نویسنده: ا. ملیک بخشیان/ ترجمه: آناهید هوسپیان

در زمینۀ تاریخ سیاسی، اجتماعی و اقتصادی ارمنستان در قرون میانی، اسناد فارسی بایگانی مخزن کتب خطی «ماتناداران» ایروان اطلاعات بسیار ارزشمندی را ارائه می‌دهند که شامل وقایع قرن‌های پانزدهم تا نوزدهم است.

نخستین تلاش‌ها در جهت بررسی علمی این اسناد توسط جاثلیق سیمِئون یِرِوانتسی (1780-1763) صورت گرفته و نتایج آن‌ها در یکی از تألیفات او به نام «جامبر» آورده شده است. برای بررسی یاد شده فقط مجموعۀ اسناد موجود در کلیسای اجمیادزین و چند مرکز دینی همجوار در دسترس مؤلف بوده است، حال آنکه از آن تاریخ تاکنون، با گردآوری تدریجی اسناد و مدارک بسیار از دیگر نقاط، مجموعۀ اسناد مذکور از نظر حجم و تعداد افزایش چشمگیری یافته است و مهم‌ترین آن‌ها با برگردان ارمنی و روسی، همراه با متن اصلی اسناد به همت هاکوپ پاپازیان[2] در دو جلد با مقدمه و شرح و حواشی مفصل در سال 1968 در ایروان چاپ و منتشر گردیده است.

اسناد و مدارک فارسی در اصل مربوط به کلیساها و مراکز دینی ارمنستان شرقی بوده‌اند و در همان محل‌ها نیز نگهداری می‌شدند. بعدها این اسناد در مخزن کتب خطی کلیسای اجمیادزین گردآوری شدند و سپس به مخزن کتب خطی مسروپ ماشتوتس-ماتناداران- انتقال داده شدند.

مجموعۀ اسناد فارسی ماتناداران به سه دستۀ عمده تقسیم می‌شوند:

دستۀ اول شامل فرامین و احکام شاهان، خان‌ها، امرای محلی و احکام رهبران دینی مسلمان است. در دستۀ دوم صورتجلسات دیوانی مقامات حکومتی ایرانی قرار دارند که عمدتاً در زمینه فروش، وقف و اجارۀ املاک و دیگر دارایی‌هاست. دستۀ سوم اسناد مربوط به دعاوی اشخاص در زمینۀ مسایل ارثی و اختلافات بین جوامع روستائی بر سر عرصۀ روستاها و حقّابه‌هاست. اسناد دو دستۀ اخیر بویژه برای مطالعه در زمینۀ مسایل ارضی و اقتصادی آن زمان، از منابع کتبی بسیار مهم تلقی می‌شوند. بررسی دقیق اسناد و مدارک مربوط به مسایل آبیاری، تقسیم آب و مصرف آب، جزئیات بسیار جالبی را دربارۀ حق مالکیت روشن می‌کند و امکان نتیجه‌گیری‌های علمی مهمی را برای محققان علاقه‌مند فراهم می‌سازد. در دورانی که شخص مالک و نمایندگان طبقۀ حاکم بدون استثناء، از حق مالکیت تام نسبت به زمین برخوردار بودند، در مورد استفاده از آب این حق مالکیت اغلب زیر پا گذاشته می‌شد و آب به عنوان یک ثروت همگانی متعلق به جامعه تلقی می‌گشت.

بخشی از اسناد فارسی نیز به تشکل‌های داخلی جوامع روستائی، مناسبات عوامل طبقۀ حاکم و رعایای تهیدست و ستمکش، نابرابری‌های اجتماعی و کشمکش‌های داخلی مربوط است.

برای مطالعۀ مناسبات ارضی در دورۀ بین قرون پانزدهم و نوزدهم در ارمنستان، قفقاز و ایران طومارهای موجود به درازای 2 تا 2/5 متر و به پهنای 20 تا 30 سانتی‌متر که به امضاء ریش‌سفیدان و معتمدان روستاها رسیده و یا به مُهر آنان ممهور است و در آن‌ها تعلق یا عدم تعلق بخش‌هائی از اراضی مزروعی به این یا آن روستا مورد تأیید قرار گرفته است از اهمیت ویژه برخوردارند.

در بررسی روابط فئودالی و ماهیت اجتماعی-طبقاتی آن، مسلماً احکام و فرامین شاهان حائز کمال اهمیت است. اکثر این فرامین به صورت اصل سند نگهداری شده و در مواردی نیز به صورت رونوشت‌های مصدق به جا مانده‌اند. قدیمی‌ترین سند مربوط به سال 1449 میلادی و متعلق به سلطان جهانشاه قره‌قویونلو است خطاب به شماوُن آنگِقاگوتسی رهبر دینی کلیسای داتِو و آخرین آن‌ها به سال 1848 میلادی تعلق دارد که به نام کاراپت‌خان بازرس حکومتی جاده‌های مناطق اردبیل و خلخال صادر شده است.

در ماتناداران احکام و فرامین قرن هفدهم شمار زیادی را بخود اختصاص می‌دهند (در حدود 200 سند) که بسیاری از آن‌ها مربوط به تأیید حق فعالیت مراکز دینی از سوی شاهان و فرمانروایان جدید است. همچنین موارد غصب املاک، مالیات‌های غیرعادلانه و خشونت‌ها و ستم‌های روا داشته شده در حق مردم در بسیاری از اسناد منعکس است. این اسناد برای مطالعۀ نظام مالیاتی، انواع مالیات‌ها و میزان آن‌ها در ارمنستان شرقی، پیش از الحاق قفقاز به روسیه، اطلاعات ارزنده‌ئی را در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهند. فرامین فارسی همچنین در ارتباط با دوران حکومت اقوام کوچندۀ آق‌قویونلو و قره‌قویونلو حاوی اطلاعات بسیاری هستند.

از نظر مطالعه جغرافیای تاریخی ارمنستان، فهرست‌های آبادی‌های وقفی متعلق به کلیساها و دیرها که توسط شاهان وقت تأیید شده‌اند حائز اهمیت می‌باشند. این اسناد مطالب زیادی برای توجیه و تفسیر لغات رایج زمان در زمینۀ مسایل مالیاتی، اجتماعی و اداری در اختیار محققان قرار می‌دهند.

به نقل از کتاب:

مأخذشناسی تاریخ ارمنستان از دوران باستان تا پایان قرن هجدهم

انتشاران دانشگاه ایروان، 1979

ص 280 تا 283.

پی‌نوشت‌ها:

1- استپان ملیک بخشیان متولد 1924، دارای عنوان پروفسور در تاریخ و استاد دانشکدۀ تاریخ دانشگاه دولتی ایروان است.

2- هاکوپ پاپازیان (متولد 1919)، خاورشناس، دارای عنوان پروفسور در تاریخ، استاد دانشگاه ایروان و رئیس بخش بررسی‌های کتب خطی و اسناد ایرانی قرون میانی ماتناداران از سال 1959 است.

فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 1

سال اول | بهار 1375 | 128 صفحه
در این شماره می خوانید:

ایران نامه

ماهنامۀ پژوهشی، فرهنگی، علمی و اجتماعی «ایران‌نامه» از بهار سال 1993 میلادی (فروردین ماه 1372) در ایروان چاپ می‌شود و تاکنون 15 شماره از آن منتشر شده است. مؤسس و سردبیر...

والتر آرامیان

والتر آرامیان (1994-1909) والتر آرامیان نویسنده و مترجم ارمنی در شهر واقارشاپات (اجمیادزین کنونی) متولد شد و در سال 1932 دورۀ دانشکدۀ زبان و ادبیات دانشگاه دولتی ایروان...

جستاری کوتاه در تاریخ ادبیات ارمنی

نویسنده: احمد نوری‌زاده بسیاری از حققین ارمنی برای شعر و ادبیات این ملت یک تاریخ دو هزار ساله قایل هستند؛ امّا متأسفانه از دوره‌های باستان این شعر و ادب تنها آثاری...

رویدادها و گزارش های سال اول،بهار 1375

دیدار رهبر دینی ارامنه جاثلیق آرام کشیشیان از ایران جاثلیق آرام اول پیشوای دینی ارامنه مرکز عالی سیلیسی[1] (کیلیکیه) مستقر در لبنان و رئیس شورای جهانی کلیساها، در...

ماتناداران مخزن دولتی نسخه های خطی ارمنستان

نویسنده: ادوارد هاروتیونیان در زبان ارمنی لغت «ماتِناداران» مرادف با کتابخانه بکار رفته است و به کتابخانه‌های عمومی و مخازن کتاب اطلاق می‌شود. در قرون میانی، در...

اسناد فارسی ماتناداران

نویسنده: ا. ملیک بخشیان/ ترجمه: آناهید هوسپیان در زمینۀ تاریخ سیاسی، اجتماعی و اقتصادی ارمنستان در قرون میانی، اسناد فارسی بایگانی مخزن کتب خطی «ماتناداران» ایروان...

مجموعه مینیاتورهای شرقی ماتناداران

نویسنده: رایا امیربگیان/ ترجمه:هرمیک آقاکیان گردآوری مجموعۀ نسخه‌های خطی فارسی-عربی «ماتناداران» با اهدای 200 نسخۀ خطی از طرف شورای کلیسای «اجمیادزین» در سال‌های...

آگاتانگغوس

نویسنده: آ.دِر قِوندیان/ ترجمه:هرمیک آقاکیان آگاتانگِقوس از نخستین مورخان ارمنی است. اثر او به نام «تاریخ آگاتانگِقوس» در قرون میانی به زبان‌های یونانی، عربی، گرجی،...

شعر بختیاری

در اواخر سال 1995 (1374) در کپنهاگ، از سوی آکادمی علوم و ادبیات دانمارک، کتابی به نام شعر بختیاری (Poetry of the Baxtiaris) به زبان انگلیسی منتشر شد. این کتاب کار مشترک...

نگاهی به ایرانشناسی و ایرانشناسان کشورهای مشترک المنافع و و قفقاز

کتاب «نگاهی به ایرانشناسی و ایرانشناسان کشورهای مشترک‌المنافع و قفقاز» از انتشارات بین المللی الهدی با همکاری مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی به مناسبت اولین گردهمایی...

وام واژه های ایرانی میانه غربی در زبان ارمنی

این کتاب تألیف ماریا آیوازیان (ترزیان) و از انتشارات مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی وابسته به وزارت فرهنگ و آموزش عالی است. مؤلف عضو هیأت علمی مؤسسه مطالعات و تحقیقات...

دکتر هاراطون داویدیان

دکتر هاراطون داویدیان در اسفند ماه سال 1303 شمسی در تهران متولد شده است. تحصیلات ابتدائی و متوسطه را در دبستان کوشش و کالج البرز به پایان برده و سپس وارد دانشکدۀ پزشکی...

سه معمار ایرانی

نویسنده: بهروز پاکدامن هدف از تهیه این مقاله معرفی سه معمار ایرانی است که بخش عمده‌ئی از کارهایشان در تهران بوده و تأثیر بسیار مثبتی در زمینۀ معماری ساختمان‌های شهری...

مسجد کبود ایروان

نویسنده: واروژان آراکلیان مسجد کبود یا مسجد حسین علی خان ایروان-پایتخت جمهوری ارمنستان-به احتمال زیاد حدود سال 1179 هجری قمری، مطابق با سال‌های 65-1764 میلادی ساخته شده...