نویسنده: چنگیز چاندار / ترجمه: استینه جان درمیان

در چهارچوب برنامه های فرهنگی برگزار شده به مناسبت انتخاب استانبول به منزلۀ پایتخت فرهنگی اروپا در 2010م، از تاریخ 9دسامبر2010 تا 2 ژانویۀ 2011 نمایشگاهی تحت عنوان معماران ارمنی استانبول مدرن در موزۀ هنرهای نوین استانبول برپا شد. در این نمایشگاه، صد عکس از معروف ترین بناهای تاریخی ترکیه که از اواخر قرن نوزدهم تا اوایل قرن بیستم به دست معماران ارمنی ساخته شده اند به معرض نمایش بازدیدکنندگان گذاشته شد.

نوشتۀ زیر برداشتی است صادقانه از این نمایشگاه به قلم جِنگیز چاندار، محقق علوم سیاسی، روزنامه نگار و نویسندۀ تُرک، که در روزنامۀ رادیکال به چاپ رسیده است.

بدون شک استانبول یکی از زیباترین و جذاب ترین شهرهای دنیا و شاید هم زیباترین آنهاست. یکی از خصوصیات منحصر به فرد استانبول، که آن را از سایر شهرهای دنیا متمایز می کند، طبیعت زیبا و خدادادی آن است. استانبول تنها شهر دنیاست که دریا از وسط آن می گذرد، دریایی که به رودی روان می ماند.

تنگۀ بسفر[2] با زیبایی بی نظیرش، دهانۀ خلیجی[3] که از طرف مارمارا این تنگه را دور می زند، کناره های سرسبز تنگه و جزایری که کمی آن طرف تر از مارمارا، مانند دانه های زیبای تسبیح با زیبایی و دقت خاصی کنارهم چیده شده اند، همه و همه زیبایی های طبیعی ای هستند که استانبول را مانند مرواریدی گران بها از سایر شهرهای دنیا متمایز می کنند اما یکی دیگر از ویژگی های خاص استانبول بافت معماری آن؛ یعنی، بناهای باشکوه و زیبایی است که به این شهر هویتی متفاوت بخشیده است.

زیبایی های خدادادی و دست سازهای انسانی

استانبول شهری بی نظیر حاصل از درهم آمیختگی زیبای طبیعت با بناهای معماری باشکوه است. در اینجا تصمیم داریم به بررسی این شاهکارهای بی نظیر معماری، که استانبول را به شهری بی همتا در دنیا تبدیل کرده اند و معماران برخی از این شاه اثرها بپردازیم.

بررسی را از اطراف دهانۀ خلیج شروع می کنیم: ساختمان کارخانۀ توتون جیبالی[4] (ساختمان دانشگاه کادیرحاص[5] امروز)، اثر هوسپ آزناوور. [6] امضای این معمار معروف ارمنی در بنای ساختمان سانساریان،[7] در منطقۀ سیرکجی[8] و کلیسای معروف چلیک دُکوم[9] متعلق به بلغاری ها، واقع در منطقۀ فِنِر،[10] نیز قابل مشاهده است. همچنین ساختمان معروف مصر،[11] در منطقۀ گالاتاسارای،[12] نیز از آثار معماری این هنرمند ارمنی محسوب می شود.

بنای معروف بیمارستان دِنیز کاسم پاشا،[13] که با ابهت تمام در منطقۀ ساحلی رو به روی خلیج حکمرانی می کند، نیز از آثار معماری آدام تاحتاجیان[14] است. ساختمان زیبای هیدیویال پلاس[15] نیز امضای این معمار را بر خود دارد.

معمار بنای ساختمان معروف مترو[16] در منطقۀ تونل هم معماری ارمنی به نام میکائل نوریجان[17] است.

سینما ثوریا،[18] از قدیمی ترین بناهای تاریخی منطقۀ کادی کوی،[19] شاهکاری از گقام کاوافیان[20] است.

ساختمان شهرداری منطقۀ کادی کوی[21]  و همچنین بنای شهرداری منطقۀ فاتیح[22]  از آثار معماری یتوارت تِرزیان[23]  است.

اسکلۀ زیبای بویوک آدا[24]  از ساخته های میهران آزاریان[25]  است و قصر با شکوه آزاریان، در منطقۀ بویوک دره،[26]  که امروزه با نام موزۀ خانم صادبِرک[27]  شناخته می شود، از آثار معروف معماری استانبول و از آثار معماری آندون کازازیان[28]  است.

خانوادۀ بالیان و معماری استانبول

در اینجا می خواهیم اشاره ای داشته باشیم به اعضای خانوادۀ بالیان که از خانواده های معروف ارمنی و از مهم ترین معماران سلطنتی دربار پادشاهان عثمانی بوده اند.

آثار معماری کاراپِت آمیرا بالیان

ـ مسجد دُلماباحچه[29]

ـ آرامگاه محمود دوم،[30]  در منطقۀ چِمبِرلی تاش[31]

ـ قصر دُلماباحچه[32]

ـ مدرسۀ حاربیه[33]

ـ پادگان سواره نظام کوله  لی[34] (دبیرستان نظامی کوله لی[35] کنونی)، در منطقۀ وانی کوی[36]

 آثار معماری گریکور آمیرا بالیان

ـ مسجد نُصرتیه،[37] در منطقۀ توپحانه[38]

ـ پادگان سلیمیه،[39] در منطقۀ اوسکودار[40]

آثار معماری نیکوقوس بالیان

ـ قصر کوچوک سو[41]

ـ در ورودی قصر دُلماباحچه با کنده کاری های فوق العاده و تالار پذیرایی مجلل این قصر با چلچراغ عظیم و معروف آویزان در وسط آن

ـ قصر ایهلامور[42]

آثار معماری سارکیس بالیان

ـ قصر بِیلَربِی[43]

ـ ساختمان تسلیحات و بنای کلانتری منطقۀ ماچکا[44] (ساختمان کنونی دانشکدۀ مدیریت دانشگاه فنی استانبول[45] و ساختمان کنونی مدرسۀ زبان های خارجی همان دانشگاه)

ـ مسجد سعدآباد،[46] در منطقۀ کائتحانه[47]

ـ حاربیه[48]، ساختمان وزارت دفاع دورۀ عثمانی (ساختمان کنونی ریاست دانشگاه استانبول[49])

ـ قصر چراغان[50]

در پایان باید متذکر شد که قلعۀ معروف بیاضیت،[51] که جزو شاهکارهای برجسته و فراموش نشدنی استانبول محسوب می شود، نیز اثر سِنه کِریم بالیان،[52] از قدیمی ترین اعضای خانوادۀ بالیان، است.

معمار سینان و استانبول

معمار سینان

در مناطق کاراکوی،[53] سلطان حامام،[54] بِی اوغلو،[55] عثمان بِی،[56] شیشلی،[57] جزایر و مناطق ساحلی استانبول به تعداد بی شماری کلیسا، بنای معروف و ساختمان های باشکوه برخورد می کنیم که همه به نوعی جزو شاهکارهای معماری این شهر محسوب می شوند و امکان نام بردن از همۀ آنها در این مجال کوتاه امکان پذیر نیست. زمانی که در مراسم افتتاحیۀ نمایشگاه معماران ارمنی استانبول مدرن، که در موزۀ هنرهای نوین استانبول برپا شده بود، با نام معماران برخی از این بناها آشنا شدم من هم مانند اکثر مهمانان، بسیار تعجب کردم.

من در استانبول متولد نشده ام اما به منزلۀ فردی که 36 سال متمادی در این شهر زندگی کرده و خودش را متعلق به این شهر بی نظیر می داند برایم بسیار تعجب برانگیز بود که چطور پس از این همه سال تنها امروز متوجه دست ها و مغزهای متفکر و مبتکری شده بودم که در واقع باعث و بانی اصلی بی بدیل شدن این شهر در بین دیگر شهرهای دنیا شده اند!

نویسندۀ کتاب هراند نیز در این مراسم شرکت داشت. او، به منزلۀ فردی که در استانبول به دنیا آمده و در آنجا بزرگ شده و حتی به دلیل اینکه تمام عمر خود را در استانبول گذرانده به خود می بالد، نیز مانند من متعجب بود از اینکه چطور پس از یک عمر زندگی در استانبول برای نخستین بار است که می شنود هویت معماری شهر محبوبش اثر چه کسانی بوده است! زمانی که با ناباوری از نمایشگاه بازدید می کردیم او با تعجب در گوشم گفت: (( این طور که به نظر می رسد اگر ارمنیان نبودند استانبولی هم وجود نداشت)). یک لحظه خواستم اعتراض کنم اما منصرف شدم و در جواب گفتم: (( تازه باید در نظر داشته باشی که آثار معماری معمار سینان را در این مجموعه قرار نداده اند)).

بله معمار سینان، خالق آثاری مانند گنبد مسجد سُلیمانیه، بنای شاهزاده باشی، پیاله پاشا، مجموعه مساجد میهریماه سلطان و بسیاری بناهای تاریخی دیگر در استانبول، که با هنرمندی باعث جاودانگی خود و استانبول شد، ارمنی ای از روستای آرناسِ[58] کایسری[59] بود.

نقش آناتولی در معماری استانبول

از سینان گفتم و به یاد تالاس[60] در کایسری افتادم، شهری که چهار سال دورۀ دبیرستان را در آنجا سپری کردم. خوب به یاد دارم که بنای دبیرستان ما بر روی تپه ای بلند واقع شده بود و روستای آرناس از آنجا به خوبی دیده می شد.

مطلب جالبی که هنگام بازدید از نمایشگاه متوجۀ آن شدم این بود که ریشۀ خانوادۀ بالیان نیز از روستای دِرِونک[61] کایسری است. روستای دِرِونک درست در پشت مدرسۀ ما در تالاس قرار داشت و یکی از مکان های زیبایی بود که ما برای گشت و گذار مرتب به آنجا می رفتیم.

بدون شک ما باید در برابر نقش بارز و مؤثر ارمنیان ساکن آناتولی، از معمار سینان گرفته تا خانوادۀ بالیان، سر تعظیم فرود آوریم و در مورد این موضوع که وقایع 1915م چطور باعث خشک شدن قسمت مهمی از فرهنگ ما شد به صورت جدی فکر کنیم و متوجه باشیم که این قتل عام، ظلم، انکار و تاریخ ساختگی بعد از آن چطور باعث فقیر شدن کشورمان از ثروت های گذشته شده.

* * *

حسن جمال در یکی از نوشته هایش چنین می نویسد: (( من در اوایل 1960م در آنکارا علوم سیاسی خواندم. در طی چهار سال تحصیل در دانشگاه هیچ وقت کسی دربارۀ کردها و دلایل اصلی شورش آنها، علوی ها و اعتقاداتشان و کلاً مسائل و مشکلات هویتی موجود در کشور سخنی به میان نیاورد. دربارۀ واقعیت های مربوط به وقایع 1915م و مشقت های ارمنیان هم چیزی از کسی نشنیدم. در مورد وقایع دِرسیم هم تنها گفته شد که یک شورش بود و تمام. در صورتی که همه می دانیم که واقعۀ درسیم شورش نبود. خلاصه اینکه ما همیشه با دروغ زندگی کرده ایم و در نتیجه، مانند اکثر کسانی که با دروغ زندگی می کنند موفق به کشف هویت واقعی مان نشده ایم، به بلوغ نرسیده ایم و به همین دلیل هم تا به امروز به آرامش و صلح درونی دست پیدا نکرده ایم)).

دوستان! از همۀ شما دعوت می کنم که سری به موزۀ هنرهای نوین استانبول بزنید و از بخش نمایشگاه معماران ارمنی استانبول دیدن کنید. خواهید دید که به دیدگاهی زلال و خالی از دروغ دست خواهید یافت و آرامش خاطری حس خواهید کرد که تا به امروز آن را احساس نکرده اید. خواهید دید که پس از آن به استانبول با دیدی متفاوت نگاه و در این بین، راه رسیدن به صلح درونی را نیز پیدا خواهید کرد.

پی نوشت ها:

www.radikal.com.tr. Cengiz Çandar, (( Ermeniler olmasaydı, İstanbul İstanbul olur muydu 1ـ Radikal.10December  2010

Boğaziçi 2ـ

Haliç 3ـ

Cibali Tütün Fabrikası 4ـ

Kadir Has 5ـ

Hovsep Aznavur 6ـ

Sansaryan Hanı 7ـ

Sirkeci 8ـ

çelik döküm 9ـ

Fener 10ـ

Mısır Apartımanı 11ـ

Galatasaray 12ـ

Kasımpaşa Deniz Hastanesi 13ـ

Adam Tahtacıyan 14ـ

Hidivyal Plas 15ـ

Metro Hani 16ـ

Mikayel Nurican 17ـ

Süreyya Sineması 18ـ

Kadıköy 19ـ

Keğam Kavafyan 20ـ

Kadıköy Belediye Binası 21ـ

Fatih Belediye Binası 22ـ

Yetvart Terziyan 23ـ

Büyükada 24ـ

Mihran Azaryan 25ـ

Büyükdere 26ـ

Sadberk Hanım Müzesi 27ـ

Andon Kazazyan 28ـ

Dolmabahçe Camii 29ـ

Mahmud Türbesi II 30ـ

Çemberlitaş 31ـ

Dolmabahçe Sarayı 32ـ

Harbiye Mekteb-i 33ـ

Kuleli Süvari Kışlası 34ـ

Kuleli Askeri Lisesi 35ـ

Vaniköy 36ـ

Nusretiye Camii 37ـ

Tophane 38ـ

Selimiye Kışlası 39ـ

Üsküdar 40ـ

Küçüksu Kasrı 41ـ

Ihlamur Kasrı 42ـ

Beylerbeyi Sarayı 43ـ

Maçka Karakolhanesi ve Silahhanesi 44ـ

İTÜ İşletme Fakültesi 45ـ

Sadabad Camii 46ـ

Kâğıthane 47ـ

Harbiye Nezareti 48ـ

İstanbul Üniversitesi Rektörlük binası 49ـ

Çırağan Sarayı 50ـ

Beyazıt Kulesi 51ـ

Senekerim Balyan 52ـ

Karaköy 53ـ

Sultanhamam 54ـ

Beyoğlu 55ـ

Osmanbey 56ـ

Şişli 57ـ

Ağırnas 58ـ

Kayseri 59ـ

Talas 60ـ

Derevenk 61ـ

فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 55
سال پانزدهم | بهار 1390 | 184 صفحه
در این شماره می خوانید:

نژادکشی ارمنیان،در مطبوعات معتبر جهانی

نویسنده: آرمینه آراکلیان نژادكشی ارمنیان و رفتار غیرانسانی سلاطین امپراتوری عثمانی با تبعۀ ارمنی تبار خود، در مطبوعات و رسانه های دنیا، انعكاسی وسیع و همیشگی داشته است....

تاریخ مجعول

نویسنده: روبن گالچیان یکی از دلایلی که لزوم پایه گذاری بازار مشترک اروپا یا آنچه را که امروزه اتحادیۀ اروپا می نامیم، داشتن اروپایی امن و آرام بود، جایی که کشورهای...

جنبش ملی دموکراتیک ارمنی ها و نژادکشی 1915

نویسنده: مسعود عرفانیان نام کتاب: جنبش ملی دموکراتيک ارمنی ها و نژادکشی 1915 نويسنده: رجب ماراشلی محل نشر: استانبول انتشارات: پری سال نشر: 2008 مقدمه: کشتار یا به عبارت...

حماسه داردانل

نویسنده: رافی آراکلیانس سركیس طروسیـان، در 1891م، در شهــر اِوِرك،[2] منطقــۀ كه سـاریای[3] ایالت آنــگورا، (آنكارای كنونی) در تركیه، به دنیا آمد. وی دوران تحصیلات...

گفت و گو با پروفسور آلفرد دِزایاس

نویسنده: گریکور قضاریان در دنیای حقوق بشر، تبعیض و جانبداری جایز نیست.وظیفۀ تركیه، عذرخواهی از ارمنیان و جبران خسارت است.وظیفۀ ارمنیان، روشنگری به جهانیان است....

فردیوف نانسن،حامی حقوق پایمال شده ملت ارمن

نویسنده: گریگور آراکلیان او بر این باور بود که انسان ماهیتاً تمایل بـه کسب دانش دارد و همین که عطش انسان بـرای کسب دانش به خاموشی گراید او دیگر یک انسان نیست. دهم اکتبر...

ساکنان ارمنی سیواس

نویسنده: آرپی مانوکیان سیواس در میان دشتی وسیع در نزدیکی رودخانۀ قزل ایرماق[3] و در ارتفاع 1285 متری از سطح دریا قرار دارد. از لحاظ ارتفاع دومین شهر در آناتولی مرکزی و...

گفت و گو با محقق ترک،حسن سلیم اوزرِتِم

نویسنده: گریکور قضاریان / ترجمۀ آرا اوانسیان در13 مرداد 1389، هم اندیشی یك روزه ای، از سوی مؤسسۀ مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز وزارت امور خارجه، با همكاری مؤسسه ترجمه و...

نامه سرگشاده رئیس انجمن نویسندگان ارمنستان،به یک نویسنده ترک

نویسنده: لِوون آنانیان / خاچیک خاچر دوستان وهمسایگان ایرانی محترم وعزیز، عنایت فرمایید و پیش از خواندن این نامه به کتاب های تاریخ دردسترستان مراجعه کنید، به نقشه های...

بررسی پیمان مسکو طبق حقوق بین الملل

نویسنده: آرا پاپیان / ترجمه: تالین بندری (( در 21 مارس 1921م، بلشویک  ها پیمانی را با کمال آتاتورک منعقد کردند که مطابق آن یک قسمت از خاک ارمنستان را به ترکیه، دو بخش...

آموزش و هنر در ارمنستان غربی

نویسنده: هاسمیک خاچاطوریان در قرن نوزدهم میلادی و خصوصاً، پس از تصویب قانون اساسی ملی، ارمنیان ارمنستان غربی اقدام به سازمان دهی امور داخلی خود از جمله تحصیل و تدوین...

نظامیان ارمنی در ارتش عثمانی

نویسنده: هاسمیک خاچاطوریان تاریخ سازمان یافتن و به قدرت رسیدن دولت عثمانی ارتباطی نزدیک با ترکیب قوای نظامی و قدرت یافتن آن دارد. دولت عثمانی همواره متصرفات خود را با...

نقش ارمنیان در معماری استانبول

نویسنده: چنگیز چاندار / ترجمه: استینه جان درمیان در چهارچوب برنامه های فرهنگی برگزار شده به مناسبت انتخاب استانبول به منزلۀ پایتخت فرهنگی اروپا در 2010م، از تاریخ...

موزه یادبود نژادکشی ارمنیان

نویسنده: شاهن هوسپیان پس از خاتمۀ سه دهه رعب و وحشت حاکم بر سراسر اتحاد جماهیر شوروی و آزادی زندانیان سیاسی بعد از سال های 1956م ارمنیان ساکن ارمنستان از فرصت به دست...

مروری تحلیلی بر فرایند شکل گیری پان ترکیسم

نویسنده: مهدی حسینی تقی آباد به گفتۀ یکی از صاحب نظران ((تعریف قابل قبول همه‌جانبه‌ای برای پان‌ترکیسم وجود ندارد. پان‌ترکیسم به مفهوم عام خود جنبشی ایدئولوژیک، سیاسی و...

ارمنیان دعوی مستدل و مشروعی برای درخواست خسارت دارند

نویسنده: آلفرد دِزایاس / ترجمه: نارک امیرخانیان بدون شک، ارمنیان دعوی مستدل و مشروعی برای الزام ترکیه به جبران خسارت های مادی و معنوی حاصل از نژادکشی سالیان 1915ـ 1923م...