نویسنده: رابرت بدروسیان / ترجمهٔ: محسن جعفری مذهب

از سدهٔ دهم میلادی/ چهارم هجری انجامه های نسخه های ارمنی منبع بسیار مهمی برای تاریخ ارمنیان و همسایگان آنها هستند. آنها در سدهٔ سیزدهم میلادی/ هفتم هجری برای تکمیل اطلاعات منابع تاریخی ارزشمندند و در سدهٔ چهاردهم میلادی/ هشتم هجری، که فاقد مورخانی چون گیراگوس، وردان و استپانوس است، انجامه ها منبع آگاهی های ما هستند.

انجامه نوشته ای است که معمولاً در پایان نسخهٔ خطی می آید و اغلب به دست کاتب یا صاحب کتاب نوشته می شود. درانجامه، معمولاً نام کاتب، سال نگارش نسخه و سال نگارش انجامه قید و گاه در این انجامه های کم و بیش طولانی اطلاعاتی ذکر می شود که در دیگر منابع تاریخی نمی آید و شامل وقایع سیاسی و نظامی، اوضاع مالیات ها، کشاورزی، وضعیت دهکده، شهرها، کلیساها و دیرها، ذکر مکان و علت نگارش انجامه است. از آنجا که انجامه ها به دست کاتبان حرفه ای از طبقهٔ فرودست کم سواد نوشته می شدند، از نظر زبان شناسی و لهجه بسیار مهم و دارای واژه های فراوان محلی و بیگانه اند.[4] برخلاف کشیشانی چون کیراکوس، وردان و استپانوس فرودستی طبقاتی کاتبان آنان را در به کارگیری واژه های روزمره و غیر کلیسایی (که برای تاریخ نگاران بسیار مهم است) آزاد می گذاشت.

در سدهٔ سیزدهم میلادی/ هفتم هجری، اهمیت فراوان انجامه ها را استپانوس اوربلی درک کرد و در کتاب تاریخ خود از آنها بهره گرفت. آراکل داوریژتسی[5]، نویسندهٔ سدهٔ هفدهم میـلادی/ یازدهـم هـجـری، م. چمچیان مـخیتاری[6]، نـویسنـدهٔ سـدهٔ هـجـدهم مـیلادی/دوازدهـم هـجـری، و غـِوُونـد عـالـی شـان[7]، نـویـسنـدهٔ ســدهٔ نــوزدهــم مــیـلادی/ سـیزدهم هـجری در آثارشان به گونه ای شگفت آور از انجامه استفاده کرده اند. در سدهٔ بیستم میلادی/ چهاردهم هجری، چندین پژوهش از سوی گارِگین یووسِپیان[8] بر روی خاندان های فئودال بر اساس انجامه ها صورت گرفته است. البته، در هیچ یک از آثار بالا، نویسنده مجموعهٔ انجامه های خود را منتشر نکرده. در سده های نوزدهم و بیستم میلادی/ سیزدهم و چهاردهم قمری، چند مجموعه از انجامه ها منتشر شدند. نخستین مجموعهٔ بزرگ انجامه ها را (که از 887 ـ 1596م/ 274ـ  1004 هـ را در بر می گرفت) غِووند پیراغالمیان[9]در سدهٔ نوزدهم میلادی/ سیزدهم هجری گرد آورد. متون اصلی این مجموعه (که تنها بخش کوچکی از آن منتشر شده) مبتنی بر نسخه های آرشیو کتابخانهٔ ماتناداران ایروان (شماره های4515،6273،6332 ) است. بخش منتشر شده تنها انجامه های سال های1393 ـ 1467م/795 ـ 871هـ را در بر می گرفت.[10] اسقف گارگین سروانجتیانتس[11] انجامه های بیش از 350 نسخهٔ خطی را منتشر کرد.[12] مجموعه های پیراغالمیان و سروانجتیانتس زمانی اهمیت بیشتری یافتند که بسیاری از این نسخه ها در جنگ جهانی اول در ارمنستان غربی از بین رفت. دیگر مجموعهٔ بزرگ انجامه ها به دست یاکوبوس تاشیان در 1890 منتشر شد که از روی نسخه های خطی کتابخانهٔ پادشاهی و کتابخانهٔ مخیتاری وین برداشته شده بود.[13]

از آغــاز دهــهٔ1950 م/1330ش، چـند مجـموعــه انــجامه منـتشر شـد که در مــیان آنها انجامه های نسخه های خطی شامل 472 انجامه از سدهٔ پنجم میلادی تا 1250 میلادی وجود دارد.[14] در1950 م نخستین جلد از چندین جلد انجامه از سوی آکادمی علوم جمهوری ارمنستان منتشر شد.[15] به دنبال آن، خاچیکیان، مدیر دانشمند ماتناداران، سه جلد از انجامه های سدهٔ پانزدهم را منتشر کرد.[16] اثر پیش گفتهٔ سانجیان منتخب و ترجمهٔ انگلیسی شمار اندکی از انجامه های این مجموعهٔ بزرگ است که در جلد سوم آمده. این جلد 845 انجامه را (از 1300 ـ 1400 م) شامل می شود که 513 انجامه از ماتناداران و 255 انجامه از کتابخانهٔ موزهٔ دولتی جاناشیا [17] در گرجستان و موزه گرگف[18] است.[19]

همان گونه که پدر نرسس اکینیان در مرور خود بر کتاب خاچیکیان اشاره کرده هر چند تــدویــنگرِ کــتــاب بــه مــجموعـه های پـیراغـالمـیـان، تـِر اوتیـــســیــان[20] (جـلــفـای نـو)، لالایـیـان[21] (واسپوراکان)، نرسویان[22](کتابخانه های آکسفورد و منچستر) دسترسی داشته، از مجموعه انجامه های منتشر شدهٔ کتابخانه های برلین، رم، نور بایزید، تهران و دیگر جاها بهره نبرده است.[23]

از زمـان انتـشـار مجـمـوعـهٔ خاچیـکیــان چـنـد فـهرست نسخـهٔ خـطـی منـتـشر شـده کـه انجامه های آنها در دسترس است از جمله: فهرست نسخه های خطی کتابخانهٔ ارمنی گالاتا[24](آنطلیاس1959)، فهرست نسخه های خطی کتابخانهٔ صومعهٔ آرماش[25](ونیز1962)، فهرست نسخه های خطی کتابخانهٔ مخیتاری وین (وین1963)، فهرست نسخه های خطی کتابخانهٔ صومعهٔ بزومار[26](وین1964)، فهرست نسخه های خطی کاتالوگ بزرگ کلیسای سنت جیمز اورشلیم (اورشلیم از1966 م به بعد) و فهرست نسخه های خطی دیر اراکلوتز تارکمانچاتس [27] در موش[28](اورشلیم967 م).

منابع:

Anasyan, H.S. Haykakan Matenagitutyun [Armenian Bibliography]. Erevan, 1959, vol. I lxxvii-xcli.

Bedrosian, R. ((The Turco-Mongol Invasions and the Lords of Armenia in the 13-14th Centuries)). Ph.D. Dissertation, Columbia University, 1979.

Garegin Yovsep’ean’s Yishatakarank’, jerhagrac’ (Manuscript Colophons) Antilias. Lebanon: s.h., 1951.

P’iraghalemean, Ghewond. Notark’ hayoc’ Constantinople, 1888.

Sanjian, A.K. Colophons of Armenian Manuscripts 1301-1480 Cambridge. Mass, 1969, ((Preface)) pp. vii-xv, and ((Introduction)) pp. 1-41, passim.

Sruanjteanc’, Garegin. T’oros Aghbar: Hayastani chambord (Brother T’oros, Traveller of Armenia) 2 vols., Constantinople, 1879-1885, 2 vols.

Tashean, Yakobos. C’uc’ak hayeren jerhagrac’ kayserakan matenadaranin i Vienna (Catalogue of Armenian Mss. at the Imperial Library in Vienna). Vienna: s.h., 1895.

Xach’ikyan, L.S. ed. XIV dari hayeren jerhagreri hishatakaranner (Colophons of XIVth Century Armenian Manuscripts). Erevan: s.h., 1950.

XV dari hayeren jerhagreri hishatakaranner (Colophons of XVth Century Armenian Manuscripts) part I (1401-1450) (Erevan, 1958); part II (1451-1480) (Erevan, 1958); part III (1481-1500) (Erevan, 1967)

پی نوشت ها:

1- مقالهٔ حاضر بخشی است از پایان نامهٔ دکترای رابرت بدروسیان با عنوان ((یورش های ترکی ـ مغولی و اربابان ارمنستان در سده های سیزدهم و چهاردهم میلادی/ هفتم و هشتم هجری)).

R.Bedrosian, ((The Turco-Mongol Invasions and the Lords of Armenia in the 13-14th Centuries)) (Ph.D. Dissertation, Columbia University, 1979).

2- از رابرت بدروسیان پیش تر نوشته های زیر به فارسی ترجمه شده است:

آ. گ.گالستیان، ((فتح ارمنستان به دست اردوی مغول))، ترجمهٔ انگلیسی از رابرت بدروسیان، برگردان فارسی محسن جعفری مذهب، پیمان، ش15،16و 17 (بهار، تابستان و پاییز1379 ): 88 ـ 118.

رابرت بدروسیان، ((منابع ارمنی یورش مغولان))، محسن جعفری مذهب، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، ش 94 و 95 (مرداد و شهریور1384).

3- عضو هیئت علمی کتابخانهٔ ملی ایران

4- برای مطالعهٔ مباحث و کتاب شناسی انجامه های ارمنی به زبان انگلیسی بنگرید به آثار سانجیان از جمله

A.K.Sanjian, Colophons of Armenian Manuscripts 1301-1480 Cambridge (Mass, 1969), ((Preface)) pp. vii-xv, and ((Introduction)) pp. 1-41, passim.

و نیز:

H.S.Anasyan, Haykakan Matenagitutyun [Armenian Bibliography] (Erevan: s.g., 1959), vol. I lxxvii-xcli.

5-  Arakel Davrizhec’i

6-  M.Ch’amch’ean

7-  Ghewond Alishan

8-  Garegin Yovsep’ean

9-  Ghewond P’iraghalemean

10-  Ghewond P’iraghalemean, Notark’ hayoc’ Constantinople (s.l: s.h., 1888)

11-  Garegin Sruanjteanc

12-Constantinople, 1879-1885, 2 vols; Sanjian, op.cit., p.5. Garegin Sruanjteanc’ T’oros Aghbar: Hayastani chambord (Brother T’oros, Traveller of Armenia),          

13-Mss. at the Imperial Library in Vienna) (Vienna: s.h., 1895). Yakobos Tashean, C’uc’ak hayeren jerhagrac’ kayserakan matenadaranin i Vienna (Catalogue of Armenian

14-  Garegin Yovsep’ean’s Yishatakarank’, jerhagrac’ (Manuscript Colophons) Antilias (Lebanon: s.h., 1951).

15-Manuscripts) (Erevan: s.h., 1950). L.S. Xach’ikyan ed. XIV dari hayeren jerhagreri hishatakaranner (Colophons of XIVth Century Armenian

16-(1401-1450) (Erevan, 1958); part II (1451-1480) (Erevan, 1958); part III (1481-1500) (Erevan, 1967). XV dari hayeren jerhagreri hishatakaranner (Colophons of XVth Century Armenian Manuscripts): part I

17-  Janashia

18-  Gorgev

19- بنگرید به مروری به زبان ارمنی بر کتاب خاچیکیان اثر ن. اکینیان درHA (1951) pp. 467-73.

20-  Ter-Awetisean

21-  Lalayean

22-  Nersoyan

23-  Akinean, op., cit., pp. 468-69.

24-  Galata

25-  Armash

26- Bzommar

27-  Arakelotz-Tarkmanchatz

28- Mush

فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 39
سال یازدهم | بهار 1386 | 168 صفحه
در این شماره می خوانید:

قربانی راه حق

نویسنده: واراند / ترجمه: سونا خواجه سری سیه بود چشمانت و بر سپیدی پیشانیت چو موجی بیرون جهیده بود گیس شفاف ابریشمینت آری این چنین اند دلیران بی باک آری این چنین محکوم...

قتل عمد

نویسنده: خاچیک خاچر پاسی از نیمه شب گذشته بود. هلال باریک ماه که از آسمان آویزان شده بود، مرتب زیر تودهٔ ابرهایی که از غرب پدیدار می شدند، پنهان می شد و تاریکی مطلقی را...

خاچیک خاچر و حال و هوایی به پسند کلاغ ها

نویسنده: حمید ودادی پیش گفتار خاچر و قصه هایش رویکردی دارند به باز پیوند حلقه های گسستهٔ زندگی؛ گسستی که در پی دگرگونی های تند زندگی اجتماعی به وجود آمده. من خاچیک را...

جشن رونمایی کتاب حال و هوایی به پسند کلاغ ها

نویسنده: علی دهباشی روز پنجشنبه، دهم اسفند1385، جشن رونمایی کتاب حال و هوایی به پسند کلاغ ها، دومین مجموعه داستان خاچیک خاچِر به زبان فارسی، در کتابفروشی مرکزی نشر...

کاربرد بد در زبان ارمنی و فارسی

نویسنده: گارگین فتایی مقدمه بُد به معنی صاحب و خداوند و پسوندی است که به آخر اسم ملحق می شود. در اوستا، معادل پئیتی به معنی مولا و صاحب و در پهلوی معادل پتی یا بت است و...

ارمنیان و مادها

نویسنده: آریی مانوکیان مقالهٔ تحقیقی زیر مجالی برای پرداختن به ریشه های روابط تاریخی ارمنیان و ایرانیان در محدودهٔ تمدن باستانی مادهاست. لازم به ذکر است در این مقاله...

انجامه های ارمنی سده های سیزدهم و چهاردهم میلادی / هفتم و هشتم هجری

نویسنده: رابرت بدروسیان / ترجمهٔ: محسن جعفری مذهب از سدهٔ دهم میلادی/ چهارم هجری انجامه های نسخه های ارمنی منبع بسیار مهمی برای تاریخ ارمنیان و همسایگان آنها هستند....

دیپلمات های ارمنی در دوران قاجار

نویسنده: عبدالرضا هوشن مهدوی در دسامبر1803، که فتحعلی شاه به ایروان رفته بود تا خان ها و سرکردگان منطقه را به ایستادگی در برابر تجاوز روس ها تشویق کند، داود، خلیفهٔ...

نود و دومین سالگرد نژاد کشی ارمنیان

نویسنده: گئورگ وارطان به نام خداوند حافظ جان ها و روان ها با عرض سلام و خیر مقدم حضور مدعوان و همکاران محترم برای شرکت در این محفل دوستانه گرچه موضوع دیدارهای سالانهٔ...

مراسم یادبود ۲۴ آوریل

نویسنده: آرتین بابایانس روز سه شنبه بیست وهشتم فروردین هزار و سیصد و هشتاد و شش، در محل انجمن اجتماعی ارامنه، مراسم یادبود نود و دومین سالگرد نژادکشی ارامنه با حضور تنی...

موسیقی کلیسای ارمنی

نویسنده: تنی یعقوبیان مقدم موسیقی نشانهٔ جنبش و زندگی است موسیقی زبان احساسات و عواطف است موسیقی بیان زیبایی و انسانیت است..... انسان از بدو خلقت، همواره در پی راهی...

کلیسای هریپسیمه مقدس

نویسنده: ایرج افشار (سیستانی) ایران دارای جایگاه جغرافیایی و طبیعیِ ویژه و دهش های خدایی بسیاری است که در درازنای تاریخ بهره گیری چندان شایسته ای از آنها نشده است....

مسیحیت در شعر فارسی

نویسنده: قمر آریان دوستان عزیز، خانم ها و آقایان سلام. بسیار متأسفم که علی رغم علاقهٔ قلبی نتوانستم در جمع شما حضور پیدا کنم. بیماری اخیر توان اندکی را که داشتم از من...

ارمنستان در سرآغازین فاجعه قرن بیست

نویسنده: داوود هرمیداس باوند مقدمه قتل عام یا کشتار جمعی رویدادی است زاییدهٔ تفکرات غیرانسانی و اندیشه های پلید که در گذر تاریخ به اشکال مختلف اعمال گردیده است: گاه از...

زندگی تراژیک یک روزنامه نگار آزاده

نویسنده: علی دهباشی ((البته که می ترسم. اگر بخواهیم روراست باشیم، باید بگویم که من هر روز خدا را در نگرانی و تشویش به سر می برم. تا حالا به یک کبوتر دقت کرده اید؟...

شورش علیه هویت ترک

نویسنده: تانر آکچام / ترجمه: فرزانه قوجلو من ترک هستم. هراند[3] ارمنی بود. من نویسنده ای در آگوس[4] هستم. هراند خودِ آگوس بود. هراند فقط یک آرزو داشت، می خواست به تنفر،...

گفت و گو با دینک

ترجمه: مارینا بنیانیان ((من این حق را دارم تا در سرزمینی بمیرم که در آن زاده شده ام)).                                                                             هراند...

تحولات سیاسی در ترکیه، آینده ترکیه در اتحادیه اروپا، ترکیه و مسئله ارمنی

نویسنده: هراند دینک /ترجمه: ژیلبرت مشکنبریانس قبل از هر چیز می خواهم در مورد دورانی صحبت کنم که ترکیه به جمهوری تبدیل شد. در مورد اینکه ترکیه از 1923 تا کنون از کجا به...

کبوتری که در درونم نگران است

نویسنده: هراند دینک /ترجمه: ادوارد هاروتونیان ابتدا از تصمیم دفتر دادستان عمومی شیشلی برای تحقیقات مقدماتی از من، به اتهام اهانت به هویت ترک، نگران نبودم. این نخستین...

زندگی نامه هراند دینک

نویسنده: آرپی مانوکیان هراند دینک در 15 سپتامبر1954 میلادی در یک محلهٔ ارمنی نشین به نام چاوش اغلو[1] در مالاتیا[2] به دنیا آمد. پدرش، سارکیس دینک، از اهالی گورون[3] و...