نویسنده: ماریا آیوازیان (ترزیان)

اشاره:

در آبان ماه 1376 دو تن از ایران شناسان نامی ارمنستان، پروفسور هاکوب پاپازیان و بابکن چوگاسزیان،‌ به فاصله چند روز در گذشتند. آنها متولد تبریز بودند و تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در این شهر گذرانده بودند. علاقه به فرهنگ و ادب ایران در آنها چنان ریشه دار بود که در سراسر عمر با بررسی در آثار و اسناد موجود در ماتناداران گنجینه عظیم کتب و اسناد ارمنستان در ارتباط با مباحث مختلف ایران شناسی در زمینه های تاریخ و ادبیات به پژوهش پرداختند و آثار مهم و با ارزشی را از خود به یادگار گذاشتند.

با گرامیداشت یاد این دو دانشمند، شرح حال کوتاهی از آنها را به نظر خوانندگان می رسانیم.

هاکوب پاپازیان

هاکوب پاپازیان

ایران شناسی ارمنستان با ضایعه ای بزرگ روبرو شد. در 28 اکتبر 1997/6 آبان 1376، پروفسور هاکوب پاپازیان، ایران شناس، ‌ارمنی شناس و پژوهشگر ارزنده تاریخ چشم از جهان فروبست. پروفسور پاپازیان در زمینه شناخت، قرائت،‌ تفسیر و شرح مآخذ و متون قدیمی به خط عربی، تجربه و مهارت فراوان داشت. او از طریق تلفیق دستاوردهای خود با منابع و مآخذ ارمنی و دیگر زبان ها به شرح و بیان بسیاری از صفحات از یاد رفته و توجیه نشده تاریخ ایران، ارمنستان و کشورهای همجوار پرداخت و آثار علمی ارزشمندی را که در ایران شناسی، ارمنی شناسی و خاروشناسی نادر و ماندگار هستند از خود برجای گذاشت.

پروفسور پاپازیان مدرسی سرشناس بود  و سال های متوالی در دانشکده خاورشناسی دانشگاه دولتی ایروان،‌ به تدریس «تاریخ سده های میانه ایران» و «شناخت نسخ خطی ایرانی» پرداخت. هم اکنون بسیاری از دانشجویان او، در زمینه های گوناگون علمی و پژوهشی مشغول به کارند و در راه فراهم ساختن روابط هر چه دوستانه تر بین ایران و ارمنستان می کوشند.

هاکوب پاپازیان در سال 1919 (1298ش) در تبریز متولد شد. دوره ابتدایی را در دبستان «هایکازیان-تاماریان» تبریز و دوره متوسطه را در دبیرستان فردوسی به پایان رسانید. در سال 1946 به ارمنستان مهاجرت کرد و در همان سال در گروه زبان و ادبیات فارسی دانشکده خاورشناسی دانشگاه دولتی ایروان مشغول به تحصیل شد. از 1950 تا 1954 در دوره نامزدی علوم تاریخ، در آکادمی علوم ارمنستان به ادامه تحصیل پرداخت.

در سال 1968 با دفاع از پایان نامه خود، تحت عنوان «مناسبات ارضی در ارمنستان شرقی در سده های 15 تا 17م» به دریافت درجه دکتری نایل شد. پروفسور پاپازیان از سال 1959 تا پایان عمر در پژوهشگاه نسخ خطی قدیمی، در «ماتناداران» ایروان گنجینه متون خطی در مقام ریاست بخش تحقیق در متون سده های میانه و اسناد حقوقی به کار و تحقیق پرداخت.

زمینه اصلی پژوهش های علمی پروفسور هاکوب پاپازیان، که وی ده ها سال از عمر خود را وقف آن کرد، متون بررسی نشده به زبان های فارسی، ترکی و عربی بود که از سال 1956، با عنوان کلی «اسناد فارسی ماتناداران» به انتشار آن ها پرداخت. جلد اول (1956)و جلد دوم (1959) «فرامین فارسی ماتناداران»[1] حاوی فرمان های شاهان و حکام محلی ایرانی است که به عنوان جوامع ارمنی و کلیساها صادر شده اند. جلد سوم به نام «قبالجات فارسی ماتناداران»[2] (1968) به اسناد مالکیت اختصاص دارد. این مجلات به زبان های فارسی، ارمنی و روسی انتشار یافته اند.

در پرتو پژوهش ارزشمندی که پروفسور پاپازیان انجام داد، بسیاری از مدارک و اسناد که گمنام و ناشناس مانده بودند، شامل اسناد و مدارک سیاسی، اجتماعی و اقتصادی مربوط به ایران، ارمنستان و منطقه قفقاز، از اوایل سده میانه تا دهه های اول سده نوزدهم، در مجامع علمی مطرح شدند و این مجموعه توجه بسیاری از خاورشناسان را به خود جلب کرد. روبرت رومر، دانشمند آلمانی، ‌جلد اول فرمان ها را «مهمترین انتشارات سال های اخیر» ارزیابی و عنوان کرد. دانشمندان ایران شناس دیگر، همچون مینورسکی، بوآیه، اُبِر و دیگران نیز این مجموعه را بسیار ارزشمند خواندند.

از دیگر آثار هاکوب پاپازیان «ارزش تاریخ شناسی دستنوشته های فارسی ماتناداران»[3] و «اسناد رسمی سده های 14-19 ماتناداران به زبان های فارسی، عربی و ترکی»[4] را می توان نام برد. وی آثار و تألیفات فراوانی نیز دارد که به مسائل تاریخ سیاسی و اجتماعی-اقتصادی سده های میانه ارمنستان و مأخذشناسی تاریخی روابط ایران و ارمنستان مربوط است.

صفحات 498 و 499 کتاب “فرامین فارسی ماتناداران”،جلد دوم

یکی از آثار بسیار ارزشمند و مهم پروفسور پاپازیان که با همکاری آکادمیسین لئون خاچیکیان به رشته تحریر در آورد پژوهشی درباره «دفتر روزنامه»[5] یایادداشت های روزانه هوهانس تر-داوتیان،‌ تاجر ارمنی سده هفدهم است که در زمینه بررسی تاریخ اجتماعی-اقتصادی چندین کشور شرقی از جمله ایران، هند،‌تبت و نپال حاوی اطلاعات فراوانی است. پاپازیان همچنین، سنگنوشته های عربی مقبره های روستای «آرگاواند» در نزدیکی ایروان را که مربوط به امیران ترکمن در سال 1413 است بررسی و در مسکو منتشر کرد. او، ‌براساس مدارک و اسناد نویافته زبان های فارسی و ترکی، سلسله مقالاتی را تحت عنوان «حکومت بیگانه در سرزمین آرارات، سده 15-17» منتشر کرد که حاوی نکات فراوانی است که در پژوهش های نوین تاریخی درباره ارمنستان شرقی می تواند مفید واقع شود.

پروفسور پاپازیان،‌ به استناد اسناد موجود به زبان فارسی و دیگر زبان ها بیش از صد مقاله و گزارش مربوط به اوضاع سیاسی و اقتصادی ارمنستان و جنبش های آزادیخواهانه ارمنیان، در سده های پانزدهم تا هجدهم در ارمنستان شرقی، انتشار داده است. وی همچنین، در نگارش مجلدات «تاریخ ارمنستان» از انتشارات بخش تاریخ فرهنگستان علوم ارمنستان مشارکت داشته است.

مسائل کردشناسی نیز از دیدگاه او دور نمانده است. به اهتمام او دو نسخه دستنویس از آثار رستم خان دومبُلی برای پژوهش های علمی ارائه شده است.

به سبب اشتهار فراوان او در خاورشناسی، دانشمندان ایران شناس از مراکز علمی شووری سابق و دیگر کشورها، برای تبادل نظر و آگاهی از دیدگاه های وی، به او مراجعه می کردند.

پروفسور پاپازیان در سال 1962 به عضویت هیئت شناخت متون شرقی آکادمی علوم شوروی برگزیده شد. وی با ارائه گزارش و مقاله در بسیاری از مجامع علمی و خاورشناسی شوروی و مراکز بین المللی شرکت داشته است.

بیماری استاد،‌ غده مغزی، در ماه اکتبر گذشته ظاهر شد. او را برای معالجه به پاریس منتقل کردند ولی زمان از دست رفته بود. در همین شهر چند ماه پیش از آن خواهرش و کمی پیشتر برادر کوچکترش نیز در گذشته بودند. در اینجا باید خاطر نشان ساخت که برادر مرحوم او، یرواند پاپازیان، از متفکران بنام جامعه ارمنیان ایران بود و ترجمه های چندی از او به جا مانده است. از آن جمله ترجمه کتاب «چشمه هِقنار» اثر مکرتیچ آرمن که براساس آن فیلمی نیز در ایران ساخته شد و ترجمه ارمنی کتاب «آذربایجان و اران، آلبانیای قفقاز» تألیف دکتر عنایت الله رضا که در سال 1994 در ایروان انتشار یافت.

یادشان گرامی باد.

بابکن چوگاسزیان

بابکن چوگاسزیان

در آبان ماه گذشته، چند روزی پس از درگذشت هاکوب پاپازیان،‌ ایران شناس نامی، با کمال تأسف اطلاع یافتیم که ایران شناسی ارمنستان، یکی دیگر از دانشمندان ارزنده خود، بابکن چوگاسزیان را نیز از دست داده است.

چوگاسزیان در سال 1923م 1302ش در تبریز متولد شد. دوره ابتدایی را در مدرسه ارامنه «هایکازیان-تاماریان» تبریز گذراند و دوره متوسطه را در دبیرستان های ابن سینا، سعدی و فردوسی به پایان برد.

بابکن چوگاسزیان در سال 1946، همراه با خانواده خود به ارمنستان مهاجرت کرد. در همان سال وارد دانشگاه دولتی ایروان شد و رشته زبان و ادبیات ارمنی را در سال 1951 به پایان رسانید و دروه نامزدی علوم را در فاصله سال های 1954-1957 در آکادمی علوم ارمنستان سپری کرد.

چوگاسزیان از سال 1965 تا 1994 قائم مقام ریاست «ماتناداران» ایروان بود و تا پایان عمر به عنوان پژوهشگر و عضو هیئت علمی در آنجا به کار و تحقیق پرداخت و آثار فراوانی از خود به جای نهاد، از آن جمله اند «پیوندهای ادبی ارمنیان و ایرانیان از قرن پنجم تا هجدهم»[6] (1963)، «پندنامه نوشیروان»[7] (1966) و «گئورگ دبیر پالاتی»[8] (1994). کتاب اخیر شرح احوال و آثار یکی از پیشگامان علم خاورشناسی و ایران شناسی در ارمنستان است که در فاصله سال‌های 1737 تا 1813 می زیست.

چوگاسزیان در سفر به کشورهای دیگر،‌ در راستای گردآوری و بازگردانی دستنوشته های نادر ادبیات ارمنی به «ماتناداران» ایروان کوشش فراوان به کار می بست و دو اثر خود به نام های «در جستجوی دستنوشته ها» (1982) و «در جهان دستنوشته ها» (1985) را در همین زمینه به رشته تحریر در آورد.

در سال‌های اخیر با تلاش فراوان، در کار تنظیم و انتشار «فرهنگنامه ارمنیان ایران» بود که متأسفانه به اتمام نرسید.

«ایرانی تباران بنام ارمنستان» آخرین اثر او بود که به سال 1997 در ایروان منتشر گردید.

بابکن چوگاسزیان در دوم نوامبر 1997/11 آبان 1376، پس از یک دوره بیماری طولانی چشم از جهان فرو بست.

روانش شاد باد. ‌

چوگاسزیان و «پیمان»

شادوران بابکن چوگاسزیان، ادیب و دانشمند ایران شناس مشهور ارمنستان که در آبان ماه 1376 در 74 سالگی در ایروان بدرود زندگی گفت، در سال 1375 پس از دریافت شماره نخست فصلنامه «پیمان» طی نامه ای به تاریخ 14 ژوئیه 1996 با اظهار خرسندی بسیار، انتشار فصلنامه «پیمان» را به مدیر نشریه و همه دست اندرکاران آن تهنیت گفت. وی در نامه خود، با تأکید بر اینکه نبودِ چنین نشریه ای از دیرباز احساس می شد، با دقت و علاقه فراوان، به بررسی یکایک مطالب فصلنامه و اظهارنظر درباره هر کدام از آنها پرداخته و در پایان اعلام داشته بود که در حد توان خود آماده همکاری با فصلنامه است.

چوگاسزیان همچنین در شماره مورخ 2 اوت 1996 نشریه انجمن نویسندگان ارمنستان-گِراکان تِرت (نامه ادبی)-با معرفی فصلنامه «پیمان» درباره انتخاب نام «پیمان» که در زبان ارمنی نیز دارای تلفظ و معنی مشابه است چنین نوشته بود: «لازمه عهد و پیمان،‌ داشتن دوستی و روابط حسنه بین طرفین هم پیمان است. ما اطمینان داریم که فصلنامه «پیمان»، چنانکه از عنوانش بر می آید، در زمینه تحکیم روابط دوستانه بین دو کشور همسایه موثر واقع می شود». وی سپس با اشاره به گنجینه بزرگ «ماتناداران» –گنجینه متون خطی ارمنستان- که نخستین مقاله شماره اول به معرفی آن اختصاص داشت نوشته بود: «ایران شناسان باید مطلع باشند که چه ثروت هنگفتی در این گنجینه بزرگ گرد آمده است و نسل های بسیار باید به بررسی آن بپردازند. ایرانیان،‌ خود نیز می توانند درباره تاریخ و فرهنگ خود و مناسبات عمیق ملت های ایرانی و ارمنی، «از این گنجینه» اطلاعات نوین و ارزشمندی کسب کنند. اسناد و اطلاعات موجود پایانی ندارد، فقط لازم است به زبان های فارسی و ارمنی آشنایی کافی داشت و همه آن ها را در خدمت تحکیم مناسبات دو ملت قرار داد».

ما در شماره های گذشته «پیمان»، از آثار این استاد سود جسته ایم. در شماره مشترک 3 و 4 «پیمان»، مقاله ای تحت عنوان «بازتاب افسانه زال قهرمان حماسی ایران، در تاریخ ارمنستان موسس خورناتسی» از آثار چوگاسزیان ترجمه و همراه با شرحی درباره نویسنده چاپ شده است. همچنین در شماره نخست در تهیه مقاله «ماتناداران» از دفتر کوچکی که چوگاسزیان برای معرفی «ماتناداران» به رشته تحریر در آورده بود، اطلاعات ارزشمندی برگرفته شده است. امیدواریم در شماره های آینده نیز به معرفی بیشتر آثار و مقالات این دانشمند خاورشناس ایرانی تبار بپردازیم.

پی‌نوشت‌ها:

1- Hrovartakner, Vol. I (1956), Vol II (1959), Yerevan.

2- Kalvatzagrer, Vol. I (1968), Yerevan.

3- Matenadarani parskeren dzeragreri patmagitakan arzheke.

4- Matenadarani 14-9 dareri parskeren, araberen yev turkeren pashtonakan vaveragrere.

5- Hashvetomar, Hovhannes Ter Davtyan.

6- Hay-iranakan grakan kapere 5-18 darerum, Yerevan, 1963.

7- Khratk Nushirvani, Yerevan, 1966.

8- Gevorg Dpir Palatetsi, Yerevan, 1994.

فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 7 و 8

سال دوم | پاییز و زمستان 1376 | 136 صفحه
در این شماره می خوانید:

ایران نامه

ایران نامه نشریه پژوهشی خاورشناسان جمهوری ارمنستان است که به زبان ارمنی در شهر ایروان منتشر می شود. شماره مشترک 2-3 سال 1997 (24-25 پی در پی) این نشریه اخیراً در 52...

درخت توماس

نویسنده: اسپارتاک قراباغ تسیان/ ترجمه: هرمیک آقاکیان این داستان شبیه افسانه است. پادشاهی سه فرزند خویش را فرا می خواند و... ارث و میراث خود را بین آن ها تقسیم می کند،...

گوشت کلاغ

نویسنده: سورن آساتوریان/ ترجمه: هریکناز مگردیچیان هنگام غروب،‌ از مدرسه به خانه بر می گردم. برف می بارد و بر سرم،‌شانه هایم و روی کتاب هایم می نشیند. می شتابم. پدرم،...

سحرگاه

نویسنده: سورن آساتوریان/ ترجمه: ادوارد ولادیکا خروسی که برحسب اتفاق به ایوان ما آمده است مژده فرا رسیدن صبح را می دهد. به خروس و گردن برافراشته شده اش نگاه می کنم و...

سورن آساتوریان

نویسنده: سارو بابومیان سورن آساتوریان در سال 1916 در قریه گارنی ارمنستان دیده به جهان گشود. او فرزند یکی از انقلابیون معروف بود که در قیام مردمی 18 فوریه 1921 ارمنستان...

در سوگ استاد محمد قاضی

نویسنده: سیف الله گلکار به سوگ رفتن خورشید، خاک می تازد                                        که سینه چاک دهد، سرفرو بیندازد فضای تیره و خاموش شب، بیازد دست...

پایان داستان

نویسنده: سیف الله گلکار این نوشته سخنی است پرسوز و صادقانه، به یاد استاد محمدقاضی که در مجلس یادبود آن زنده یاد ایراد شده است. می خواهم برای شما قصه بگویم: قصه زندگی...

یادی از سروژ استپانیان مترجم مجموعه آثار چخوف

نویسنده: ادوارد هاروتونیان در پانزدهمین دوره معرفی کتاب سال در دهه فجر 1376، در شماره آثار برگزیده، «نمایشنامه های چخوف»، ترجمه زنده یاد سروژ استپانیان نیز به عنوان...

درگذشت دو دانشمند ایران شناس

نویسنده: ماریا آیوازیان (ترزیان) اشاره: در آبان ماه 1376 دو تن از ایران شناسان نامی ارمنستان، پروفسور هاکوب پاپازیان و بابکن چوگاسزیان،‌ به فاصله چند روز در گذشتند....

هاکوب کوجویان و ایران

نویسنده: نلی آراکلیان/ ترجمه: آنی بابایان هاکوب کوجویان[1] (1883-1959م) از نقاشان مشهور ارمنستان در نیمه اول قرن حاضر است و پایه گذار هنر نوین گرافیک در ارمنستان به...

معجزه ای که در برابر چشمان ما آشکار می شد

نویسنده: کارمن داوتیان/ ترجمه: هرمیک آقاکیان (گفتگو با همسر سرگئی پاراجانف) هنگامی که در موزه پاراجانف منتظر همسر دوم او «سوتلانا ایوانوونا» بودیم، زاون سارگیسیان، مدیر...

یک سند قدیمی از صفحات موسیقی ارمنی

نویسنده: رضا مهدوی این سند، هشت صفحۀ آخر کاتالوگی است که کمپانی انگلیسی His Master's Voice با آن علامت مشهورش، در ایران منتشر کرده است.  این کمپانی که گاه با کمپانی های...

سنگ نوشته های اورارتو در آذربایجان

نویسنده: عباس سرمدی به یاد دانشمند گرانمایه زنده یاد دکتر محمد جواد مشکور حکومت اورارتو یا آرارات را باید اولین امپراتوری مقتدر ارمنستان شمرد. این امپراتوری که بسیاری...

ملاحظاتی بر مهرهای ساسانی در موزه دولتی تاریخ ارمنستان

نویسنده: علی حصوری اشاره: در شمارۀ 3 و 4 فصلنامۀ «پیمان» مقاله ای با عنوان «مجموعۀ مهرهای ساسانی در موزۀ دولتی تاریخ ارمنستان» به چاپ رسید. مطلب حاضر نقدی است بر مقالۀ...

آلبانیای قفقاز از دیدگاه مولفان عهده باستان و اوایل سده های میانه

نویسنده: عنایت الله رضا آلبانیا که از مناطق مهم تاریخی- جغرافیایی قفقاز است، در آثار مؤلفان باستان معرفی شده است. از آگهی های مورخان و جغرافی نگاران عهد باستان و اوایل...

مسروپ ماشتوتس، پدید آورنده الفبای ارمنی

نویسنده: ادوارد آقایان/ ترجمه: آناهید هوسپیان اشاره: ابداع الفبای ارمنی در آغاز سدۀ پنجم میلادی صورت گرفت و طراح و عامل آن مسروپ ماشتوتس[1] بود که بنیانگذار کتابت و...

فریتس کرایسلر

نویسنده: روبیک گریگوریان اشاره: این مقاله در شمارۀ دی ماه سال 1318 مجلۀ موسیقی (دورۀ 1، شمارۀ 10، ص 11-13) منتشر شده و نمونه ای از مقالات روبیک گریگوریان است که با حفظ...

گریگوریان حضوری در برگیرنده

نویسنده: پرویز بهروز اشاره: مطلبی که می خوانید در 4 دی ماه 1355 در شمارۀ 293 مجلۀ «تماشا»- هفته نامۀ سازمان رادیو و تلویزیون ملی ایران – چاپ شده است و گفت و شنودی است...

ارتباط مستقیم در موسیقی

نویسنده: لیدا بربریانس/ ترجمه: ادوارد هاروتونیان اشاره: روبیک (روبن) گریگوریان آهنگساز و رهبر ارکستر، در سال 1355، به دعوت دانشکدۀ هنرهای زیبای دانشگاه تهران، کوتاه...

روبیک گریگوریان

نویسنده: سیدعلیرضا میرعلی نقی یادداشت نویسنده: مقاله مختصری که می خوانید، خلاصه ای از کتاب «روبیک گریگوریان» است. این کتاب، یگانه متن مستقل به زبان فارسی است و ویژه...