نویسنده: ادوارد هاروتونیان

در شماره 44 فصلنامه پیمان مطلبی با عنوان (( نام های خانوادگی ارمنی)) به چاپ رسیده است. از آنجایی که فصلنامه پیمان به منزله مرجعی مورد استفاده استادان، دانشجویان و دانش پژوهان قرار می گیرد بر آن شدم تا در این نوشتار نکاتی چند بر آن مطلب بیفزایم.

نام های خانوادگی ارمنی عمدتاً به پسوندهای یان و یانس ختم می شوند. متداول ترین آنها پسوند یان است که سابقه آن در منابع تاریخی به سده پنجم میلادی می رسد و از سده نوزدهم میلادی فراگیر شده است.(1) در سده های باستان و میانه، تنها خاندان های اشراف و بزرگ زادگان دارای نام های خانوادگی بودند. در ارمنستان، نام های خانوادگی با پسوندهای اونی (مانند باگراتونی)، یان (مانند مامیکُنیان) و آکان (مانند کامساراکان) ویژه خاندان های شاهی و اشراف بود. نام های خانوادگی برخی از خاندان ها نیز با پسوندهای انتس،(2) اُنتس(3) و اونتس(4) در مناطق مختلف وجود داشت. گاهی نام خانوادگی بر مبنای زادگاه (مانند خورناتسی)، زیستگاه (مانند ناره کاتسی)، حرفه (مانند زرگریان) و خصوصیات بدنی (چولاخیان) نهاده می شد. برخی از نام های خانوادگی نیز از نام زنان برجسته ساخته شده اند (مانند شوشانیان و تاماریان).(5)

پسوند یان در زبان های غربی به صورت های ian , yan و jan نوشته می شود. شکل اخیر مربوط به نگارش نام های خانوادگی ارمنیان در زبان  آلمانی و شماری دیگر از زبان های اروپایی است که در آنها حرف j صدای یِ دارد، بنابراین، jan نیز یان خوانده می شود و اصولاً در نام های خانوادگی ارمنی پسوند جان وجود ندارد.

پسوند یان بر نسبت و وابستگی دلالت دارد و لزوماً به معنای پسر نیست. در زبان ارمنی این پسوند نشانه اضافه ملکی است؛ مثلاً، نام وارتان خسرویان به معنای وارتان از خانواده خسروست. پسوند یان در نام های خانوادگی فارسی (مانند احمدیان) از دو جزء ی + آن ترکیب شده که یِ پسوند نسبت و آن نیز پسوند وابستگی یا نشانه جمع است. همچنین تلفظ یان در زبان های فارسی و ارمنی متفاوت است، در فارسی ای + ان(6) و در ارمنی یان(7)خوانده می شود.

پسوند یانس در اصل یانتس(8) است که در فارسی به صورت یانس متداول شده است. حرف آخر این پسوند (تس) اضافه ملکی یان را به صورت جمع در می آورد؛ مثلاً، نام وارتان خسرویانس به معنای وارتان از خاندان خسرو یا از خسرویان هاست.

در نام‌های خانوادگی ارمنیان ترکیه پسوند یان تقریباً به کار نمی‌رود زیرا به موجب قانون مصوب در زمان کمال آتاتورک نام های خانوادگی تمام شهروندان ترکیه بایست ترکی می شد. از این رو، نام های خانوادگی بدون پسوند یان فراگیر شدند و بسیاری از نام های  خانوادگی با افزودن اُغلو به جای یان ظاهر ترکی به خود گرفتند و نام هایی نامأنوس جایگزین اسامی ارمنی شدند.

در ایران، در آغاز کار صدور شناسنامه، در شماری از نام های خانوادگی ارمنیان مخصوصاً در روستاهای نواحی مرکزی کشور یای نسبت (ی) جایگزین یان شد. صاحبان نام  ها به سبب نداشتن سواد فارسی مدت ها از این تغییر نا آگاه بودند. اما در مورد اینکه آیا مأموران صدور شناسنامه دستوری در این خصوص داشتند و یا سلیقه ای عمل می کردند نگارنده اطلاعی در دست ندارد.

پی‌نوشت ها:  

1-فرهنگ نامه ارمنستان شوروی، ج1، ص111.

2-ents

3-onts

4-unts

5-فرهنگ نامه مختصر ارمنی، ج1، ص61.

6-i + an

7-yan

8-yants

فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 45
سال دوازدهم | پاییز 1387 | 160 صفحه
در این شماره می خوانید:

زاهراد

نویسنده: خاچیک خاچر         (( شاعرشدن سرنوشتي است كه از آن گريزي نيست)) . زاهراد يك آن به آسمان پر ستاره نگاه كن. مي بيني؟ آنجا، دروسط آسمان جاي ستاره اي خالي است....

بارویر سواک

نویسنده: آزاد ماتیان دهة شصت قرن گذشته دوران استالين زدايي در اتحاد جماهير شوروي سابق بود. مرگ ديکتاتور در 1954م، همانند سي سال حکومت مقتدرانه اش، تأثيري سرنوشت ساز بر...

فصلنامه پیمان در پانزدهمین جشنواره و نمایشگاه بین المللی مطبوعات

پانزدهمين دورة نمايشگاه بين المللي مطبوعات و خبرگزاري ها در تاريخ 26 آبان 1387 آغاز شد و در 3 آذر 1387 با موفقيت به کار خود پايان داد. برپايي نمايشگاه بين المللي به همت...

نقدی بر کتاب جنگ فرهنگی علیه جمهوری آذربایجان

نویسنده: روبن گالیچیان / ترجمه: آرمیک نیکوقوسیان مشخصات کتاب گردآورنده: کماله عمرانلي قطع: خشتي بزرگ (25/27 سانتي متر) تعداد صفحات: 280 انتشارات: بنياد حيدر علي اُف با...

آراوُد در گذر زمان

نویسنده: آرپی مانوکیان در نوشتار زير کوشيده ايم، تاريخ شکل گيري و حيات نشرية مهم و تأثيرگذار ارمني  زباني را که در تبريز به چاپ مي رسيد؛ يعني، هفته نامة آراوُد(2)را به...

درباره نام های خانوادگی ارمنی

نویسنده: ادوارد هاروتونیان در شمارة 44 فصلنامة پيمان مطلبي با عنوان (( نام هاي خانوادگي ارمني)) به چاپ رسيده است. از آنجايي که فصلنامة پيمان به منزلة مرجعي مورد استفادة...

نگاهی مختصر به تاریخ منطقه نخجوان

نویسنده: شاهن هوسپیان منطقة نخجوان، که امروزه بخشي از جمهوري آذربايجان را تشکيل  مي دهد، در منتهي اليه جنوبي منطقة قفقاز و در ساحل شمالي رود ارس، قرار گرفته و با 5,363...

هنر،مذهب و ادبیات شقاهی ارمنیان باستان

نویسنده: رافائل ایشخانیان / ترجمه: ژیلبرت مشکنبریانس بر اساس تحقيقات باستان شناختي صورت گرفته در کوهستان هاي ارمنستان مشخص شده که اين منطقه از زمان هاي بسيار دور محل...

گاه شماری اصلی ارمنی

نویسنده: آنوشیک ملکی تعيين مبدأ سال نو در کشورهاي گوناگون اساس و بنياني خاص و متمايز دارد. گاه واقعه اي تاريخي يا اسطوره اي، گاه واقعه اي ديني، گاه تأسيس يک مقر حکومتي...

یحیی خان نابغه هنر تارسازی جلفای اصفهان

نویسنده: زویا خاچاطور در ايامي نه چندان دور نسلي از استادان سازندة آلات موسيقي سنتي در ايران پا به عرصه گذاشتند كه اين هنر را در ايران شكوفا کردند و به اوج رساندند....