کتاب مجذوبم کرد نه خاطرات این و آن...

بزرگ مرد تئاتر ایران

نویسنده: جمشید لایق امروز کمتر انسانی پیدا می شود که زندگی خصوصی و کارش آمیختهٔ هم باشند چنان که رسیدگی به یکی مستلزم فراغت از دیگری نباشد. برای سرکیسیان تئاترجدای از...

شاهین سرکیسیان

نویسنده: آربی آوانسیان از روزی که تئاتر ایران شاهین سرکیسیان را از دست داد نزدیک به چهل سال می گذرد... زمان عملکرد دو گانه دارد، هم مخرب و هم سازنده. این خود حقیقتی است...

سرکیسیان و هنر او

نویسنده: میشا هایراپطیان شاهین سرکیسیان از بنیانگذاران تئاتر ملی ایران است. او با فکری پویا و بینش و برداشتی علمی و همخوان با معیارهای تئاتر نوین جهانی به عرصهٔ تئاتر...

مراسم معرفی کتاب شاهین سرکیسیان، بنیانگذار تئاتر نوین ایران و قدردانی از نویسندگان آن

نویسنده: آرتویت زهرابیان چه بسیارند انسان های وارسته ای که تمام زندگی خود را بدون هیچ چشم داشتی وقف هنر کرده اند و تاریخ آنها را به دست فراموشی سپرده است اما هنر اصیل...