نویسنده: رایا امیربگیان/ ترجمه:هرمیک آقاکیان

گردآوری مجموعۀ نسخه‌های خطی فارسی-عربی «ماتناداران» با اهدای 200 نسخۀ خطی از طرف شورای کلیسای «اجمیادزین» در سال‌های 21-1920 میلادی آغاز شد. در سال‌های 1930 تا 1945 میلادی به همّت کتابخانۀ ملی ارمنستان ده‌ها نسخۀ خطی دیگر نیز به این مجموعه اضافه شد که پیش‌تر از آن به مدرسۀ عالی «لازاریان» مسکو تعلق داشت. از آن پس با خریداری کردن نسخ خطی موجود در نقاط مختلف دنیا و همچنین اهداء نسخه‌هایی توسط افراد مختلف (از جمله هاروتیون هازاریان از ارامنۀ آمریکا، واروژان سالاتیان از ارامنۀ سوریه، لوئیزا اصلانیان از ارامنۀ فرانسه و …) رفته رفته بر تعداد نسخ خطی این مجموعه افزوده شده است.

مجموعۀ نسخه‌های خطی شرقی «ماتناداران» نه تنها برای هنردوستان ناآشناست، بلکه حتی متخصصان فن نیز آشنایی بسیار اندکی با این مجموعه دارند. در حالی که نمونه‌های موجود در این مجموعه در خور مطالعه و بررسی ویژه و کارشناسانه است. در این مجموعه آثار مینیاتور مراکز هنری ایران، ترکیه، هندوستان، افغانستان و آسیای مرکزی موجود است.

هنر خوشنویسی کشورهای شرقی در قرون میانی از کیفیت ممتازی برخوردار بوده است. استفاده از مینیاتور در هنر خوشنویسی در سیر تکاملی خود مراحل مختلفی را پشت سر گذاشته که هر یک از این مراحل دارای ارزش ویژه‌ئی است.

مینیاتور شرقی قرون میانی همانند تمامی زمینه‌های فرهنگی آن زمان به طور عمیقی متأثر از جهان‌بینی دینی و اعتقاد به ماوراءالطبیعه است که با استفاده از سمبول‌هایی متناسب با شرایط زمانی و با زبان هنر به تصویر کشیده شده است. هنرمندان نقاش با توجه به محدودیت‌ها و شرایط و همچنین جهان‌بینی موجود، برای غنا بخشیدن به هنر خود از شیوه‌های خاصی استفاده کرده‌اند.

ظاهراً نسخه‌های خطی شرقی دوران قبل از حملۀ مغول به «ماتناداران» نرسیده است. مینیاتورهای نسخه‌های موجود که به سبک‌های بغدادی و یا عربی-بین‌النهرینی تصویر شده‌اند به قرن سیزدهم میلادی تعلق دارند. قدیمی‌ترین آن‌ها احتمالاً کتاب خطی «همایون‌نامه» است ( به شماره‌ی 561). این نسخه یکی از نمونه‌های نادری است که از این دوره به یادگار مانده و از مدرسۀ عالی «لازاریان» مسکو به مجموعۀ شرقی «ماتناداران» افزوده شده است.

آثار مربوط به دورۀ رشد و تعالی هنر ایران و آسیای میانه در قرون شانزدهم و هفدهم میلادی به صورت مجموعۀ بزرگی از نسخه‌های خطی این دوره در «ماتناداران» ارائه شده است. در شمار این مجموعه مینیاتور بی‌نظیری از چهرۀ بایقرا از امرای سلسلۀ تیموریان دیده می‌شود که به سبک مکتب هرات تصویر شده است؛ همچنین دو مینیاتور دیگر در همین سبک زینت‌بخش منظومۀ خسرو و شیرین است که در سال 1506 میلادی نگاشته شده است.

در مجموعۀ «ماتناداران» یک نسخۀ خطی از همین دوره که به سبک مینیاتورهای آسیای میانه تزیین شده است نگهداری می‌شود. این نسخه حاوی اشعار «علی شیرنوائی» به زبان ازبکی کهن و رباعیات حافظ به زبان فارسی است. گفتنی است اصل این اشعار در قرن نوزدهم میلادی به بریده‌های مینیاتورهایی که به سبک مکتب هرات در قرن شاهنزدهم تصویر شده‌اند، الصاق شده است. سربرگ این نسخه مزین به مینیاتوری به سبک مکتب هرات است و قسمت جالب توجه آن تصویر مجلس جشنی است که در بالای صفحه ترسیم شده است.

مکتب نقاشی اصفهان که در عصر شاه عباس صفوی در اواخر قرن شانزدهم و اوایل قرن هفدهم ایجاد شده است، نقش بسزایی در تاریخ تحول و پیشرفت هنر مینیاتور ایرانی داشته است. در این مکتب با حفظ سبک‌های سنتی مینیاتور ایرانی، فنون نوین نیز بکار گرفته شده است. در این راستا تأثیر فزایندۀ هنر اروپایی نیز نقش تعیین‌کننده‌ئی ایفا کرده است. در مجموعۀ مینیاتورهای «ماتناداران» 60 نمونۀ کار شده در این سبک یافت می‌شود.

دو نقاشی مینیاتور که بر مبنای داستان‌های شاهنامۀ فردوسی تصویر شده‌اند و به عنوان آستربدرقه‌ نسخۀ خطی شمارۀ 1036 مورد استفاده قرار گرفته‌اند از جملۀ این مجموعه‌اند. همچنین نسخۀ خطی سال 1778 میلادی خمسۀ نظامی (شامل 38 نمونه مینیاتور) که به سبک اصفهان ولی به شیوه‌ئی متفاوت طراحی شده در شمار آثار این مجموعه است. سه نمونۀ بارز و درخشان از مینیاتورهای سبک اصفهان که به اوایل قرن هفدهم تعلق دارند و با تکنیک «سیاه‌قلم» تصویر شده‌اند در این مجموعه جای دارند.

مینیاتورهای دورۀ قاجاریه موجود در گنجینۀ نسخ شرقی «ماتناداران» در 150 نسخۀ خطی یکی از بزرگ‌ترین مجموعه‌های متعلق به این دوره است. یکی از نمونه‌های بارز هنر خوشنویسی دورۀ قاجاریه نسخۀ خطی شاهنامه فردوسی است که به سال 1830 میلادی نگاشته شده است (جزو مجموعۀ قبلی مدرسه عالی لازاریان). این نسخه مزین به 56 مینیاتور از داستان‌های شاهنامه با سربرگ‌ها و حاشیه‌‌های تذهیب شده است. جلد لاکی آن که منقوش به صحنه‌های نبرد است بسیار جالب توجه است.

از نمونه‌های بسیار جالب مینیاتور دورۀ قاجاریه تزیینات نسخۀ خطی اشعار «یوسف و زلیخا» اثر عبدالرحمن جامی است که در قرن نوزدهم به سبک قاجار و به شیوۀ هندی در بمبئی تصویر شده است.

میرزا _کاتب):مینیاتور مکتب اصفهان.از نسخه خطی شماره 999 بخش فارسی – عربی ماتناداران

اکثر نسخه‌های خطی شرقی «ماتناداران» با مینیاتور تزیین شده‌اند. بهترین نمونه‌های این مجموعه سرلوحه‌هائی هستند که به سبب طراحی ممتاز، ظرافت ترکیب رنگ‌ها و فراوانی طلا جلب توجه می‌کنند.

در گنجینۀ شرقی «ماتناداران» تعداد زیادی نسخۀ خطی مربوط به هنر خطاطی قرن هشتم به بعد نگهداری می‌شود که از آن میان نسخۀ خطی گلستان سعدی (به شماره 582) که به قلم محمد سعدی شفیع شیرازی به خط نستعلیق ریز نوشته شده است، از نمونه‌های جالب این مجموعه محسوب می‌شود. نسخۀ خطی (شماره 488) «تحفه الفقها»ی انصاری به خط نستعلیق درشت و به قلم استاد عباس نیز جزو این مجموعه است. در نسخۀ خطی شمارۀ 669 که در سال 1849 میلادی برای ناصرالدین شاه نگاشته شده شیوه‌های مختلف خطاطی ارائه گردیده است.

نسخۀ خطی شمارۀ 599 که از مدرسۀ عالی لازاریان به «ماتناداران» آورده شده است، شامل نمونه‌هائی از هنر خطاطی قرن هجدهم و قرن نوزدهم است. این آلبوم را سید محمد باقر در نیمۀ دوم قرن نوزدهم تنظیم و به فرزند میرزا محمود شفیع اهداء کرده است. این آلبوم شامل 48 نمونۀ خطی است که بیش‌ترین قسمت آن به قلم شاعر نامدار میرزا محمد شفیع ]بن محمد اسماعیل شیرازی[ متخلص به وصال خطاطی شده است. این نوع آلبوم‌ها «مُرقّع» نامیده می‌شدند. گرانبهاترین نمونۀ «مُرقّع» که در «ماتناداران» نگهداری می‌شود به خط نستعلیق است و توسط میرعماد‌الحسنی در قرن شانزدهم نگاشته شده است.

جلدهای نسخ خطی شرقی «ماتناداران» از نظر هنری بسیار توجه برانگیز است. این جلدها به صورت سنتی با استفاده از تکنیک موسوم به «پاپیه ماشه» ساخته شده‌اند و با مینیاتور تزیین گردیده‌اند. جلدهای نسخ خطی دورۀ قاجاریه از این نظر بسیار استثنایی هستند. از این مجموعه می‌توان به یک نمونه که متعلق به مجموعۀ مدرسه‌ی عالی «لازاریان» است اشاره کرد که در گنجینۀ نسخ خطی ارمنی نگهداری می‌شود (به شمارۀ 6208). این نمونه در قرن نوزدهم به سفارش «کریستاپور لازاریان» در تهران نگاشته شده است. جلد این نسخۀ خطی مزین به ترکیبی از دو تصویر جنگی است.

در پایان شایان ذکر است که بررسی و انتشار نسخه‌های خطی مجموعۀ شرقی «ماتناداران» صفحۀ جدیدی بر چگونگی شکل‌گیری این هنر در قرون میانی خواهد گشود.

کوتاه شدۀ مقالۀ «ایران‌نامه» مجلۀ پژوهشی ایرانشناسان و خاورشناسان جمهوری ارمنستان، شمارۀ دو، 1995

پی‌نوشت:

1. کارشناس هنر

فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 1

سال اول | بهار 1375 | 128 صفحه
در این شماره می خوانید:

ایران نامه

ماهنامۀ پژوهشی، فرهنگی، علمی و اجتماعی «ایران‌نامه» از بهار سال 1993 میلادی (فروردین ماه 1372) در ایروان چاپ می‌شود و تاکنون 15 شماره از آن منتشر شده است. مؤسس و سردبیر...

والتر آرامیان

والتر آرامیان (1994-1909) والتر آرامیان نویسنده و مترجم ارمنی در شهر واقارشاپات (اجمیادزین کنونی) متولد شد و در سال 1932 دورۀ دانشکدۀ زبان و ادبیات دانشگاه دولتی ایروان...

جستاری کوتاه در تاریخ ادبیات ارمنی

نویسنده: احمد نوری‌زاده بسیاری از حققین ارمنی برای شعر و ادبیات این ملت یک تاریخ دو هزار ساله قایل هستند؛ امّا متأسفانه از دوره‌های باستان این شعر و ادب تنها آثاری...

رویدادها و گزارش های سال اول،بهار 1375

دیدار رهبر دینی ارامنه جاثلیق آرام کشیشیان از ایران جاثلیق آرام اول پیشوای دینی ارامنه مرکز عالی سیلیسی[1] (کیلیکیه) مستقر در لبنان و رئیس شورای جهانی کلیساها، در...

ماتناداران مخزن دولتی نسخه های خطی ارمنستان

نویسنده: ادوارد هاروتیونیان در زبان ارمنی لغت «ماتِناداران» مرادف با کتابخانه بکار رفته است و به کتابخانه‌های عمومی و مخازن کتاب اطلاق می‌شود. در قرون میانی، در...

اسناد فارسی ماتناداران

نویسنده: ا. ملیک بخشیان/ ترجمه: آناهید هوسپیان در زمینۀ تاریخ سیاسی، اجتماعی و اقتصادی ارمنستان در قرون میانی، اسناد فارسی بایگانی مخزن کتب خطی «ماتناداران» ایروان...

مجموعه مینیاتورهای شرقی ماتناداران

نویسنده: رایا امیربگیان/ ترجمه:هرمیک آقاکیان گردآوری مجموعۀ نسخه‌های خطی فارسی-عربی «ماتناداران» با اهدای 200 نسخۀ خطی از طرف شورای کلیسای «اجمیادزین» در سال‌های...

آگاتانگغوس

نویسنده: آ.دِر قِوندیان/ ترجمه:هرمیک آقاکیان آگاتانگِقوس از نخستین مورخان ارمنی است. اثر او به نام «تاریخ آگاتانگِقوس» در قرون میانی به زبان‌های یونانی، عربی، گرجی،...

شعر بختیاری

در اواخر سال 1995 (1374) در کپنهاگ، از سوی آکادمی علوم و ادبیات دانمارک، کتابی به نام شعر بختیاری (Poetry of the Baxtiaris) به زبان انگلیسی منتشر شد. این کتاب کار مشترک...

نگاهی به ایرانشناسی و ایرانشناسان کشورهای مشترک المنافع و و قفقاز

کتاب «نگاهی به ایرانشناسی و ایرانشناسان کشورهای مشترک‌المنافع و قفقاز» از انتشارات بین المللی الهدی با همکاری مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی به مناسبت اولین گردهمایی...

وام واژه های ایرانی میانه غربی در زبان ارمنی

این کتاب تألیف ماریا آیوازیان (ترزیان) و از انتشارات مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی وابسته به وزارت فرهنگ و آموزش عالی است. مؤلف عضو هیأت علمی مؤسسه مطالعات و تحقیقات...

دکتر هاراطون داویدیان

دکتر هاراطون داویدیان در اسفند ماه سال 1303 شمسی در تهران متولد شده است. تحصیلات ابتدائی و متوسطه را در دبستان کوشش و کالج البرز به پایان برده و سپس وارد دانشکدۀ پزشکی...

سه معمار ایرانی

نویسنده: بهروز پاکدامن هدف از تهیه این مقاله معرفی سه معمار ایرانی است که بخش عمده‌ئی از کارهایشان در تهران بوده و تأثیر بسیار مثبتی در زمینۀ معماری ساختمان‌های شهری...

مسجد کبود ایروان

نویسنده: واروژان آراکلیان مسجد کبود یا مسجد حسین علی خان ایروان-پایتخت جمهوری ارمنستان-به احتمال زیاد حدود سال 1179 هجری قمری، مطابق با سال‌های 65-1764 میلادی ساخته شده...