نویسنده: گارگین فتائی

حروف ابجد شیوه ای برای مرتب سازی حروف الفبا بر اساس اعداد است. به طور کلی، شماری از زبان ها دارای حروف ابجد ویژۀ خود برای بیان اعدادند به این معنی که این زبان ها برای هر حرف در نظام الفبایی خود یک عدد در نظر گرفته و برای آن ارزش عددی قائل اند.

با وجود اینکه زبان های زیادی دارای حروف ابجد هستند در میان آنها دو زبان از اهمیت بیشتری برخوردارند به نحوی که می توان گفت سایر زبان ها نظام ابجدی خود را از این دو زبان گرفته اند. این دو زبان عبارت اند از: زبان عربی و زبان عبری.

حروف ابجد در زبان عربی

الفبای عربی دارای 28 حرف است که برای سهولت در به خاطر سپردن آنها را به هشت کلمه تبدیل کرده و نام این کلمات را حروف جُمل گذاشته اند. الفبای عربی مقتبس از الفبای فنیقی و حروف ابجد عربی نیز به همین ترتیب عبری ـ آرامی است و احتمالاً، اعراب نیز نظام ابجدی خود را از عبری ها گرفته اند.[2] حروف جُمل عبارت اند از:

اَبْجَدْ – هَوََّزْ – حُطّی -کَلَمَنْ – سَعْفَصْ – قَرَشَتْ – ثَخَِّذْ – ضَظِغْ.

حروف ابجد عربی با معادل های عددی آن عبارت اند از:

حرف ((آ)) : 1، حرف ((ب)) :2، حرف ((ج)) : 3، حرف ((د)) : 4، حرف ((ه)) : 5، حرف ((و)) : 6، حرف ((ز)) : 7، حرف ((ح)) : 8، حرف ((ط)) : 9، حرف ((ی)) :10، حرف ((ک)) :20، حرف ((ل)) :30، حرف ((م)) : 40، حرف ((ن)) :50، حرف ((س)) :60، حرف ((ع)) :70، حرف ((ف)) :80، حرف ((ص)) : 90، حرف ((ق)) :100، حرف ((ر)) :200، حرف ((ش)) :300، حرف ((ت)) :400، حرف ((ث)) :500، حرف ((خ)) :600، حرف ((ذ)) :700، حرف ((ض)) :800، حرف ((ظ)) :900، حرف ((غ)) :1000.

حروف ابجد فارسی نیز برگرفته از حروف ابجد عربی و علت آن تغییر خط فارسی از پهلوی ساسانی به عربی است. ابجد چهار حرفی هم که در زبان فارسی معادلی در عربی ندارد این گونه محاسبه می شود که حرف ((چ)) را معادل ((ج))، حرف ((ژ)) را معادل ((ز))، حرف ((پ)) را معادل ((ب)) و حرف ((گ)) را معادل ((ک)) و ارزش عددی آن چهار حرف را برای این چهار حرف فارسی قائل می شوند.[3]

حروف ابجد عبری

زبان عبری دارای 22 حرف است اما با وجود کمی حروف این زبان نسبت به سایر زبان ها می توان گفت که در حال حاضر نظام ابجدی آن کامل ترین و پیچیده ترین نظام ابجد است و زبان عبری قدیمی ترین زبان موجود و زنده از میان زبان های باستانی به حساب می آید. برای حروفی که در زبان عبری معادلی برای آنها وجود ندارد به این ترتیب اقدام شده است:

ظ:9، ج:3، ذ:4، ژ:7، غ:3 یا 70، ض:90، چ: 3 یا 90، ث:400. [4]

موارد کاربرد حروف ابجد

حروف ابجد در موارد زیر به کار برده می شود:

ـ نشان دادن تاریخ و قایع مهم با ترکیب حروف ابجد به صورت یک کلمه یا جمله. چنین کلمه، جمله یا عبارتی را که به منظور سهولت در به خاطر سپردن ساخته می شود در ادبیات فارسی ماده تاریخ گویند.[5]

ـ شماره گذاری صفحات مقدمه در برخی از کتاب ها.

ـ بیان ترتیب اصوات و نغمه های دستگاه موسیقی در موسیقی پس از اسلام.[6]

ـ شماره گذاری مطالب.

ـ در بازی ها و سرگرمی ها از جمله در جدول های کلمات و بازی با کلمات.

ـ بیان طالع اشخاص. این جنبه از کاربردحروف ابجد فاقد ارزش علمی است و بیشتر جنبۀ خرافی دارد. از جملۀ این خرافات آن است که برای این حروف ارزش جادویی و طلسمی قائل اند.

حروف ابجد در زبان ارمنی

زبان ارمنی شاخه ای مستقل از گروه زبان های هند و اروپایی و زبان رسمی جمهوری ارمنستان و منطقۀ قره باغ در قفقاز جنوبی است و در سایر مناطق جهان نیز، در میان ارمنیان ساکن در آن نواحی رواج دارد. در ایران، زبان ارمنی به منزلۀ زبان اقلیتی دینی در کنار دو زبان فارسی و عربی در مدارس ویژۀ ارمنیان تدریس می شود.

مبدع خط ارمنی مسروپ مقدس، ملقب به مسروپ ماشتوتس، در قرن پنجم میلادی است. ماشتوتس روحانی ای بود که حروف الفبای ارمنی را به قصد درک ساده تر مفاهیم کتاب مقدس برای ارمنیان ابداع کرد. پیش از ابداع خط ارمنی، ارمنیان متون مذهبی و نیز مکاتبات خود را به دو زبان آشوری و یونانی می نوشتند.[7] مسروپ ماشتوتس برای گرجی ها هم، به منظور درک مضامین کتاب مقدس، حروف الفبا ابداع کرد.

از آنجایی که ارمنستان کهن مناطقی وسیع از آناتولی یا شرق ترکیۀ کنونی و قفقاز را در بر می گرفت لذا زبان ارمنی به دو گویش اصلی تقسیم می شود که هریک از آنها شامل گویش هایی فرعی هستند. یکی از این دو گویش ارمنی شرقی یا آرِوِلاهایرِن[8]است که عمدتاً در روسیه، قفقاز و ایران به آن تکلم می کنند و دیگری گویش ارمنی غربی یا آرِومداهایرِن[9] که عمدتاً در ارمنستان غربی یا آناتولی شرقی واقع در ترکیۀ کنونی، ایالات متحده، اروپا، لبنان و سوریه به این گویش حرف می زنند. زبان ارمنی از لحاظ تاریخی نیز به دو گویش تقسیم می شود یکی ارمنی باستان یا گرابار[10] و دیگری ارمنی جدید یا آشخارهابار.[11] مسروپ ماشتوتس کتاب مقدس را به ارمنی باستان ترجمه کرد[12] و زبان ارمنی جدید گویشی است که امروزه ارمنیان در محاورات روزمرۀ خود به آن تکلم می کنند.

منظور از حروف ابجد ارمنی ارزش عددی حروف در این زبان است. نظام اعداد ارمنی نظامی تاریخی از شماره هاست که در زبان ارمنی قدیم استفاده می شده. امروزه، در زبان ارمنی، از نظام اعداد هندی(به شکل اعداد در زبان های اروپایی) استفاده می شود.

سلسله اعداد ارمنی با بهره گیری از گروهی از حروف بزرگ الفبای ارمنی تنظیم شده است. در این نظام، نمادی برای عدد صفر وجود ندارد.[13] حروف ابجد ارمنی برای مطالعۀ متون کهن ارمنی و نیز بیان برخی از تاریخ ها سودمند است.

مسروپ مقدس 36 نشانه را برای حروف الفبای ارمنی در نظر گرفت و از آنجایی که صاحب منصبی روحانی بود لذا الفبای ارمنی را با حرف Ա،معادل حرف آ در فارسی، که حرف اول کلمۀ آسدواتز[14] به معنی خداوند است آغاز کرد و با حرفՔ، معادل ک فارسی، که حرف اول کلمۀ کریستوس[15] به معنی مسیح است به پایان رساند. دو حرف Օ، معادل اُ فارسی و Ֆ، معادل ف فارسی، را بعداً از زبان های دیگر وارد زبان ارمنی کردند. به همین خاطر، در جدول حروف ابجد ارمنی، این دو حرف دارای ارزش عددی نیستند؛ برای مثال، ارزش عددی یا ابجد کلمۀ هایاستان،[16] به معنی ارمنستان، می شود:

Հ 70+ Ա 1+ Յ 300+ Ա 1+ Ս 2000+ Տ 4000+ Ա 1+ Ն 400= 6773

و ارزش عددی کلمۀ ایران[17] به حروف ابجد ارمنی می شود:

Ի 20 +Ր 5000 +Ա 1+ Ն 400= 5421

دو حرف Օ، معادل اُ فارسی و Ֆ، معادل ف فارسی در زبان ارمنی نبوده در قرن دوازدهم وارد این زبان شده و پیش از آن، به جای حرف Օ از حروف ترکیبی ԱՎ (آو) و به جای حرف Ֆ از حرف Փ (پ) استفاده می کردند.[18] ارزش عددی این دو حرف در نظام ابجد کنونی نیز به همین صورت است؛ یعنی، ارزش عددی حرفՕ، معادل (اُ) فارسی، در حروف ابجد ارمنی برابر با ارزش عددی ԱՎ، معادل (آو) در فارسی و ارزش عددی حرف Ֆ، معادل (ف) فارسی، برابر با ارزش عددی Փ، معادل (پ) فارسی است.

منابع:

ستایشگر، مهدی. واژه نامۀ موسیقی ایران زمین. تهران: اطلاعات، 1381.

معین، محمد. فرهنگ فارسی، ج1. ((ذیل واژۀ ابجد)).

www.armsoul.com/index.php?action=printpage;topic.

www. wikipedia.org/wik/i.

www. wikipedia.org/wiki/Hebrew_numerals.

www.miracles.blogfa.com/post-7.asp.

www.iranjewish.com/Amoozesh.htm.

www.rismoon.com/moeenworddetail-1215-fa.html.

 پی نوشت ها:

  1. وکیل پایه یک دادگستری و عضو کمیسیون اقلیت های دینی کانون وکلای دادگستری.
  2. محمد معین، فرهنگ فارسی، ج1، ((ذیل واژۀ ابجد)).

www.miracles.blogfa.com/post-7.asp3.

  1. 4. iranjewish.com/Amoozesh.htm

www.rismoon.com/moeenworddetail-1215-fa.html5.

  1. مهدی ستایشگر، واژه نامۀ موسیقی ایران زمین (تهران: اطلاعات، 1381)، ‏ ج1، ص375.
  2. 7. همین امر سبب ورود تعدادی از کلمات این دو زبان به زبان ارمنی شده است.

Arevelahayeren(ԱրևեÉահայեր¿ն)8.

Arevmthahayeren(Արևմտահայեր¿ն)9.

grabar(Գրաբառ)10.

ashkharhabar(Աշխարհաբառ)11.

  1. ترجمۀ کتاب مقدس به دست مسروپ ماشتوتس حدود ده سال به طول انجامید.
  2. به طور کلی در حروف ابجد نماد یاحرفی به ازای عدد صفر قرار داده نشده و این موضوع تنها اختصاص به زبان ارمنی ندارد.

Asthvatz(Աստւած) 14.

Christos(Քրիստոս)15.

HayasdanՀայաստան) 16.

Iran(իրան) 17.

www.armsoul.com/index.php?action=printpage;topic.18

wikipedia.org/wik/i.19

جدول ارزش عددی حروف در زبان ارمنی[19]

عربی ارمنی

آوانویسی

 برپایـۀ

ارمنی غربی

آوانویسی

 برپایـۀ

ارمنی شرقی

عربی ارمنی

آوانویسی

 برپایـۀ

ارمنی غربی

آوانویسی برپایـۀ

ارمنی شرقی

1 Ա ayp ayb 100 Ճ djeh cheh
2 Բ pen ben 200 Մ men men
3 Գ keem gim 300 Յ hee yi
4 Դ ta da 400 Ն noo now
5 Ե yech ech 500 Շ sha sha
6 Զ za za 600 Ո vo vo
7 Է eh eh 700 Չ cha cha
8 Ը uht et 800 Պ cha peh
9 Թ toh to 900 Ջ cheh jheh
10 Ժ zhe zhe 1000 Ռ ra ra
20 Ի eenee ini 2000 Ս seh seh
30 Լ lyoon liwn 3000 Վ vehv vew
40 Խ kheh xeh 4000 Տ dyoon tiwn
50 Ծ dza ca 5000 Ր reh reh
60 Կ gen ken 6000 Ց tzo co
70 Հ ho ho 7000 Ւ hyoon yiwn
80 Ձ tza ja 8000 Փ yiwn piwr
90 Ղ ghad ghad 9000 Ք keh keh

 

معادل های فارسی حروف ارمنی

حروف ارمنی معادل فارسی حروف ارمنی معادل فارسی
Ա آ Մ م
Բ ب Յ هی کاربرد آن بیشتر تلفظ آواهای وسطی مانند آی در واژۀ تایگاست
Գ گ Ն ن
Դ د Շ ش
Ե ی Ո وُ
Զ ز Չ چ
Է اِ Պ معادل ندارد، چیزی بین پ و ب
Ը معادل ندارد، اِ ساکن Ջ ج
Թ ت Ռ ر (زبر)
Ժ ژ Ս س
Ի ای Վ و
Լ ل Տ معادل ندارد، چیزی بین ت و د
Խ خ Ր ر (ملایم)
Ծ معادل ندارد، چیزی بین ت و س Ց معادل ندارد، چیزی بین ت و ز
Կ معادل ندارد، چیزی بین ک و گ Իւ یو
Հ ه Փ پ
Ձ معادل ندارد، چیزی بین د و ز Ք ک
Ղ ق Օ اُ
Ճ معادل ندارد، چیزی بین چ و ج Ֆ ف

فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 50
سال سیزدهم | زمستان 1388 | 176 صفحه
در این شماره می خوانید:

معرفی کتاب دانشنامه ایرانیان ارمنی

نویسنده: ادوارد هاروتونیان ژانت دیگرانوهی لازاریان روزنامه نگار و كارشناس هنر، درتهران، در خانواده ای كه از نخجوان به ایران مهاجرت كرده بود، زاده شد. دورۀ ابتدایی و...

معرفی کتاب پزشکان در قلمرو فرهنگ و هنر

نویسنده: ادوارد هاروتونیان دكتر محمدحسین عزیزی در سال 1336 ش به دنیا آمده است. پس از پایان تحصیلات متوسطه در دبیرستان رازی شیراز، در سال 1355 به دانشكدۀ پزشكی شیراز راه...

قصیده ترسائیه خاقانی

نویسنده: پروفسور سید حسن امین سید حسن امین در 7 آذر 1327ش به دنیا آمد. تحصیلات دانشگاهی و رسمی او در رشتۀ حقوق و تحصیلات و مطالعات جنبی و غیررسمی اش در ادبیات، تاریخ،...

نقش ارمنیان در تکوین هویت ملی ایران عصر صفوی

نویسنده: عابد تقوی عابد تقوی[1] حکومت صفوی، به منزلۀ نخستین حکومت و دولت ملی ـ مذهبی پس از اسلام در ایران، از مؤلفه های اصلی هویت ملی بهره مند بوده است. از جملۀ این...

به یاد دکتر آرمن حق نظریان

نویسنده: شاهن هوسپیان در این مقاله کوشیده ایم تا گوشه ای از فعالیت های شخصیتی را که برای مقابله با انهدام میراث فرهنگی نیاکانش تمامی عمر و امکانات مالی خود را صرف کرد...

بزرگداشت دکتر آرمن حق نظریان

نویسنده: کارینه داوتیان به یاد و خاطرۀ مردی که زندگی اش را صرف حقیقت جویی و زنده نگاه داشتن فرهنگ و تاریخ ملتی کرد که آثار آن همانند صاحبانش در معرض نژادکشی قرار گرفته...

مسجد کبود ایروان

نویسنده: دکتر آرمن حق نظریان شهر ایروان(یرِوان)، پایتخت ارمنستان، در 1340م، در زمان اوزون حسن آق قویونلو شکل گرفت. این شهر با جمعیتی حدود 1,200,000 نفر دارای هسته ای...

کارهای خیرخواهانه مرز نمی شناسد

نویسنده: گئورک وارطان ملت ارمنی هر آنجا که سکنا گزیده همواره در افق ذهن خود هدفی خاص را دنبال کرده: مدرسه سازی و تربیت معنوی، هدفی که خانوادۀ مجنونیانس نیز در ارومیه آن...

گنجینه اجمیادزین

نویسنده: ژیلبرت مشکنبریانس اِجمیادزین، که نام پیشین آن واقارشاپات ( 140 ـ117ق م) است، مهم ترین شهر مذهبی ارمنستان محسوب می شود که در دشت آراراتیان قرار گرفته. این شهر...

سارکیس بیتزاک،هنرمندی برخاسته از فرهنگ کیلیکیه

نویسنده: آرپی مانوکیان وضیعت سیاسی و فرهنگی ارمنستان ( طی سده های دوازدهم تا چهاردهم میلادی ) سر تا سر قرن های دوازدهم تا چهاردهم میلادی، که هم زمان با جنگ های ترکان...

کلیساهای خشتی ارومیه

نویسنده: بهروز خان محمدی در شهرستان ارومیه، در طول دوران های تاریخی، حدود چهل کلیسای ارمنی ساخته شده است. از این تعداد حدود سی کلیسا به مرور زمان و در اثر بی توجهی به...

بررسی تاریخ تحول زبان ارمنی

نویسنده: دکتر محمد ملک محمدی زبان ارمنی از زبان های منفرد خانوادۀ هند و اروپایی است كه در هیچ یك از زیر گروه های زبان های هند و اروپایی قرار نمی گیرد و به تنهایی معرف...

حروف ابجد ارمنی

نویسنده: گارگین فتائی حروف ابجد شیوه ای برای مرتب سازی حروف الفبا بر اساس اعداد است. به طور کلی، شماری از زبان ها دارای حروف ابجد ویژۀ خود برای بیان اعدادند به این معنی...