تألیف دکتر علی فروحی و فرامرز طالبی

رشت، نشر گیلکان، زمستان1377، 360 ص.

ارمنیان گیلان

نگارش تاریخ محلی به عنوان یکی از رده های تاریخ نویسی، از دیر باز در این سرزمین رایج بوده است. جدا از سالنامه نویسی در دورۀ هخامنشیان، و خداینامه نویسی در دورۀ اشکانیان، که از چند و چون آن آگاهی چندانی نداریم، در دورۀ اسلامی متون چندی در قلمرو تاریخ و جغرافیای محلی تدوین شده است. «تاریخ سیستان»، «تاریخ رویان» نوشتۀ مولانا اولیاء الله آملی، «تاریخ گیلان» اثر ملا عبدالفتاح فومنی گیلانی و… نمونههای بارز این رده از تاریخ نویسی در ایران است.

در دورۀ مشروطیت که دوران تجدید حیات فرهنگ و ادب ایران است، این رده نیز دستخوش تحول چشمگیری شد. چشم‌اندازهای نوین در روششناسی و نیز دستیابی به اسناد و مدارک و استفادۀ درست از اسناد، با توجه به معیارهای جدید در قلمرو پژوهش، پژوهشگران ایرانی را در مرحلۀ جدیدی از کار قرار داد. شاید بتوان به عنوان نمونه از کتاب «تاریخ بختیاری» تألیف علیقلی خان سردار اسعد و عبدالحسین لسان السلطنه سپهر ملک- المورخین یاد کرد که بتازگی با تلاش و کوشش جمشید کیانفر وارد بازار کتاب شده است.

این روزها، کتابی با عنوان «ارمنیان گیلان» تألیف دکتر علی فروحی و فرامرز طالبی به کوشش نشر گیلکان به بازار کتاب عرضه شده که در نوع خود در تاریخ نگاری ایران بی‌نظیر است.

همانطور که از عنوان کتاب پیداست، این کتاب فقط به تاریخ ارمنیان در گیلان نظر دارد. در این کتاب زندگی ارمنیان در گیلان، از زمان های دور تا کنون مورد مطالعه و بررسی علمی قرار می‌گیرد. در مقدمه کتاب آمده است:

«موقعیت طبیعی گیلان و نیز نزدیکی آن با روسیه، همواره این بخش از سرزمین کشور عزیزمان ایران را، از موقعیت ویژه‌ای برخوردار کرده است. این موقعیت را، از قرن هفدهم میلادی، بروشنی در لابلای متون تاریخی و اسناد و مدارک دیگر به گونه‌ای ملموس و مستند می‌توان مشاهده کرد. در همین محدودۀ زمانی و بعد از آن، با رفت و آمدهای اروپاییان از راه گیلان به ایران، این ناحیه با گام های سریع ــ­ـ و بیشتر موافق با حیات اجتماعی خود ـــ به سوی زندگی نوین حرکت کرد». دقیقاً در همین شرایط، ارمنیان در گیلان، نقش ویژه ای را در اقتصاد این ولایت به عهده می‌گیرند. «پژوهشگران حضور ارمنیان در گیلان را به صورت گروه‌های کوچک از قرن پانزدهم به بعد می‌دانند، ولی حضور متمرکز آنان را باید از زمانی دانست که شاه عباس عده ای از ارمنیان را به ایران کوچاند و بخشی از آنان، در سرزمین گیلان اقامت گزیدند. همزیستی پر ثمر و مسالمت آمیز ارمنیان و ایرانیان گویای این واقعیت است که در بطن فرهنگ و تمدن این دو ملت عناصر مشترکی نهفته است». مؤلفان در معرفی گسترۀ کار، کتاب ارمنیان گیلان را حاصل مطالعه و تجزیه و تحلیل بیش از 70 کتاب و مقاله، جدا از اسناد و مدارک منتشر نشده ایکه در نوع خود معتبر و قابل استناد است، می دانند.

کتاب ارمنیان گیلان در دو بخش تألیف شده است. عنوان‌های بخش اول بدین قرار است: نگاه تاریخی، پراکندگی جمعیت و کار و پیشه، کلیسا، اقتصاد و تجارت، آموزش و پرورش، گورستان. هر عنوان از زیر رده های مختلف شکل گرفته است.

در نگاه تاریخی پژوهشگران سعی کرده اند تا بر اساس اسناد و مدارک، حضور ارمنیان را در گیلان ردیابی کنند. در پراکندگی جمعیت و کار و پیشه، پراکندگی جمعیت ارمنیان در جغرافیای طبیعی گیلان مشخص شده و تعداد نفوس و کار و پیشۀ آنان از سال 1209 ش (1830م) تا سال 1375ش در 11 جدول به صورت مستند ثبت شده است. آمار و توضیحات موجود در این جدول‌ها از یادداشت‌های سفرنامه‌نویسان، اسناد کلیسایی، یادداشت های شخصی کشیشان و سرشماری رسمی استخراج شده است. عنوان دیگر این بخش کلیسا است. مؤلفان، بحق از کلیسا به عنوان بزرگترین پایگاه معنوی ارمنیان در رشت و انزلی یاد کرده اند. تاریخ کلیسا در گیلان، با تاریخ زندگی ارمنیان پیوند ویژه ای دارد، از این رو این بخش از کتاب سخت قابل توجه و تأمل است. در این بخش، نام برخی از کشیشان که در رشت و انزلی در کلیسا خدمت می‌کردند، یاد شده است. اقتصاد و تجارت گوشه ای دیگر از بخش اول کتاب است. در این قسمت، نقش بارز ارمنیان بازرگان، در بازار جهانی ابریشم گیلان ثبت شده است، چرا که آنان در دورۀ حکومت صفوی، بخش عمده ای از ابریشم گیلان را به آن سوی مرزها می بردند. خاطرنشان می سازد که در آن دوره، ابریشم یکی از بزرگترین منابع درآمد ایران بود. آشنایی با تجارتخانۀ برادران تومانیانس و تجارتخانۀ لیانازُف و تجارتخانۀ هوردانانیان و… از بحث های جالب این کتاب است. در ادامۀ این بخش آموزش و پرورش ارمنیان گیلان به چشم می خورد. در این قسمت تلاش‌های اولیۀ ارمنیان در شکل گیری آموزش در کلیسا، سپس ساخت مدرسه به شیوۀ نوین آمده و از آموزگاران، مدیران و بانیان آموزش پرورش یاد شده است. در همین قسمت از کتابخانۀ مدرسه و کلوب آوِدیس و همچنین از اولین اساسنامۀ انجمن فرهنگی بانوان ارمنی رشت که هدف آن «رسیدگی و سرپرستی کودکستان مریمیان طبق جدیدترین روش‌های آموزشی» بود سخن به میان آمده است. آخرین عنوان بخش اول کتاب ارمنیان گیلان، گورستان و یادمان های آن است.

در بخش دوم کتاب با عنوان های زیر آشنا می شویم: هنر و ادبیات، نهضت مشروطیت و ارمنیان گیلان، نهضت جنگل و ارمنیان گیلان و پزشکان، دندانپزشکان و دارو سازان ارمنی در گیلان.

در عرصۀ هنر و ادبیات، چنانکه از محتوای این کتاب نیز بر می آید، ارمنیان گیلان، همواره پیشگام ترین اقشار جامعۀ گیلان بوده اند. رفت و آمد ارمنیان از گیلان به خارج از کشور و نیز آشنایی آنان با زبان های دیگر، امتیاز ویژه ای بود که ارمنیان از آن برخوردار بودند. در قسمت ادبیات و هنر، این ویژگی کاملاً مشخص شده است. در آغاز این مدخل، از سایات نوا، شاعر و هنرمند عارف پر آوازه یاد می شود. بر اساس برخی اسناد، وی زمانی در انزلی زندگی می کرده، هر چند بر اساس اسنادی دیگر، این ادعا رد شده است. آنیک هوانسیان، هراند فالیان، گریگور یقیکیان، استپان سیمونیان، آروسیاک هاروتونیان از شاعران، نویسندگان، بازیگران تئاتر و… گیلان در سال های دور بوده اند. در میان چهره های یاد شده، گریگور یقیکیان، جایگاه ویژه ای در ادبیات نمایشی ایران دارد. او در زمان خود، یکی از بزرگترین چهره های نمایشنامه نویسی ایران بود و چندین نمایشنامۀ خود را به روی صحنه برده است. آشنایی با عکسخانۀ برادران خاچاتوریانس و عکسخانۀ چالیک در همین بخش آمده است. از پیشگامان نقاشی در گیلان از آرتوش میناسیان، هاسمیک نرسیسیان و سیمون آیوازیان یاد شده است. در سینما با نام آوانس اوگانیانس که زمانی در انزلی زندگی می‌کرد و الکساندر بیجانیان، سلیمان و هراند میناسیان آشنا می‌شویم و در بخش موسیقی، گروه های موسیقی ارمنی معرفی می شوند و یاد معلم بزرگ موسیقی گیلان یرواند مارتیروسیان گرامی داشته می شود.

نهضت مشروطیت و ارمنیان گیلان عنوان دیگری از این بخش کتاب است. ارمنیان گیلان به همراه برادران مسلمان خود، نقش عمده ای در پیروزی انقلاب مشروطیت به عهده داشتند. آذربایجان، گیلان و تهران هسته‌های مقاوم مبارزاتی در دوران مشروطیت بودند. نقش یپرم خان را در تاریخ جنبش مشروطیت گیلان نمی توان نادیده گرفت. نهضت جنگل و ارمنیان، در واقع ادامۀ بحث قبلی است. در این بخش با ارائۀ چند سند، ارتباط بسیار حساس کوچک خان جنگلی سردار بزرگ گیلان با ارمنیان، در زمانه ای بسیار سخت، نشان داده شده است.

سخن آخر کتاب به پزشکان، دندانپزشکان و داروسازان ارمنی گیلان اختصاص دارد. دکتر علی فروحی که خود پزشک متخصص و استاد دانشگاه است، از سال های دور اسناد مربوط به ارمنیان را گرد آورده و در بخش آخر کتاب آورده است. این کتاب به پزشک انسان دوست ارمنی دکتر آرسن میناسیان تقدیم شده است.

کتاب دارای نمایۀ عام و اسناد و تصاویر بسیاری است.

کوشش مؤلفان کتاب در ارائۀ تاریخ حیات اجتماعی ارمنیان گیلان، به عنوان بخشی از تاریخ گیلان و نیز گوشه‌ای از تاریخ کشور عزیزمان ایران، در قلمرو پژوهش‌های ایران ـــ شناسی، در نوع خود گامی مهم و درخور ستایش است.

فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 9 و 10

سال سوم | پاییز و زمستان 1378 | 161 صفحه
در این شماره می خوانید:

ایران نامه

نشریۀ خاورشناسی ایران نامه، از سال 1372ش/1993م به زبان ارمنی در شهر ایروان، پایتخت جمهوری ارمنستان منتشر می شود. در شماره های گذشتۀ فصلنامه، فهرست مطالب تعدادی از شماره...

بر سر متولدین سال ۱۹۲۵ چه آمد؟

ترجمه: هرمیک آقاکیان می‌گویند، در آن سال همه چارلستون می‌رقصیدند، زن‌ها کلاه‌های کاسه مانندی بر سر می‌گذاشتند، لباس‌های کرپ دوشین می‌پوشیدند و گردنبندهای مروارید بلند...

هاکوب کاراپنتس

نویسنده: ا. قهرمان هاکوب کاراپتیان (با نام مستعار کاراپنتس) نویسندۀ شهیر ارمنی، در سال 1925/ 1304ش در شهر تبریز متولد شد. پدرش نقاش و مادرش معلم و بازیگر تئاتر بود....

قلعه کهن

ترجمه: سارینه امیرخانیان از روزگاران دور، از دوران‌های کهن، قلعه‌ای با چهل حصار، قلعه‌ای با هزار سر و هزار چشم، در مکانی بلند برپا ایستاده بود. در اطراف قلعه، هزاران...

در آغوش خورشید

ترجمه: ادوارد هاروتونیان کودکی یتیم و ژنده‌پوش، در پای دیوار خانۀ ثروتمندان کز کرده بود و دستش به سوی رهگذران دراز بود. نوبهار فرا رسیده بود، کوه‌های نزدیک، به سبزی...

آهو

ترجمه: خاچیک خاچر غروب یک روز پاییزی، هنگامی‌که با دوستم در ایوان خانه‌اش نشسته بودیم و با شیفتگی به آخرین تلألؤ آتشین خورشید بر کوهستان می‌نگریستیم و درختان جنگلی را...

لک لک سوگوار

ترجمه: آلنوش سهاکیان روی سپیدار بلند باغ ما، جایی که درخت به سه شاخۀ بزرگ تقسیم شده بود، یک جفت لکلک، آشیانه ساخته بودند؛ آشیان‌های بزرگ و محکم، به طوریکه با جوجه...

آوتیک ایساهاکیان

آوتیک ایساهاکیان شاعر و نویسندۀ نامدار ارمنی در شهر «الکساندراپُل» ارمنستان که اکنون «گیومری»(Giumri) [2] نامیده می شود، به دنیا آمد. دورۀ دبستان را در زادگاه خود...

و دریغا عشق

نویسنده:سیف الله گلکار به مناسبت انتشار کتاب «دعا برای آرمن» اثر ابراهیم یونسی مهرورزی و دوست داشتن ویژگی جانداران است. موجود زنده، زنده بودن خود را با عشق به نمایش می...

ارمنیان گیلان

تألیف دکتر علی فروحی و فرامرز طالبی رشت، نشر گیلکان، زمستان1377، 360 ص. نگارش تاریخ محلی به عنوان یکی از رده های تاریخ نویسی، از دیر باز در این سرزمین رایج بوده است....

صد سال شعر ارمنی

نویسنده: عبدالحسین فرزاد نگاهی به کتاب صد سال شعر ارمنی تدوین و ترجمۀ احمد نوری‌زاده نشر چشمه، تهران،1369، 1154 صفحه هنگامی که کتاب ارجمند صد سال شعر ارمنی، برای نخستین...

کتاب شناسی هنر و معماری ارمنیان به زبان فارسی

نویسنده: مرجان کشاورزی آنچه پیش رو دارید کتاب شناسی متون فارسی هنر و معماری ارمنیان است. ارمنیان با نزدیک به چهارصد سال سکونت در ایران، از خود آثاری غنی در هنر و معماری...

کلیسای استپانوس قدیس

نویسنده: ایرج افشار سیستانی جایگاه جغرافیایی کلیسای تاریخی استپانوس قدیس[1]، در کنارۀ جنوبی رود ارس، در حدود 16 کیلومتری باختر شهر مرزی جلفا، در درّۀ سرسبز و خرم درّّه...

گریگور نارکاتسی از دیدگاه روان شناسی براساس سوگنامه نارک

نویسنده: مسروپ بالایان / ترجمه: نیکید میرزایانس اشاره: گریگور نارکاتسی Grigor Narekatsi شاعر و عارف بلند آوازۀ ارمنی در سدۀ دهم میلادی (چهارم ه.ق) می زیست. برای اطلاع...

گریگور نارکاتسی

نویسنده: سارو بابومیان گریگور نارکاتسی، یکی از درخشانترین چهره های ادب ارمن، در ولایت واسپوراکان[2] ارمنستان، در روستایی واقع در ساحل جنوبی دریاچه وان متولد شد. چون بخش...

کارن یپه

ترجمه: کارولین اسمعیلیان کارن یِپِه برای ارمنیان ساکن سوریه، لبنان و بویژه ارمنیان شهر حلب نامی آشناست. برای بسیاری این نام یادآور دبیرستان ملی «کارن یپۀ» حلب است، اما...

نیکلا آدونتز

نویسنده: روبرت واهانیان تبریز پیشگفتار اطلاعات ایرانیان پارسی زبان دربارۀ بزرگان ادب و فرهنگ ارمنی و آثار و تألیفات آنان بسیار اندک است، حال آنکه تحقیقات پژوهشگران...

گارگین اول، پیشوای دینی ارمنیان جهان درگذشت

یکصدوسی ویکمین پیشوای دینی ارمنیان جهان، روز هشتم تیرماه سال گذشته (29 ژوئن1999)، در اجمیادزین ارمنستان، به رحمت ایزدی پیوست. این مختصر، گزارش‌گونه ای است از زندگی و...

درگذشت آرتاک مانوکیان خلیفه ارمنیان حوزه تهران

اسقف اعظم آرتاک مانوکیان، خلیفۀ ارمنیان حوزۀ تهران، روز 23 مهر 1378 ( 15اکتبر1999) پس از یک دورۀ کوتاه مدت بیماری، در تهران چشم از جان فروبست. خبر درگذشت او، جامعۀ...

ایرانیان در تبت

نویسنده: بی.ای.کولس ترجمه: محسن جعفری مذهب تبت که بر بام دنیا قرار گرفته است بر خلاف دیگر کشورهای آسیای جنوب شرقی چشم اندازی به امواج کف آلود اقیانوس های هند و آرام...

کوچ ناگزیر ارمنیان در سال های 1604 – 1605 میلادی و افسانۀ اروپایی شاه عباس اول

ادموند هرزیگ / ترجمه: شکوه السادات اعرابی هاشمی در نامۀ پیترو دِ لا واله(Pietro della Valle) به سینیور ماریو(Signor Mario)[2] چنین آمده است: «شاه عباس برای مردم، نه...

مینیاتورهای ایرانی سده هفدهم مکتب اصفهان در مجموعه های ایروان

نویسنده: رایا امیربگیان/ ترجمه: هرمیک آقاکیان نگارگری مکتب اصفهان که در سده‌های 16-17 میلادی در دربار شاه عباس اول (1587-1629م/996-1038هـ.ق.) بنیانگذاری شد، در رشد و...