نویسنده: رافی آراکلیانس

کاپیتان سرکیس طروسیـان در یونیفرم سپاه امپراتوری عثمانی

سرکیس طروسیـان، در 1891م، در شهــر اِوِرک،[2] منطقــۀ که سـاریای[3] ایالت آنــگورا، (آنکارای کنونی) در ترکیه، به دنیا آمد. وی دوران تحصیلات مقدماتی را در مدرسۀ کلیسای محلی ارمنیان به پایان بـرد و برای ادامۀ تحصیل وارد دانشگاه دولتـی آدریاناپولـس[4]  (ادیرنه کنونی) شد.

سرکیس که عاشق علوم جنگی و شیدای خدمت در ارتش بود، با قانون دولتی ممنوعیت خدمت مسیحیان در ارتش امپراتوری عثمانی، مواجه شد.

نیل به هدف و آرزوها، تحولات سرسام آور اجتماعی ناشی از جنگ جهانی اول و البته سرنوشت، مسیری استثنایی برای زندگی او طراحی کرده بود.

سرکیس طروسیان سال ها بعد، در آن سوی اقیانوس ها، خاطرات حضور در پنج جبهۀ جنگ، تلاطمات زندگی و کارنامۀ شفاف عواطف خود را به رشته تحریر درآورد و در کتابی قطور به چاپ رساند.

این دفتر خاطرات شخصی طروسیان نه فقط به دلیل ذکر بی آلایش حوادث و عواطف زندگی، بلکه به دلیل پرده برداری از حوادث جنگ و سیاست های پنهان دول متخاصم از اهمیت خاصی بر خوردار است.

نسخه های کتاب از داردانل تا فلسطین نایاب است و ناشران مشتاق برای چاپ مجدد آن هم اینک از سوی دولت های معلوم الحال در تنگنا قرار گرفته اند.

* * *

سرکیس طروسیــان در سال هـــای تحصیــل بــا یکی از هم کلاسی هـــای عرب تبار خود به نام محرم، که فرزند یکی از پاشایان بلندپایۀ ارتش عثمانی است، آشنا می شود. این آشنایی به زودی به دوستی ای عمیق انجامیده و قدم سرکیس را به خانۀ محرم و خانواده اش باز می کند.

پاشا که از علاقۀ وافر فرزند خود و دوستش به خدمت در ارتش خبر دارد، از نفوذ خود برای ورود آنها به خدمت سربازی استفاده و در اندک زمانی هر دوی آنها را وارد صفوف ارتش می کند.

رفت و آمد به خانۀ پاشا لطف دیگری را هم برای سرکیس به همراه دارد. دیری نمی پاید که او با جمیله، دختر پاشا، که زخمی مشخص بر دست چپش دارد، آشنا می شود، شناختی که به زودی به دوستی و انسی عمیق و سپس، در مدتی کوتاه، به عشقی ملکوتی تبدیل می شود.

در 1914 م، طروسیــان با درجۀ افســری توپخانه تحصیلات عالیــه را به پایان بـــرده و برای طی یک دورۀ سه ماهۀ نظامی عازم آلمان، دوست متحد امپراتوری عثمانی می شود.

قبل از ورود ترکیه به جنگ جهانی اول و صفوف متحدین، سرکیس به فرماندهی گردان (( فُرت ارتوغرول))، [5] که محافظت از تنگه داردانل[6] را به عهده داشت و محرم به سمت فرماندهی نیروهای دفاعی تأسیسات نظامی داردانل و دبیر دفتر ژنرال جناد پاشا، منصوب می شوند.

در نخستین روزهای جنگ و در جبهۀ آبی(( چاناک قلعه))، [7] ناخدا سرکیس طروسیان موفق به غرق ساختن اولین کشتی متخاصم انگلیسی می شود.

ژنرال جناد پاشا، مبهوت از جسارت و هنرنمایی سرکیس در غرق نخستین کشتی دشمن و از کار انداختن کشتی دوم بریتانیایی، او را به انور پاشا،[8] وزیر جنگ، معرفی می نماید. انور پاشا نیز در همان میهمانی معارفه سرکیس را با نام قهرمان ارمنی داردانل به افسران عالی رتبۀ آلمانی، مارشال لیمان فون ساندرس و ژنرال فون در گُلتس، معرفی می کند.

طروسیان از آن پس در ازای خدمات خود موفق به دریافت نشان و تقدیرنامه های متعدد از کشورهای ترکیه، آلمان، اطریش و بلغارستان می شود.

* * *

پدر و مادر و خواهر کاپیتان سرکیس طروسیان

تلگــرام فــوری سحرگاه 29 سپتامبر 1915م خبر مجروح شدن محرم را به همراه دارد.طروسیان بلافاصله خود را بر بالین محرم می رساند.محـــرم، که از علاقۀ ســرکیس به خواهرش اطلاع دارد، قبـــل از مرگ پـــرده از حقایق تلخی بــر می دارد که اثری فراموش نشدنی بر ضمیـــر و روح ســرکیس طروسیـــان باقی می گـــذارد.محرم، از روزهای سیاه 1896 م، وقتی که پدرش فرماندۀ گردان پیاده نظام مستقر در ایالت موش،[9] در شمال دیاربکیر، بود سخن می گوید، سال های اولین قتل عام مسیحیان و خصوصاً ارمنیان در زمان پادشاهی سلطان حمید، امپراتور عثمانی.

روزی که پدر محرم، در کوچه های یکی از دهات ویران ارمنی نشین قدم می زده، به دختر بچۀ دو ساله ای بر خورد می کند که تنها و گریان، در خرابه ها، سرگردان به این طرف و آن طرف می رود. پدر محرم وقتی ازکشته شدن پدر و مادر طفل معصوم مطمئن و از پیدا کردن نزدیکان دخترک نا امید می شود، تصمیم می گیرد که او را به خانه آورده و به دخترخواندگی بپذیرد.

مادر محرم، که مخالف پذیرفتن یک دختر ارمنی مسیحی در خانه بوده، فقط وقتی رضایت می دهد که موفق می شود با اسید علامت صلیب خالکوبی شده برروی دست چپ دختر بچه را پاک، آن را به زخمی مشخص تبدیل و نام جمیله را برایش انتخاب کند.

* * *

با آغاز نژادکشی، در آوریل 1915م، سربازان ترک پدر، مادر و خواهر سرکیس را نیز از خانۀ پدری بیرون و به سمت قتلگاه دیرالزور،[10] در خاک سوریۀ کنونی، می رانند.

بخشدار اِوِرک قبل از تبعید به پدر و مادر سرکیس پیشنهاد کرده بوده که برای نجات از مرگ، تَرک مسیحیت کنند و دخترشان را به همسری برادر زادۀ او در آورند.

جواب منفی خانواده را به سوی مرگ می برد.

دیدار سرکیس طروسیان با خواهرش،بایزار،در بیابان تل حلیفه عربستان

سرکیس می کوشد که با همراهی هم مسلکان و دوستان ارتشی از قتل پدر و مادر جلوگیری کند ولی در عوض با اقدام به قتل خودش مواجه می شود. سرکیس بعدها از طریق دوستان تُرکش پی می برد که طلعت پاشا، وزیر داخلۀ وقت ترکیه، نقشۀ مسموم کردن وی به دست یکی از زنان حرم به نام (( فهریه خانم)) و به دریا انداختن جسدش را کشیده بوده است.سرکیس یک بار دیگر در جبهۀ فلسطین از نقشه ای که برای قتلش طرح ریزی شده بود جان سالم به در می برد. او پس از آن، منزجر از اعمال سران حزب اتحاد و ترقی حاکم بر ترکیه، به گروه های پارتیزان عرب مخالف دولت مرکزی پیوسته و به متفقین پناه می برد.

به دلیل مهارت های رزمی و غریزۀ فرماندهی جسورانۀ طروسیان، در این جبهه نیز از طرف دولت های انگلستان و فرانسه موفق به دریافت تقدیرنامه و نشان شجاعت می شود.

ماه ها بعد سرکیس در یکی از بیابان های عربستان، بالاخره، خواهرش بایزار، تنها بازماندۀ خانواده و جمیله را، که از بیماری رنج می بردند، پیدا می کند. ضعف شدید جسمانی مدت کوتاهی بعد از دیدار با سرکیس باعث مرگ هر دو می شود.

طروسیان پس از شرکت در جنگ های ضد نظام در ترکیه و پشت سر گذاشتن سابقۀ حضور در پنج جبهۀ جنگ جهانی اول، برای همیشه خاک ترکیه را ترک کرده و درایالت پنسیلوانیای امریکا اقامت می گزیند.

* * *

کاپیتان سرکیس طروسیان در 1927م، در بوستون ایالات متحدۀ امریکا، مجموعۀ قطــور خاطرات خود را تحت عنوان از داردانل تا فلسطین را به چاپ رساند. ایــن کتاب نایاب در 1948م تجدید چاپ شده است.

پی نوشت ها:

1ـ با تشکر از مدیریت موزه و مؤسسۀ نژادکشی ارمنیان، در ایروان، که تصاویر این مقاله را در اختیار فصلنامۀ پیمان قرار دادند.

Evereg 2ـ یکی از چهار دهستان ارمنی  نشین منطقۀ دِوِلی( Develi )، در ناحیۀ مرکزی ترکیه، که زادگاه عبداله گول، رئیس جمهور فعلی ترکیه و مقر یکی ازقدیمی ترین کلیساهای ارمنیان است. م.

3ـ این استان امروزه کایسِری نامیده می شود. م.

Adrianopolse 4ـ

Fort Ertuegrul 5ـ

Dardanell 6ـ تنگۀ آبی که دریای سیاه را به دریای مرمره متصل می کند.

Canakkale 7ـ استان شمال غربی ترکیه که نیمی از آن درقارۀ اروپا و نیمۀ دیگرش در قارۀ آسیا واقع شده این دو قسمت از طریق تنگۀ درادانل از هم جدا می شوند.

Enver Ismail Pasha 8ـ وزیر جنگ وقت ترکیه که فرمان شرکت ترکیه در جنگ اول جهانی را درصفوف متحدین صادر کرد.

Mush 9ـ

Der Zor 10ـ منطقه ای در خاک سوریۀ کنونی که قبل و در زمان وقوع جنگ جهانی اول دراشغال امپراتوری عثمانی بود. این ناحیه از قتلگاه ارمنیان را به اردوگاه مرگ آشوویتس تشبیه کرده اند.

فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 55
سال پانزدهم | بهار 1390 | 184 صفحه
در این شماره می خوانید:

نژادکشی ارمنیان،در مطبوعات معتبر جهانی

نویسنده: آرمینه آراکلیان نژادكشی ارمنیان و رفتار غیرانسانی سلاطین امپراتوری عثمانی با تبعۀ ارمنی تبار خود، در مطبوعات و رسانه های دنیا، انعكاسی وسیع و همیشگی داشته است....

تاریخ مجعول

نویسنده: روبن گالچیان یکی از دلایلی که لزوم پایه گذاری بازار مشترک اروپا یا آنچه را که امروزه اتحادیۀ اروپا می نامیم، داشتن اروپایی امن و آرام بود، جایی که کشورهای...

جنبش ملی دموکراتیک ارمنی ها و نژادکشی 1915

نویسنده: مسعود عرفانیان نام کتاب: جنبش ملی دموکراتيک ارمنی ها و نژادکشی 1915 نويسنده: رجب ماراشلی محل نشر: استانبول انتشارات: پری سال نشر: 2008 مقدمه: کشتار یا به عبارت...

حماسه داردانل

نویسنده: رافی آراکلیانس سركیس طروسیـان، در 1891م، در شهــر اِوِرك،[2] منطقــۀ كه سـاریای[3] ایالت آنــگورا، (آنكارای كنونی) در تركیه، به دنیا آمد. وی دوران تحصیلات...

گفت و گو با پروفسور آلفرد دِزایاس

نویسنده: گریکور قضاریان در دنیای حقوق بشر، تبعیض و جانبداری جایز نیست.وظیفۀ تركیه، عذرخواهی از ارمنیان و جبران خسارت است.وظیفۀ ارمنیان، روشنگری به جهانیان است....

فردیوف نانسن،حامی حقوق پایمال شده ملت ارمن

نویسنده: گریگور آراکلیان او بر این باور بود که انسان ماهیتاً تمایل بـه کسب دانش دارد و همین که عطش انسان بـرای کسب دانش به خاموشی گراید او دیگر یک انسان نیست. دهم اکتبر...

ساکنان ارمنی سیواس

نویسنده: آرپی مانوکیان سیواس در میان دشتی وسیع در نزدیکی رودخانۀ قزل ایرماق[3] و در ارتفاع 1285 متری از سطح دریا قرار دارد. از لحاظ ارتفاع دومین شهر در آناتولی مرکزی و...

گفت و گو با محقق ترک،حسن سلیم اوزرِتِم

نویسنده: گریکور قضاریان / ترجمۀ آرا اوانسیان در13 مرداد 1389، هم اندیشی یك روزه ای، از سوی مؤسسۀ مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز وزارت امور خارجه، با همكاری مؤسسه ترجمه و...

نامه سرگشاده رئیس انجمن نویسندگان ارمنستان،به یک نویسنده ترک

نویسنده: لِوون آنانیان / خاچیک خاچر دوستان وهمسایگان ایرانی محترم وعزیز، عنایت فرمایید و پیش از خواندن این نامه به کتاب های تاریخ دردسترستان مراجعه کنید، به نقشه های...

بررسی پیمان مسکو طبق حقوق بین الملل

نویسنده: آرا پاپیان / ترجمه: تالین بندری (( در 21 مارس 1921م، بلشویک  ها پیمانی را با کمال آتاتورک منعقد کردند که مطابق آن یک قسمت از خاک ارمنستان را به ترکیه، دو بخش...

آموزش و هنر در ارمنستان غربی

نویسنده: هاسمیک خاچاطوریان در قرن نوزدهم میلادی و خصوصاً، پس از تصویب قانون اساسی ملی، ارمنیان ارمنستان غربی اقدام به سازمان دهی امور داخلی خود از جمله تحصیل و تدوین...

نظامیان ارمنی در ارتش عثمانی

نویسنده: هاسمیک خاچاطوریان تاریخ سازمان یافتن و به قدرت رسیدن دولت عثمانی ارتباطی نزدیک با ترکیب قوای نظامی و قدرت یافتن آن دارد. دولت عثمانی همواره متصرفات خود را با...

نقش ارمنیان در معماری استانبول

نویسنده: چنگیز چاندار / ترجمه: استینه جان درمیان در چهارچوب برنامه های فرهنگی برگزار شده به مناسبت انتخاب استانبول به منزلۀ پایتخت فرهنگی اروپا در 2010م، از تاریخ...

موزه یادبود نژادکشی ارمنیان

نویسنده: شاهن هوسپیان پس از خاتمۀ سه دهه رعب و وحشت حاکم بر سراسر اتحاد جماهیر شوروی و آزادی زندانیان سیاسی بعد از سال های 1956م ارمنیان ساکن ارمنستان از فرصت به دست...

مروری تحلیلی بر فرایند شکل گیری پان ترکیسم

نویسنده: مهدی حسینی تقی آباد به گفتۀ یکی از صاحب نظران ((تعریف قابل قبول همه‌جانبه‌ای برای پان‌ترکیسم وجود ندارد. پان‌ترکیسم به مفهوم عام خود جنبشی ایدئولوژیک، سیاسی و...

ارمنیان دعوی مستدل و مشروعی برای درخواست خسارت دارند

نویسنده: آلفرد دِزایاس / ترجمه: نارک امیرخانیان بدون شک، ارمنیان دعوی مستدل و مشروعی برای الزام ترکیه به جبران خسارت های مادی و معنوی حاصل از نژادکشی سالیان 1915ـ 1923م...