نویسنده: دکتر کارن خانلری

تاریخ چهارصد سالهٔ جامعهٔ ارمنی جلفای اصفهان گواه بسیاری از دستاوردهای فرهنگی، اجتماعی، علمی و حتی سیاسی ای است که ارمنیان ایران با آنها به تاریخ ایران، ارمنستان و جهان غنا بخشیده اند. نخستین چاپخانهٔ ایران، معماری و نقوش دیواری منحصر به فرد کلیساهای جلفا، نخستین تشکلات خیریهٔ زنان و غیره را می توان در جرگهٔ این دستاوردها قرار داد.

آناهیت آقابگیان

یکی از چهره های درخشان در میان ارمنیان جلفا، بدون شک، آناهیت آقابگیان (دیانا آبگار) است. وی در 1854 میلادی/ 1233هجری شمسی در کلکتهٔ هندوستان زاده شد. او هفتمین فرزند یک خانوادهٔ ارمنی جلفایی بود که به منظور تجارت به هندوستان عزیمت کرده بودند. آناهیتِ نوجوان با بهره گیری از هوش و ذکاوت سرشار خود موفق شد تحصیلاتش را در مدارس انگلیسی هندوستان به پایان رساند. سپس با یک جوان ارمنی اهل جلفا به نام آبگار آبگاریان ازدواج کرد. آبگار تاجری موفق بود که در ایران، هندوستان، چین و ژاپن به کار تجارت اشتغال داشت. دختر آناهیت و آبگار در بندر هنگ کنگ چین متولد شد. پس از مهاجرت به ژاپن سه فرزند دیگر آنان در شهری در حوالی توکیو به دنیا آمدند.

آناهیت آقابگیان (آبگاریان)، که تحصیلات انگلیسی داشت و زبان ارمنی و فارسی را خود آموخته بود، در ژاپن به ادبیات، فلسفه و تاریخ پرداخت و چندین اژر ارزشمند در باب فرهنگ و تاریخ ارمنستان به زبان انگلیسی به رشتهٔ تحریر در آورد. وی نام ادبی تیهانا را برگزید که در واقع مقلَب نام آناهیت بود و به مرور به تیانا و سپس به دیانا یا دایانا تغییر یافت.

در روزهای واپسین جنگ جهانی اول، به دلیل وقوع کودتای بلشویکی در روسیه، در اواخر 1917م/1296ش، لشکرهای منظم ارتش این کشور در جبهه های جنگ منحل شدند و نظارت حکومتی بر قفقاز عملاً از میان رفت. این امر شرایطی مناسب برای حکومت عثمانی فراهم آورد تا با حملهٔ گسترده به مرزهای ایران تجاوز و آذربایجان را تصرف کند و از سوی دیگر با نابودی ارمنستان شرقی راه را برای رسیدن به شروان و باکو و تحقق رویای شوم ((پان تورانیسم)) هموار سازد. ارتش ترکیه به سرکردگی علی احسان پاشا آذربایجان را اشغال کرد ولی لشکرهای تحت امر خلیل پاشا در ارمنستان شرقی در سه جبهه از سوی قوای مردمی و داوطلب ارمنی متحمل شکست سنگین و مجبور به عقب نشینی تا محور قارص ـ ارزروم شدند. بدین ترتیب در 26 مه 1918م/1297ش گرجستان اعلام استقلال کرد. تاتارهای قفقاز نیز در 27 مه همان سال استقلال کشوری موسوم به ((آذربایجان)) را اعلام کردند که به لحاظ تاریخی و جغرافیایی سنخیتی با آذربایجان نداشت. ارمنستان هم در 28 مه 1918م مستقل شد و استقلال آن حدود دو سال و نیم تداوم یافت.

در این برههٔ تاریخی آناهیت آبگاریان در ژاپن مشغول فعالیت های خیریه به منظور کمک به آوارگان نژادکشی ارمنیان و جنگ های فقفاز بود. در 1919م/1298ش از سوی وزارت امور خارجهٔ جمهوری مستقل ارمنستان به سِمَت نمایندهٔ دیپلماتیک این جمهوری در خاور دور منصوب شد و تا1920م به منزلهٔ ترجمان آمال و اهداف سیاسی ارمنستان نزد دول ژاپن، چین و غیره خالصانه انجام وظیفه کرد.

تا آن زمان هیچ زنی در تاریخ تصدی نمایندگی دیپلماتیک و کنسولی را، که مقامی هم ارز سفارت است، به عهده نداشت. تنها حدود ده سال پس از انتصاب دیانا آبگار یکی از کارمندان ارشد وزارت امورخارجهٔ اتحاد جماهیر شوروی به نام آلکساندرا کولنتای در1930م/1309ش به سِمَت وزیرمختاری شوروی در سوئد منصوب شد.

امسال مصادف با هفتادمین سالگرد درگذشت دیانا آبگار است. این واقعیت تاریخی که نخستین نمایندهٔ دیپلماتیک زن در تاریخ ارمنی ای از اهالی جلفای اصفهان است بی گمان مایهٔ افتخار و مباهات ملی است و جای تأمل و تفحص فراوان دارد.

فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 40
سال یازدهم | تابستان 1386 | 236 صفحه
در این شماره می خوانید:

معماری کلیساهای اصفهان

نویسنده: شاهن هوسپیان اصفهان، پایتخت حکومت صفویه، تا اوایل قرن هفدهم میلادی از جنوب به رودخانهٔ زاینده رود محدود می شد اما پس از کوچ بزرگ ارمنیان ساکن دشت آرارات به...

موزه کلیسای وانک

نویسنده: زویا خاچاطور تعریف موزه واژهٔ موزه ریشه در لغت یونانی موزین[2] دارد که به معنای مقر زندگی موز،[3] الههٔ هنر و صنایع، در اساطیر یونان است. این واژه در زبان...

واقعه کوچاندن ارمنیان

نویسنده: آرپی مانوکیان وضیعت ارمنستان بین سال های1514ـ1590م امپراتوری عثمانی در اوایل قرن شانزدهم دولتی قدرتمند بود که با تکیه بر نیروی نظامی خود موفق به تسخیر سرزمین...

زوال و ظهور جلفا

نویسنده: دکتر شکوه اعرابی هاشمی به گفتهٔ هرُودِت، پدر تاریخ، ((شهرهایی که زمانی بزرگ و نیرومند بودند حقیر و ناچیز شده اند و شهرهایی که اکنون نیرومندند زمانی ضعیف بودند....

صفویه و جشن تقدیس آب ارمنیان

نویسنده: دکتر شکوه اعرابی هاشمی پس از آنکه شاه عباس به سلطنت رسید (996ق/1587م) با ادامهٔ تاخت و تازهای عثمانی به ایران و نا توانایی نظامی ایران در رویارویی با آنها...

نقش بازرگانان ارمنی در فرهنگ و هنر جلفای نو

نویسنده: طاتول اوهانیان شروع روابط نظامی ـ سیاسی، فرهنگی و اقتصادی ایرانیان و ارمنیان به هزارهٔ اول قبل از میلاد باز می گردد. نخستین منابع موثق برجای مانده حکایت از...

مدارس ارمنیان جلفای اصفهان

نویسندگان: سدا دیلانچیان،ریما سیمونیان،میگانوش تر مارتیروسیان،کارین تر مارتیروسیان دوران رنسانس یا تجدید حیات در اروپا مبداء ظهور مدارس نوین در سرتاسر دنیای ارمنی، از...

زبان و ادبیات ارمنی در دانشگاه اصفهان

نویسنده: هرایر شانظریان وجود مراکز آموزشی، تحقیقی و علمی، در دانشگاه ها و مقاطع عالی تحصیلی یک کشور، خصوصاً در شاخه های علوم انسانی نظیر زبان، ادبیات، فرهنگ و فلسفهٔ...

سیر تحول معماری در جلفای اصفهان

نویسنده: نادره شجاع دل مقدمه در طول تاریخ بشریت مهاجرت همواره از تأثیر گذارترین عوامل بر فرهنگ و تمدن ملت ها بوده است. مهاجرت ها به دلایلی مختلف چون رسیدن به شرایط...

بازرگانان جلفا و شکل گیری هنر نقاشی دیواری

نویسنده: آنی بابایان به دنبال کوچ اجباری ارمنیان از دشت آرارات به اصفهان در قرن هفدهم میلادی/ یازدهم هجری قمری به فرمان شاه عباس اول صفوی جلفای نو در جنوب زاینده رود...

خانه خواجه پطرس

نویسنده: سید روح الله سید العسگری مقدمه مهاجرت ارمنیان به ایران در عصر صفوی از مهم ترین رخدادهای تاریخ آنان محسوب می شود که در سیر تاریخی حیات این ملت متمدن تأثیراتی...

هنرهای جلفای نو

نویسنده: آنی بابایان در اواخر قرن پانزدهم میلادی/ دهم هجری قمری موقعیت جغرافیایی جلفای قدیم، که در مسیر بازارهای شرق و غرب قرار داشت، این منطقه را تبدیل به یک مرکز...

پوشاک ارمنیان جلفا

نویسنده: زویا خاچاطور لباس همانند خوراک، مسکن، امنیت و مانند آن از نیازهای اولیه و اساسی بشر محسوب می شود اما در دنیای صنعتی امروز با رواج و رونق صنایع ماشینی بسیاری از...

زرگری در جلفا

نویسنده: کارینه داویدیان با ساکن شدن ارمنیان در جلفای اصفهان گروهی از آنان به کار زرگری روی آوردند. ظرافت کار زرگران ارمنی چنان بود که نه تنها خواست عموم را برآورده می...

جلفای اصفهان محور توسعه گردشگری فرهنگی

نویسنده: شهرام امیری مقدمه امروزه گردشگری، صنعتی پیشرفته و صلح آمیز است که در اولین دهه از هزارهٔ سوم به انسانِ خسته از زندگی ماشینی، بحران ها، جنگ ها و نظایر آن نوید...

دیانا آبگار

نویسنده: دکتر کارن خانلری تاریخ چهارصد سالهٔ جامعهٔ ارمنی جلفای اصفهان گواه بسیاری از دستاوردهای فرهنگی، اجتماعی، علمی و حتی سیاسی ای است که ارمنیان ایران با آنها به...

ادبیات عاشق های ارمنی اصفهان

نویسنده: آزاد ماتیان ادبیات عاشق ها را می توان یکی از محبوب ترین شاخه های فرهنگ مردمی به شمار آورد. عاشق ها ترانه سرایان دوره گردی هستند که هنر شاعری، نوازندگی،...