نویسنده: گریگور آراکلیان

او بر این باور بود که انسان ماهیتاً تمایل بـه کسب دانش دارد و همینکه عطش انسان بـرای کسب دانش به خاموشی گراید او دیگر یک انسان نیست.

فردیوف نانسن

دهم اکتبر 2011م مصادف است با صد و پنجاهمین سالگرد تولد فردیوف نانسن، کمیسر عالی امور پناهندگان جامعۀ ملل، برندۀ جایزه صلح نوبل و دوست بزرگ ملت ارمنی. برای تقدیر از فعالیت های انسان دوستانه این شخصیت بزرگ سلسله برنامه هایی در ارمنستان در نظر گرفته شده از جمله، برگزاری گردهمایی علمی و دانشجویی، رونمایی از تندیس های نانسن در شهرهای ایروان و گیومری، تأسیس موزۀ نانسن و نشر کتاب های وی.

فردیوف نانسن، سیاح، دانشمند و سیاستمدار نامی نروژی، در 1861م، در منطقه ای موسوم به استور فرون، واقع در حوالی اُسلو، به دنیا آمد. نانسن پس از پایان جنگ جهانی اول، هم زمان با فعالیت های مختلف، در مقام کمیسر عالی امور پناهندگان جامعۀ ملل مشغول به کار شد.

نانسن از حامیان حقوق پایمال شده ملت ارمنی است. وی دربارۀ ارمنیان گفته است:

((بلایا، جبر و زور قادر نیستند ارمنیان را به زانو در آورند. جرقه ای ناچیز می تواند آتش آزادی خواهی را در وجود آنان شعله ور کند.

ـ نمی توان کسی را در دنیا پیدا کرد که با تاریخ ارمنیان آشنا شود و به خاطر فجایع بی شماری که این ملت تحمل کرده رنجور نشود.

ـ ملت ارمنی با دلسوزی زائد الوصفی فرهنگ کهن و بی نظیر خود را حفظ کرده و در راه پیشرفت آن می کوشد و ضمن اشاعۀ فرهنگ خود جلای خاصی نیز به آن می بخشد.

ـ در تاریخ بشریت هیچ چیز را نمی توان با قتل عام ارمنیان در 1915م مقایسه کرد)).

لیو هه یر، دختر فریدیوف نانسن، می نویسد: ((آخرین کلمه ای که پدرم پیش از مرگ خود بر زبان آورد واژۀ ارمنی بود)).

فریدیف نانسن در 1930م، دار فانی را وداع گفت. رومن رولان دربارۀ نانسن گفته است:

(( نروژ نانسن را به دنیا آورد ولی نانسن را دنیا از دست داد)).

فریدیوف به منزلۀ شخصیتی صلح طلب با جامعۀ ملل، که رسالتی جز تأمین صلح نداشت، همکاری همه جانبه ای را آغازکرد و این نهاد را بهترین مرجع برای کمک به نیازمندان می دانست. جامعۀ ملل در 1919م با مصوبۀ کنفرانس صلح پاریس و با هدف تأمین صلح و توسعۀ همکاری بین ملت ها تشکیل شد. این نهاد فعالیت های خود را از 10 ژانویۀ 1920م آغاز کرد. طبق اساسنامۀ تصویب شده، این سازمان به وسیلۀ نهادهای اصلی آن، یعنی مجمع عمومی، شورا و دبیرخانه که در رأس آن دبیر کل قرار داشت اداره می شد.

فردیوف نانسن

از همان بدو تأسیس این تشکل بریتانیای کبیر و فرانسه نقش پیشرو را در آن برعهده گرفتند. مقر سازمان ژنو سوئیس بود که تمام اجلاس آن در این شهر برگزار می شد.

در 1939م، در شرایط جنگ جهانی دوم، به علت ناتوانی در انجام وظایف اصلی، یعنی تأمین صلح، جامعۀ ملل دست از فعالیت های خود کشید و در 1946م، هم زمان با تأسیس سازمان ملل متحد، رسماً منحل شد.

جامعۀ ملل در طول فعالیت های خود چندین بار به مسئلۀ ارمنیان پرداخته است. جمهوری ارمنستان مستقل، که در 1918م شکل گرفت، در 1920م تمایل خود را برای عضویت در این نهاد اعلام کرد که پس از بررسی های طولانی این در خواست رد شد.

از دیگر مسائل مورد بررسی جامعۀ ملل تأیید صلاحیت ایالات متحدۀ امریکا در قبال ارمنستان بود. در اکتبر 1920م، زمانی که ارمنستان از جانب ترکیه تحت رهبری کمال آتاتورک و روسیۀ بلشویکی در معرض تجاوز نظامی قرار گرفته بود، ایروان مجدداً برای دریافت کمک به جامعۀ ملل روی آورد و پس از بررسی هایی که چندین ماه به طول انجامید شورای جامعۀ ملل کشورهای عضو خود و ایالات متحدۀ امریکا را به متوقف ساختن حملات نظامی فراخواند. در همین راستا اسپانیا و برزیل، دو عضو جامعۀ ملل، نیز آمادگی خود را برای همکاری با ایالات متحدۀ امریکا اعلام کردند لیکن این بار نیز نتیجۀ ملموسی به دست نیامد.

یک بار دیگر، در 1922م، مسئلۀ ارمنیان در دستور کار جامعۀ ملل قرار گرفت. این بار موضوع مورد بحث تشکیل به اصطلاح کانون ارمنی در خاک ترکیه بود. علاوه بر آن، مسئلۀ کمک به پناه جویان ارمنی، که پس از قتل عام بزرگ دولت عثمانی در سراسر جهان پراکنده شده بودند و اسکان بخشی از این پناه جویان در خاک ارمنستان شوروی، در دستور کار جامعۀ ملل قرار گرفت. این بار نیز مانند دفعات پیشین نتیجۀ چندان چشمگیری حاصل نشد.

در این خصوص باید به نقش فریدیوف نانسن، دوست بزرگ ملت ارمنی و فعالیت های انسان دوستانه و قابل تقدیر وی در جامعۀ ملل اشاره کرد. وی که کمیسر عالی جامعۀ ملل در امور پناهندگان بود و ریاست کمیسیون مهاجرت را که در چهار چوب جامعۀ ملل شکل گرفته بود به عهده داشت، فعالیت های چشمگیر و در خور ستایشی در مورد سازماندهی مهاجرت ارمنیان پراکنده در سراسر جهان به جمهوری ارمنستان و کمک به آنان صورت داده است.

نانسن در دورۀ حیات سیاسی خویش، در جامعۀ ملل، ارزنده ترین خدمات بشردوستانه و نیکوکارانه را بدون در نظر گرفتن تبعیض اعم از زبانی، منطقه ای، قاره ای، نژادی و عقیدتی برای پناه جویان ارائه داده است.

نانسن برای بررسی امکانات اجرای برنامۀ مورد نظر، در رأس هیئتی به ارمنستان شوروی سفر کرد و در گزارشی از سفر خود به جامعه ملل نوشت: (( در صورت فراهم آوردن امکاناتی از طرف جامعۀ ملل می توان حدود 25 تا30 هزار پناه جوی ارمنی را در جمهوری ارمنستان اسکان داد)).

زمانی که نانسن یقین حاصل کرد جامعۀ ملل در اجرای این برنامه از خود تعلل نشان می دهد شخصاً دست به کار شد و از طریق جمع آوری اعانات و کمک های مالی اقدام به اسکان حدود هفت هزار پناه جوی ارمنی در خاک ارمنستان شوروی کرد.

در اثر تلاش های پیگیرانۀ فریدیوف نانسن، در 1922م، در ژنو، اجلاسی برگزار و در آن تصمیم گرفته شد تا برای پناه جویان و کسانی که میهن خود را از دست داده اند گذرنامه هایی موقت موسوم به گذرنامه های نانسنی صادر شود.

بر اساس مصوبۀ 12 ژوئیۀ 1924م به 320 هزار نفر از ارمنیانی، که در پی قتل عام بزرگ 1915م، خانه، کاشانه و میهن خود را از دست داده و در اقصا نقاط جهان پراکنده شده بودند، گذرنامه های نانسنی اعطا شد. پناه جویان ارمنی به کمک این گذرنامه ها می توانستند آزادانه در کشورهای شرکت کننده در اجلاس فوق تردد کنند.

بر اساس قرارداد سِور، که در 10 اوت 1920م به امضا رسید، جامعۀ ملل صلاحیت رسیدگی به مسئلۀ محکومیت عاملان قتل عام ارمنیان را در ترکیۀ عثمانی به دست آورد. برای این منظور دولت ترکیه می بایستی برای فعالیت کمیسیون های مختلطی که از طرف جامعۀ ملل، برای رسیدگی به اوضاع آسیب دیدگان و شکایات آنان، عازم ترکیه می شدند تسهیلاتی فراهم می کرد. بر اساس این قرارداد پیش بینی می شد که اشخاص حقیقی و دولت ترکیه، به خاطر جنایاتی که در قبال بشریت و تمدن بشری مرتکب شده بودند و دیگر عاملان و مجریان جنایات شوم 1915م تحت پیگرد قانونی قرار گیرند. به دول متفق نیز اجازۀ تعیین دادگاهی با صلاحیت محاکمۀ مجرمان داده شده بود. از طرف دیگر دولت ترکیه می بایستی آرای صادر شده از این دادگاه را لازم الاجرا می دانست.

بدین ترتیب، اولین بار در تاریخ روابط بین الملل امکان تشکیل دادگاهی بین المللی بررسی شد. در مادۀ 230 قرارداد مذکور آمده است:

((در صورتیکه جامعۀ ملل بتواند در زمانی معقول دادگاهی را با صلاحیت محاکمۀ جنایتکاران رویدادهای 1915م تشکیل دهد به دول متفق اجازۀ تحویل جنایتکاران فوق داده خواهد شد و دولت ترکیه مجبور به پذیرش آرای صادر شده از این دادگاه است)).

با این وصف، می توان گفت که اسناد جامعۀ ملل واقعیت قتل عام ارمنیان را در ترکیۀ عثمانی به اثبات می رساند.

پی نوشت

1ـ سفیر تام الاختیار جمهوری ارمنستان در جمهوری اسلامی ایران.

فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 55
سال پانزدهم | بهار 1390 | 184 صفحه
در این شماره می خوانید:

نژادکشی ارمنیان،در مطبوعات معتبر جهانی

نویسنده: آرمینه آراکلیان نژادكشی ارمنیان و رفتار غیرانسانی سلاطین امپراتوری عثمانی با تبعۀ ارمنی تبار خود، در مطبوعات و رسانه های دنیا، انعكاسی وسیع و همیشگی داشته است....

تاریخ مجعول

نویسنده: روبن گالچیان یکی از دلایلی که لزوم پایه گذاری بازار مشترک اروپا یا آنچه را که امروزه اتحادیۀ اروپا می نامیم، داشتن اروپایی امن و آرام بود، جایی که کشورهای...

جنبش ملی دموکراتیک ارمنی ها و نژادکشی 1915

نویسنده: مسعود عرفانیان نام کتاب: جنبش ملی دموکراتيک ارمنی ها و نژادکشی 1915 نويسنده: رجب ماراشلی محل نشر: استانبول انتشارات: پری سال نشر: 2008 مقدمه: کشتار یا به عبارت...

حماسه داردانل

نویسنده: رافی آراکلیانس سركیس طروسیـان، در 1891م، در شهــر اِوِرك،[2] منطقــۀ كه سـاریای[3] ایالت آنــگورا، (آنكارای كنونی) در تركیه، به دنیا آمد. وی دوران تحصیلات...

گفت و گو با پروفسور آلفرد دِزایاس

نویسنده: گریکور قضاریان در دنیای حقوق بشر، تبعیض و جانبداری جایز نیست.وظیفۀ تركیه، عذرخواهی از ارمنیان و جبران خسارت است.وظیفۀ ارمنیان، روشنگری به جهانیان است....

فردیوف نانسن،حامی حقوق پایمال شده ملت ارمن

نویسنده: گریگور آراکلیان او بر این باور بود که انسان ماهیتاً تمایل بـه کسب دانش دارد و همین که عطش انسان بـرای کسب دانش به خاموشی گراید او دیگر یک انسان نیست. دهم اکتبر...

ساکنان ارمنی سیواس

نویسنده: آرپی مانوکیان سیواس در میان دشتی وسیع در نزدیکی رودخانۀ قزل ایرماق[3] و در ارتفاع 1285 متری از سطح دریا قرار دارد. از لحاظ ارتفاع دومین شهر در آناتولی مرکزی و...

گفت و گو با محقق ترک،حسن سلیم اوزرِتِم

نویسنده: گریکور قضاریان / ترجمۀ آرا اوانسیان در13 مرداد 1389، هم اندیشی یك روزه ای، از سوی مؤسسۀ مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز وزارت امور خارجه، با همكاری مؤسسه ترجمه و...

نامه سرگشاده رئیس انجمن نویسندگان ارمنستان،به یک نویسنده ترک

نویسنده: لِوون آنانیان / خاچیک خاچر دوستان وهمسایگان ایرانی محترم وعزیز، عنایت فرمایید و پیش از خواندن این نامه به کتاب های تاریخ دردسترستان مراجعه کنید، به نقشه های...

بررسی پیمان مسکو طبق حقوق بین الملل

نویسنده: آرا پاپیان / ترجمه: تالین بندری (( در 21 مارس 1921م، بلشویک  ها پیمانی را با کمال آتاتورک منعقد کردند که مطابق آن یک قسمت از خاک ارمنستان را به ترکیه، دو بخش...

آموزش و هنر در ارمنستان غربی

نویسنده: هاسمیک خاچاطوریان در قرن نوزدهم میلادی و خصوصاً، پس از تصویب قانون اساسی ملی، ارمنیان ارمنستان غربی اقدام به سازمان دهی امور داخلی خود از جمله تحصیل و تدوین...

نظامیان ارمنی در ارتش عثمانی

نویسنده: هاسمیک خاچاطوریان تاریخ سازمان یافتن و به قدرت رسیدن دولت عثمانی ارتباطی نزدیک با ترکیب قوای نظامی و قدرت یافتن آن دارد. دولت عثمانی همواره متصرفات خود را با...

نقش ارمنیان در معماری استانبول

نویسنده: چنگیز چاندار / ترجمه: استینه جان درمیان در چهارچوب برنامه های فرهنگی برگزار شده به مناسبت انتخاب استانبول به منزلۀ پایتخت فرهنگی اروپا در 2010م، از تاریخ...

موزه یادبود نژادکشی ارمنیان

نویسنده: شاهن هوسپیان پس از خاتمۀ سه دهه رعب و وحشت حاکم بر سراسر اتحاد جماهیر شوروی و آزادی زندانیان سیاسی بعد از سال های 1956م ارمنیان ساکن ارمنستان از فرصت به دست...

مروری تحلیلی بر فرایند شکل گیری پان ترکیسم

نویسنده: مهدی حسینی تقی آباد به گفتۀ یکی از صاحب نظران ((تعریف قابل قبول همه‌جانبه‌ای برای پان‌ترکیسم وجود ندارد. پان‌ترکیسم به مفهوم عام خود جنبشی ایدئولوژیک، سیاسی و...

ارمنیان دعوی مستدل و مشروعی برای درخواست خسارت دارند

نویسنده: آلفرد دِزایاس / ترجمه: نارک امیرخانیان بدون شک، ارمنیان دعوی مستدل و مشروعی برای الزام ترکیه به جبران خسارت های مادی و معنوی حاصل از نژادکشی سالیان 1915ـ 1923م...