نویسنده: بهروز پاکدامن

هدف از تهیه این مقاله معرفی سه معمار ایرانی است که بخش عمده‌ئی از کارهایشان در تهران بوده و تأثیر بسیار مثبتی در زمینۀ معماری ساختمان‌های شهری ایران در چند دهۀ اول این قرن برجا نهاده‌اند. این سه معمار وارطان هوانسیان، پل آبکار و گابریل گِوِرکیان[1] نام دارند. هر سه نفر از اقلیت ارمنی هستند که در اروپا تحصیل کرده‌اند. دو تن از آن‌ها فعالیت بسیاری در حرفۀ معماری در غرب انجام داده‌اند.

دورۀ اقامت این سه معمار در اروپا که مصادف با تحولات عمیق هنری و معماری اوایل قرن بیستم بود، زمینۀ مناسبی برای آموزش آن‌ها فراهم کرد. اوج فعالیت معماران بزرگ اروپائی که همگی از پیشگامان مکتب «هنر نو»[2] و جنبش معماری مدرن بوده‌اند، در این دوره است. انجام سخنرانی‌ها، برپایی نمایشگاه‌ها و تشکیل کنگره‌های هنری و معماری، انتشار کتب و مجلات، برگزاری مسابقات معماری، تأسیس مدارس هنری، و تشکل گروه‌های حرفه‌ئی در قالب مکاتب هنری و معماری، همگی از جمله رویدادهایی بودند که در شکل‌گیری و اشاعۀ جنبش یاد شده سهم بسزائی داشتند. هر سه معمار ارمنی حضور فعالی در این دوره داشتند که در رأس آن‌ها گابریل گورکیان دارای نقش تعیین‌کننده در دورۀ اولیۀ شکل‌گیری هنر معماری مدرن در اروپا بوده است.

بازگشت آن‌ها به ایران نیز مصادف با شروع تحولات بسیاری در دو دهۀ اول قرن شمسی بود که زمینۀ مناسبی را برای فعالیت آن‌ها در رشتۀ معماری و اشاعۀ اصول و میانی مکتب هنر نو و جنبش معماری مدرن بوجود آورد. این سه تن در رأس بسیاری از فارغ‌التحصیلان مهندس و معماران جوان ایرانی که از اولین گروه‌های دانشجویان اعزامی به خارج بودند، نهضت جدیدی را در معماری ایران بوجود آوردند. آثار زیبای این معماران هنوز در قسمت‌های مرکزی شهر تهران قابل مشاهده است. این ساختمان‌ها ضمن برخورداری از اصول و مبانی معماری مدرن به خوبی با شرایط محلی انطباق یافته‌اند و معرف یکی از بهترین مکاتب معماری شهر تهران هستند. این مکتب ضمن آن که راه‌حل‌های معقول و مناسبی را در برابر مسایل معماری و ساختمان‌سازی آن زمان ارائه می‌کند، نمایانگر درک صحیحی از معماری شهری است که هماهنگی ساختمان‌ها با یکدیگر و با معابر و فضاهای باز شهری از اصول جدایی‌ناپذیر آن می‌باشد.

این دوره از معماری معاصر کشور ما نیاز به مطالعۀ بیشتر و شناسایی افراد صاحب نفوذ آن دارد. معماری کنونی ما نمی‌تواند بدون شناخت و آگاهی کامل از نهضت مدرنیسم در ایران و تحولات آن در غرب به سرمنزل مقصود برسد.

 — وارطان هوانسیان (1361-1275/1982-1896)

وارطان هوانسیان که همه او را به نام «آرشیتکت وارطان» می‌شناختند در سال 1275 شمسی در شهر تبریز متولد شد. از کودکی گرایش وی نسبت به هنرها و صنایع مستظرفه چشمگیر بود. نقوش زیبایی که مادرش روی پارچه می‌بافت توسط او طراحی می‌شدند. وارطان پس از خاتمۀ تحصیلات دبیرستانی مدتی در کارخانۀ قالی‌بافی آلمان‌ها در تبریز به عنوان طراح مشغول به کار شد. پس از آن نیز مدتی در تهران به تدریس پرداخت و در اواخر جنگ جهانی اول برای ادامۀ تحصیل راهی پاریس گردید.

وارطان هوانسیان

وارطان در پاریس برای تحصیل در رشتۀ نقاشی به مدرسۀ «هنرهای زیبا»[3] می‌رود؛ سپس تحصیلات خود را در رشتۀ معماری ادامه می‌دهد. او از «مدرسۀ مخصوص معماری»[4] که بر خلاف مدرسه هنرهای زیبا زیر نظر معماران پیشرو فرانسوی بود، در سال 1301 (1922 میلادی) فارغ‌التحصیل شد. وی در همان زمان دروس مدرسۀ شهرسازی را نیز دنبال کرد و به دلیل استعدادی که از خود نشان داد مسئولین دانشکده هزینۀ تحصیل او را پس از اتمام دانشکده و به اقساط دریافت کردند. وارطان پس از اتمام دانشکده بلافاصله در عملیات مربوط به ترمیم خرابی‌های جنگ در اطراف پاریس به کار مشغول شد و مدتی نیز تحت سرپرستی هانری سوواژ[5] که از معماران پیشرو و معروف فرانسه بود فعالیت کرد. سرانجام او دفتر معماری خود را در پاریس گشود و تا سال 1314 (1935) در آن جا به فعالیت پرداخت. او پس از 17 سال اقامت در اروپا و تجربه‌اندوزی در زمینۀ ارائه خدمات معماری و شهرسازی و حضور در جریان پویای جنبش معماری مدرن و هنر نو، به ایران بازگشت.

مجلۀ آرشیتکت (شماره 1 سال 1325) دربارۀ وارطان چنین اظهار نظر می‌کند:

«… تقریباً در تمام مسابقه‌های بزرگ شرکت کرده و همیشه در صفوف اول قرار گرفته است. از نظر سبک و مکتب وارطان «مدرنیست» یا طرفدار تجدد است. او عظمت و جلال ساختمان‌هایش را در سادگی جستجو می‌کند. ابعاد و خطوط فنی ساختمان‌هایش به اصطلاح نشاندار و واجد قوه و صفات مشخصه است. حجم و مجموع بدنه عمارت همیشه موزون و دارای هماهنگی]است[ و از سایه روشن و رنگ‌آمیزی استفاده قابل توجهی می‌شود و می‌توان گفت وی یکی از آرشیتکت‌هایی است که ترجمان و مظهر ذوق و صنعت جدید ایران بود و به وجه احسن غریزه و قریحه اجتماعی معاصر را ثابت می‌دارد. وارطان بعضی از اساس ساختمان جدید و تزیینات عصر حاضر را با معماری ایرانی آمیخته است که نکات ]برجستۀ[ آن عبارت است از سلطه و غلبۀ خطوط و ابعاد مستقیم و مخصوصاً خطوط افقی مقام خاصی در معماری او دارد.»

کاخ سعدآباد

وارطان هوانسیان یکی از پرکارترین معماران ایرانی است که اهم کارهای او عبارتند از:

  1. هنرستان سابق دختران، 1314 (خیابان سوم اسفند سابق).
  2. تکمیل کلوب افسران وزارت جنگ (که توسط گورکیان طراحی شده بود).
  3. مهمانخانه سابق دربند.
  4. کاخ سعدآباد
  5. سینما متروپل، سینما دیانا و چند سینمای دیگر.
  6. طرح مهمانخانه ایستگاه راه‌آهن، 1319 (مقابل ساختمان سابق قماش-جبهه شمال شرقی میدان راه‌آهن).
  7. طرح هتل فردوسی (نبش خیابان سوم اسفند سابق و فردوسی).
  8. عمارت اصلی بانک سپه، 1330 (اول خیابان امام خمینی-سپه سابق)، بانک سپه شعبه بازار و مراکز بانک سپه در شهرستان‌ها.

همچنین از او تعداد زیادی ساختمان اداری و پاساژهای تجاری ومنازل مسکونی به یادگار مانده است.

وارطان صرفاً به کار معماری قناعت نکرده و در دیگر زمینه‌های حرفه‌ئی، بخصوص ارائه مقالات و انتشار مجلات نیز فعالیت داشت. وی عضو هیئت مؤسس انجمن آرشیتکت‌های ایران، نمایندۀ انتشارات و تبلیغات و عضو هیئت تحریریۀ مجلۀ آرشیتکت بود. او تعداد زیادی مقاله انتشار داده و مجلۀ معماری نوین نیز بعدها توسط وی منتشر شد. در مجلۀ آرشیتکت دربارۀ کارهای او چنین آمده است:

«مشخصات تغییرات جدیدی که وارطان یکی از پیش‌قدمان آن می‌باشد، به قرار زیر است:

 — پنجره‌های افقی و گوشه.

 — پنجره بلند قفسه پلکان.

 — نما و پیش‌آمدگی و روکارسازی‌های سیمانی آمیخته با رنگ‌های مختلف.

 — پلکان معلق.

 — لبه‌های سیمانی بالای پنجره‌ها.

 — دور ساده سقف که در بین معمارهای تهران به نام چفته وارطان معروف شده است.

 — استفاده از تخته پلاکه برای درها.

بدیهی است بکار برده شدن همین اصول به خودی خود تغییرات اساسی شایسته‌ئی بوده و ماهیت معماری ایران را مطلقاً دگرگون کرده و خواهد نمود و به جرأت می‌توان گفت که وارطان و آرشیتکت‌های هم‌ردیف و جوان امروز ما رهبران رستاخیز و تجدد در معماری ایران و …»

وارطان هوانسیان در سن 86 سالگی در خرداد ماه 1361 در تهران فوت کرد. پس از فوت او مجموعه‌ئی از کارهایش در یادنامه‌ئی توسط جامعۀ مشاوران ایران در سال 1362 انتشار یافت.

 — پل آبکار (1349-1287/1970-1908)

پل آبکار در سال 1287 شمسی در یک خانوادۀ نسبتاً مرفه دیده به جهان گشود. او تحصیلات ابتدائی خود را در دبستان سن‌لوئی تهران گذرانید و در سال 1304 برای ادامۀ تحصیل به فرانسه رفت. دیپلم متوسطۀ خود را در سال 1308 (1929 میلادی) از دبیرستان اورلئان فرانسه گرفت و در همان سال در دانشگاه سن‌لوک بروکسل[6] در رشتۀ معماری به تحصیل پرداخت. دورۀ تحصیل هفت سال طول کشید و در طول آن دوره‌های شبانۀ مجسمه‌سازی، مقاومت مصالح، دکوراسیون و منبت‌کاری را نیز گذراند. او در تمام این موارد موفقیت‌های چشم‌گیری بدست آورد و ذوق و استعداد بسیاری از خود نشان داد.

پل آبکار

پل آبکار در سال 1316 شمسی به ایران بازگشت و پس از خدمت وظیفه، زندگی حرفه‌ئی خود را آغاز کرد. وی ابتدا در سازمان‌های دولتی عهده‌دار مشاغل فنی گردید. او هفت سال رئیس دفتر فنی اداره گمرکات و هفده سال رئیس دفتر فنی وزارت دارائی بود. سپس مسؤولیت دفتر فنی شهربانی کل را عهده‌دار گردید و در سال 1348 با درجۀ هم‌ردیف سرهنگ بازنشسته شد. در طول این سال‌ها او دفتر خصوصی خود را نیز دارا بود و در آن به فعالیت می‌پرداخت.

پل آبکار یکی از پیشروان جنبش مدرنیسم در ایران بود که ساختمان‌هایش را با ذوق و قریحه‌ئی که داشت به خوبی با شرایط محلی انطباق داده بود. ساختمان‌های آبکار از ویژگی‌هائی برخوردار هستند که کاملاً قابل شناسائی می‌باشند. ساختمان‌های آجر بهمنی او با ورودیهای کمی فرو رفته و سنگ‌هائی که در اطراف آن نصب شده، یکی از الگوهای مناسب معماری خانه‌های مسکونی در شهر تهران است. پل آبکار ساختمان‌های بسیاری طراحی کرد که به بخشی از آن‌ها اشاره می‌شود:

  1. ساختمان سینما نیاگارا.
  2. اولین ایستگاه رادیو (بیسیم)
  3. ساختمان کلیسای ارامنه کاتولیک (واقع در خیابان شمالی سفارت روسیه).
  4. مدرسۀ کر و لال‌های باغچه‌بان.
  5. کلیۀ ساختمان‌های پیشکاری‌ها و ادارات دارایی استان‌ها و ساختمان‌های گمرکات.

پل آبکار تعداد زیادی ویلای مسکونی نیز ساخت که از معروفیت بسیار برخوردارند. آخرین پروژۀ او در مسابقۀ طرح کاخ شهرداری تهران برندۀ اول شد که متأسفانه اجرا نگردید.

نمایی از یک خانه مسکونی در تهران

ویژگی ساختمان‌های پل آبکار به شرح زیر است:

  1. سطوح سادۀ آجری (عمدتاً آجر بهمنی) با اندکی جلو و عقب رفتگی در نمای خیابان که تنوع خاصی را ایجاد می‌کند.
  2. سطح کم پنجره در مقابل سطح زیاد دیوار آجری در نما، که از طریق ایجاد سایبان‌های کشیده و قرنیزها در سطوح وسیع نماهای آجری، تقسیمات خوش تناسبی را ایجاد می‌کند.
  3. تأکید بر قسمت ورودی ساختمان از طریق بوجود آوردن تنوع در فرم قسمت ورودی و تغییر در نوع مصالح آن قسمت.
  4. مشخص کردن پلکان‌ها در نمای اصلی ساختمان توسط استفاده از پنجره‌های باریک و کشیده.
  5. مقیاس بسیار متناسب ساختمان در رابطه با خیابان.
  6. اجتناب از فرم‌های متقارن در نماسازی.
  7. استفاده از نقوش برجستۀ تزئینی در نمای اصلی ساختمان که زیبائی و لطافت خاصی به ساختمان‌هایش داده است.

آبکار از اولین معمارانی بود که از تلفیق سنگ و آجر به نحو بسیار زیبایی در ساختمان‌هایش استفاده کرد. در اواخر عمر نیز تعدادی ویلا با نمای کاملاً سنگی طراحی کرد که با کارهای اولیه‌اش متفاوت بودند، لیکن از بهترین نمونه‌های کار با سنگ در تهران هستند.

پل آبکار در سن 61 سالگی در اردیبهشت 1349 چشم از جهان فروبست. نقش او در معماری سدۀ جدید ایران از اهمیت بسیار برخوردار است و از خود ساختمان‌های بسیاری باقی گذاشته است که همگی جزو زیباترین ساختمان‌های تهران هستند.

 — گابریل گِوِرکیان (1349-1279/1970-1900)

گابریل گِورکیان یکی دیگر از معمارانی است که به رغم اقامت بسیار کوتاه در ایران تأثیر فراوانی در اشاعۀ جنبش معماری مدرن داشته است. او از معدود معماران ایرانی است که در مقیاس جهانی کار کرده و از شهرت بین‌المللی برخوردار است. در مجتمع خانه‌های ورک‌بوند (Werkbund-1930) در شهر وین، که دربرگیرندۀ مجموعه‌ئی انتخابی از طرح معماران مدرن بین‌المللی است، خانه‌های طراحی شده توسط گِورکیان در کنار خانه‌های طراحی شده توسط آدولف لوس، ژوزف هوفمان، آندره لورکات، ژوزف فرانک، ریچارد نوترا، گریت ریتولد، سکار استرناد و …[7] قرار گرفته است. اگرچه او در ترکیه متولد شده بود اما دارای ملیت ایرانی بود و با آن که در 55 سالگی به ناچار تابعیت کشور آمریکا را پذیرفت خود را همواره ایرانی می‌دانست و در مجامع بین‌المللی نیز از او به عنوان یک معمار ایرانی یاد می‌کنند.

گابریل گِورکیان

پس از شروع قتل‌عام سال 1894 ارامنه توسط دولت ترکیه، خانوادۀ گورکیان تصمیم به مهاجرت به غرب گرفت. گابریل در یک توقف کوتاه در شهر استانبول در 21 نوامبر 1900 میلادی به دنیا آمد. مسافرت به غرب با بچه کوچک مشکل بود و بهمین دلیل خانواده گورکیان راهی تهران گردید. پدر گابریل بلافاصله بعنوان جواهرشناس در دربار مظفرالدین استخدام شد. گابریل نیز که اصلیت ارمنی داشت و در ترکیه متولد شده بود به همراه دو خواهر و برادر خود ملیت ایرانی را انتخاب کردند.

گورکیان در وین و پاریس (1312-1289/1933-1910)

گابریل در ده سالگی پس از طی دورۀ ابتدائی در تهران برای ادامۀ تحصیل به یک کالج خصوصی در وین فرستاده شد. وی مانند خواهر خود که پیانسیت حرفه‌ای بود، علاقۀ زیادی به موسیقی داشت و در اتریش به یادگیری ویولون پرداخت. او به موقع دریافت که استعداد لازم را برای اینکه یک ویولونیست حرفه‌ای بشود ندارد، لذا با تشویق خانواده‌اش به تحصیل در رشتۀ معماری پرداخت.

اتریش در آغاز قرن کانون انواع مباحث و جدل‌های هنری بود که تأثیر بسیاری بر شکل‌گیری هنر گابریل داشت. در سال 1915 او در «مدرسۀ معماری آکادمی هنرهای کاربردی وین»[8] ثبت نام کرد. این مدرسه با «آتلیه دکوراسیون» که ژوزف هوفمان تأسیس کرده بود، ارتباط نزدیک داشت. بدین ترتیب گورکیان در دورۀ تحصیل (1918-1915) از شرکت در کلاس‌های درس معمار معروف وینی اسکار استرناد و همکاری با دفتر ژوزف هوفمان که از پیشگامان هنر معماری مدرن بود، استفاده بسیار برد. گابریل در همین دوره با آدولف لوس که بسیار مست‌تر از وی بود آشنا شد و تا سال‌های بعد نیز این آشنایی ادامه داشت.

اقامت در وین که مصادف با دورۀ حساسی از تاریخ اروپا بود، بهمراه تأثیری که معماران بزرگ اتریشی بر او داشتند، اهمیت و نقش معماری را از دیدگاه مسایل اجتماعی بر وی آشکار کرد.

گورکیان بعد از اخذ دیپلم در 15 ژانویه 1921 میلادی و پس از سفری که برای مطالعۀ کارهای معماری به چند کشور اروپایی انجام داد، پاریس را جهت اقامت و قعالیت انتخاب کرد. او در این دوره با هانری سوواژ که از معماران پیشرو فرانسه بود آشنا شد و به کار در دفتر وی پرداخت، همان دفتری که وارطان هوانسیان نیز با آن همکاری داشت. سوواژ که استعداد او را تشخیص داده بود، کمک بسیاری در جهت آشنا کردن گورکیان با اصول معماری مدرن و کاربرد تکنیک‌های جدید ساختمانی کرد. او در همین دوره، شاید به دلیل توصیه‌های ژوزف هوفمان، با دیگر معماران برجستۀ فرانسوی نیز آشنا شد.

گورکیان از سال 1922 میلادی در دفتر ماله استیونز[9] به کار مشغول گردید و سپس به ریاست این دفتر و سرپرستی آتلیه معماری آن نائل شد. او خود در این‌باره چنین می‌گوید «از آن زمان من در کنار معماران پیشرو فرانسوی قرار گرفتم و در برپایی نمایشگاه‌ها و یا تهیۀ بیانیه‌هایی در زمینۀ مهماری مدرن در فرانسه و یا در کشورهای دیگر مشارکت داشتم.» از آن زمان به بعد نام وی در کنار بزرگان جنبش معماری مدرن اروپا نظیر لکوربوزیه قرار گرفت. در نقدی که در سال 1923 دربارۀ نمایشگاه معروف «سالن‌پاییز»[10] تحریر شده، چنین آمده است: «قسمت معماری در سالن نمایشگاه، چهار اسم را در رأس دیگران معرفی می‌کند، گورکیان، لکوربوزیه، اندره لوکات، وژان شارل مورو…، که همگی از پیشگامان هنر معماری مدرن هستند و خانه‌های طراحی شده توسط آنان به دلیل رعایت اصل منطق‌گرایی از زیبایی و وقار خاصی برخوردار است.» گورکیان در کنگره‌های سالانۀ [11]CIAM  نیز که از سال 1928 میلادی برپا می‌شد، فعالانه شرکت می‌کرد. در اولین کنگره CIAM به عنوان منشی جلسات بسیار فعال بود و نام وی در کنار نام‌های لکوربوزیه و گیدیون قرار داشت.

گورکیان در تهران (1316-1312/1937-1933)

با بالا گرفتن بحران اقتصادی-اجتماعی سال‌های 1930 میلادی در اروپا، گورکیان در سال 1312 شمسی برای اقامت وارد تهران شد. در بدو ورود از او برای طراحی دو ویلا دعوت شد، سپس از وی درخواست شد که ریاست دفتر معماری شهرداری تهران را قبول کند.

گورکیان در 4 سال اقامت خود در ایران، فعالانه به کار مشغول بود و حدود 20 ساختمان، به همراه چندین پروژۀ اجراء نشده از او به یادگار مانده است. خانه‌هایی که او در تهران ساخته با توجه به شرایط محیطی طراحی شده و بیشتر مشابه ویلاهای ساخته شده توسط ژوزف هوفمان است تا آنچه که توسط خود او و یا دیگر معماران مدرن فرانسوی در فرانسه طراحی شده بود.

اقامت گورکیان در تهران با دوران تحول در زمینه‌های مختلف و شروع فعالیت‌های بسیارِ عمرانی و ساختمانی مصادف شد. او بیان خاص را در زمینۀ معماری که هماهنگ با تحولات موجود و نشانگر شرایط خاص آن زمان بود، ارائه کرد. گورکیان، وارطان و دیگر معماران پیشگام ایرانی اصول و مبانی مکتب هنر نو و جنبش مدرنیسم را برای این دوره از تحولات ایران مناسب دانستند و سعی در تلفیق آن با شرایط محیطی کردند. گورکیان تعداد قابل توجهی ویلای مسکونی و ساختمان‌های عمومی و اداری طراحی کرد که اهم آن‌ها به شرح زیر است:

  1. کاح دادگستری.
  2. ساختمان وزارت خارجه.
  3. ساختمان وزارت صنایع.
  4. آمفی‌تئاتر مدرسۀ نظام.
  5. باشگاه افسران که با نظارت وارطان به اتمام رسید.
  6. ویلاهای آقایان: پناهی، سیاسی، خسروانی، ملک اصلانی، فیروز و نظام‌مافی در سال‌های 1313 الی 1316.

همانگونه که اشاره شد، ویلاهایی که گورکیان در تهران طراحی کرد بیشتر متأثر از ایده‌های ژوزف هوفمان بود تا معماران مدرن فرانسوی. بدین لحاظ تضاد شدیدی که میان ساختمان و طبیعت در کارهای لکوبوزیه و یا نمونه کارهای گورکیان در فرانسه مشاهده می‌شود، در طراحی این ویلاها وجود نداشت. ساختمان‌های مسکونی او در تهران با لطافت بسیار و در هماهنگی با طبیعت  اطراف طراحی شده بودند. نقشه‌های این ساختمان‌ها بلافاصله پس از احداث در مجلۀ A.A.12 سال 1938 و سپس در مجلۀ هنر و دکوراسیون13 سال 1946 در فرانسه به چاپ رسیدند.

گورکیان در طراحی ساختمان‌های دولتی بیشتر متأثر از ایدۀ معماری مدرن فرانسه بوده است. طرح بناهای وزارت امور خارجه و وزارت صنایع با توجه به مبانی معماری مدرن تهیه شده است. این بناها از لحاظ استفاده از سیستم‌های جدید ساختمانی، نحوۀ برخورد با طراحی ساختمان‌های بلند مرتبه و استفاده از احجام اصلی هندسی کاملاً مدرن هستند.

گورکیان به رغم اقامت کوتاهش در ایران تأثیر بسیاری در اشاعۀ جنبش مدرنیسم و هنر هو داشته است. او در سال 1316 به علت مشکلات مالی و به خاطر بیماری همسرش ایران را ترک کرد و به اروپا بازگشت.

گورکیان در انگلستان، فرانسه و آمریکا (1349-1316/1970-1937)

گابریل گورکیان پس از ترک ایران به انگلستان رفت و از سال 1937 الی 1940 میلادی در آنجا به فعالیت پرداخت. در این دوره او عضو افتخاری انستیتوی سلطنتی معماران انگلستان (RIBA) شد و با گروه‌ معروف MARS و بخصوص دبیر این گروه سیریل سوئیت14 ارتباط بسیاری برقرار کرد. تشابه دیدگاه گورکیان با گروه MARS در رابطه با ارائه راه‌حل‌های معماری و شهرسازی با توجه به مسائل اجتماعی، از عوامل مهم در ایجاد چنین ارتباطی بود. در این زمان او در شرکت معروف کونل، وارد و لوکاس15 مشغول به کار شد و در مسابقات زیادی شرکت کرد. اکثر پروژه‌های او به دلیل استفاده از مبانی معماری مدرن، در مسابقات مردود شناخته شدند. بیمارستان سن‌ژرژ لندن، شهرداری نیوکاسل، و کاخ دادگستری لاگوس (نیجریه) از جملۀ این پروژه‌ها بودند. لیکن در همین دوره گورکیان موفق شد یک طرح 20 ساله برای یکی از محلات شهر لندن با ظرفیت 3000 واحد مسکونی، و طرح دیگری برای یکی از محلات شهر گرینویچ آماده کند.

گورکیان در سال 1940 به فرانسه بازگشت و به علت اشغال کشور در جنوب فرانسه اقامت گزید. در سال 1944 پس از آزادی فرانسه به پاریس رفت و در فعالیت‌های بازسازی پس از جنگ مشارکت کرد. او در این دوره در راه‌اندازی نمایشگاه‌های بسیاری در زمینه معماری مدرن فعالیت کرد و پروژه‌های زیادی را به انجام رسانید.

از سال 1948 م، گورکیان به آمریکا رفت و تا سال 1969 در آنجا اقامت داشت. او در این زمان در دانشکدۀ فنی آلاباما و سپس در دانشکدۀ معماری دانشگاه ایلی‌نویز به تدریس پرداخت. در آمریکا نیز علاوه بر فعالیت‌های آموزشی، در مسابقات بسیاری شرکت کرد. در این دوره نیز گورکیان همواره با فعالیت‌هایی که در اروپا صورت می‌گرفت، در تماس نزدیک بود. او در سال 1958 م در آخرین کنگره CIAM که اهمیت بسیاری در تاریخ معاصر معماری غرب دارد، شرکت کرد.

گورکیان در سال 1969 م به علت بیماری همسرش به جنوب فرانسه که دارای آب و هوای مناسبی بود بازگشت. همسر گابریل پس از مدت کوتاهی در جنوب فرانسه درگذشت و خود او نیز در سال 1970 م فوت کرد.

گابریل گورکیان در ایران کمتر شناخته شده است. اگرچه اقامت او در ایران کوتاه و فعالیت‌هایش در سطح جهانی بود، لیکن همگی وی را به عنوان یک معمار ایرانی می‌شناسند. گورکیان از مفاخر معماری کشور ما می‌باشد که کارهایش باید مورد مطالعه و بررسی بیشتری قرار گیرد.

دی ماه 1370

به نقل از: کتاب تهران، جلد اول، گردآورنده: سیما کوبان

چاپ اول: زمستان 1370، انتشارات روشنگران، (با حذف تعدادی از تصاویر)

الف-یادداشت‌ها:

برای تهیه این مقاله از منابع ذیل استفده گردیده است:

  1. مجله آرشیتکت-شماره‌های 1 الی 6- سال‌های 1325 الی 1327.
  2. یادنامۀ وارطان هوانسیان (پیدایش معماری مدرن ایران)، تهیه و تدوین بهروز پاکدامن-از انتشارات جامعه مشاوران ایران-بهار 1362.
  3. Gabriel Guevrekian, Elizabeth Vitou, Connivences, 1987.
  4. بخشی از اطلاعات و تصاویر را خانم گابریل هوانسیان همسر وارطان هوانسیان، و آقای ژان پیر آبکار فرزند مرحوم پل آبکار در اختیار گذاشته‌اند، که بدین وسیله تشکر می‌شود.

ب-پی‌نویس‌ها

  1. Gabriel Guevrekian
  2. L’Art Nouveau
  3. Beaux-Arts
  4. Ecole Speciale d’Architecture
  5. Henri Sauvage
  6. St. Lucke
  7. اشخاص ذیل همگی از معماران معروف جهان و از پیشگامان هنر معماری مدرن بودند.
  1. Adolf Loos
  2. Josef Hoffmann
  3. Andre Lurcat
  4. Josef Frank
  5. Richard Neutra
  6. Greit Rietveld
  7. Oskar Strnad
  1. L’Académie des Arts Appliques de Vienne
  2. Mallet Stevens

معمار معروف فرانسوی که از پیشگامان جنبش مدرنیسم بوده، و گیدیون در برخی از نقدهایش نام اووهانری سوواژ را در کنار معماران بزرگی نظیر گارنیه، پره و لکوربوزیه قرار داده است.

  1. Salon d’Automne
  2. Congre International d’Arceitecture Moderne
  3. Architecture d’Aujourd’ hui
  4. Art et Décoration
  5. Cyril Sweett
  6. Connell, Ward and Lucas

فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 1

سال اول | بهار 1375 | 128 صفحه
در این شماره می خوانید:

ایران نامه

ماهنامۀ پژوهشی، فرهنگی، علمی و اجتماعی «ایران‌نامه» از بهار سال 1993 میلادی (فروردین ماه 1372) در ایروان چاپ می‌شود و تاکنون 15 شماره از آن منتشر شده است. مؤسس و سردبیر...

والتر آرامیان

والتر آرامیان (1994-1909) والتر آرامیان نویسنده و مترجم ارمنی در شهر واقارشاپات (اجمیادزین کنونی) متولد شد و در سال 1932 دورۀ دانشکدۀ زبان و ادبیات دانشگاه دولتی ایروان...

جستاری کوتاه در تاریخ ادبیات ارمنی

نویسنده: احمد نوری‌زاده بسیاری از حققین ارمنی برای شعر و ادبیات این ملت یک تاریخ دو هزار ساله قایل هستند؛ امّا متأسفانه از دوره‌های باستان این شعر و ادب تنها آثاری...

رویدادها و گزارش های سال اول،بهار 1375

دیدار رهبر دینی ارامنه جاثلیق آرام کشیشیان از ایران جاثلیق آرام اول پیشوای دینی ارامنه مرکز عالی سیلیسی[1] (کیلیکیه) مستقر در لبنان و رئیس شورای جهانی کلیساها، در...

ماتناداران مخزن دولتی نسخه های خطی ارمنستان

نویسنده: ادوارد هاروتیونیان در زبان ارمنی لغت «ماتِناداران» مرادف با کتابخانه بکار رفته است و به کتابخانه‌های عمومی و مخازن کتاب اطلاق می‌شود. در قرون میانی، در...

اسناد فارسی ماتناداران

نویسنده: ا. ملیک بخشیان/ ترجمه: آناهید هوسپیان در زمینۀ تاریخ سیاسی، اجتماعی و اقتصادی ارمنستان در قرون میانی، اسناد فارسی بایگانی مخزن کتب خطی «ماتناداران» ایروان...

مجموعه مینیاتورهای شرقی ماتناداران

نویسنده: رایا امیربگیان/ ترجمه:هرمیک آقاکیان گردآوری مجموعۀ نسخه‌های خطی فارسی-عربی «ماتناداران» با اهدای 200 نسخۀ خطی از طرف شورای کلیسای «اجمیادزین» در سال‌های...

آگاتانگغوس

نویسنده: آ.دِر قِوندیان/ ترجمه:هرمیک آقاکیان آگاتانگِقوس از نخستین مورخان ارمنی است. اثر او به نام «تاریخ آگاتانگِقوس» در قرون میانی به زبان‌های یونانی، عربی، گرجی،...

شعر بختیاری

در اواخر سال 1995 (1374) در کپنهاگ، از سوی آکادمی علوم و ادبیات دانمارک، کتابی به نام شعر بختیاری (Poetry of the Baxtiaris) به زبان انگلیسی منتشر شد. این کتاب کار مشترک...

نگاهی به ایرانشناسی و ایرانشناسان کشورهای مشترک المنافع و و قفقاز

کتاب «نگاهی به ایرانشناسی و ایرانشناسان کشورهای مشترک‌المنافع و قفقاز» از انتشارات بین المللی الهدی با همکاری مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی به مناسبت اولین گردهمایی...

وام واژه های ایرانی میانه غربی در زبان ارمنی

این کتاب تألیف ماریا آیوازیان (ترزیان) و از انتشارات مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی وابسته به وزارت فرهنگ و آموزش عالی است. مؤلف عضو هیأت علمی مؤسسه مطالعات و تحقیقات...

دکتر هاراطون داویدیان

دکتر هاراطون داویدیان در اسفند ماه سال 1303 شمسی در تهران متولد شده است. تحصیلات ابتدائی و متوسطه را در دبستان کوشش و کالج البرز به پایان برده و سپس وارد دانشکدۀ پزشکی...

سه معمار ایرانی

نویسنده: بهروز پاکدامن هدف از تهیه این مقاله معرفی سه معمار ایرانی است که بخش عمده‌ئی از کارهایشان در تهران بوده و تأثیر بسیار مثبتی در زمینۀ معماری ساختمان‌های شهری...

مسجد کبود ایروان

نویسنده: واروژان آراکلیان مسجد کبود یا مسجد حسین علی خان ایروان-پایتخت جمهوری ارمنستان-به احتمال زیاد حدود سال 1179 هجری قمری، مطابق با سال‌های 65-1764 میلادی ساخته شده...