نویسنده: رضا مهدوی

این سند، هشت صفحۀ آخر کاتالوگی است که کمپانی انگلیسی His Master’s Voice با آن علامت مشهورش، در ایران منتشر کرده است.  این کمپانی که گاه با کمپانی های دیگر مشارکت داشته و صفحات بسیاری از ارزنده ترین آثار موسیقی ملل پر کرده است، در ایران نیز دست به کار تهیه صفحه‌های 78 دور شد. صفحاتی که به کمک گرامافون های هندلی شنیده می شد و با در نظر گرفتن دوره تاریخی، نه تنها اصیل ترین آثار آوازی و سازی موسیقی ایرانی بلکه موسیقی سایر ملل نیز در همین دوره صفحات ضبط شده است. از موسیقی ایرانی، آثاری از قمرالملوک وزیری، مرتضی نی داود،‌ ملوک ضرابی، سلیمان امیر قاسمی، مهدی نوایی،‌ادیب خوانساری،‌ یحیی زرپنجه، عبدالحسین و علی اکبر شهنازی، اقبال السلطان، رضا روانبخش، پروانه‌، ‌حبیب سماعی،‌ بدیع زاده و چند خواننده گمنام دیگر به اضافه دسته های موزیک قشون و موسیقی ترکی در این صفحات ضبط شده است. از خوانندگان ارمنی تنها کسی که نامش در فهرست فارسی آمده، خانم «پری آقابابایف» است که در عرصه بازیگری تئاتر و هنر رقص و پانتومیم نیز شایستگی داشت و آن را در کنسرواتورهای روسیه قبل از انقلاب اکتبر آموخته بود. «مادام پری» مدتی نیز با ارکستر مدرسه عالی موسیقی به سرپرستی کلنل علینقی وزیری کار کرد اما از آنجا که طرز خوانندگی و لهجه او برای شنوندگان فارسی زبان کمی بیگانه بود (درست مثل آوازهای مادام لرتا همسر عبدالحسین نوشین که به همراه پیانوی حسین استوار در صفحات Columbia ضبط شده است)، همکاریشان ادامه نیافت. او در سال‌های 1300-13200 در تهران شهرت و محبوبیت فوق العاده داشت  ولی از آن به بعد خبری از او و خانواده اش در دست نیست.

مرحوم روح الله خالقی در کتاب «سرگذشت موسیقی ایران» (ج2، ص 251-252) اشاره مختصری به خوانندگان زن ارمنی دارد: «…چنان که قبلاً نوشتم، آهنگ های ]کلنل علینقی خان [ وزیری یا توسط خودش خوانده می شد یا عبدالعلی وزیری که دست پرورده استاد بود. کلنل  بی میل نبود که خواننده زنی تربیت شود که بتواند بعضی قطعات را بخواند ولی در آن موقع تنها خانم های عیسوی مذهب مثل ارامنه می توانستند این کار را از عهده برآیند که در میان آنها نیز کسی درست لطایف موسیقی ایرانی را در نمی یافت. با این که چند زن ارمنی را کلنل آزمایش کرد، هیچکدام مخصوصاً به واسطه طرز تلفظ کلمات فارسی مطلوب واقع نشدند. اشکال دیگر کار در این بود که خوانندگان ارمنی اگر هم صدای مطبوعی داشتند بیشتر مایل بودند از سبک خواندن اروپاییان تقلید کنند[…] موسیقی آنها نیز روش خاصی دارد که به موسیقی  اروپایی بیشتر شبیه است. در صورتی که موسیقی ما سبک خاصی دارد که مخصوصاً از لحاظ آوازخوانی با روش موسیقی اروپایی به کل مختلف است هر چند تمرین های آواز به سبک اروپاییان از نظر وسعت صدا و ایجاد پختگی برای خوانندگان ما نیز مناسب است ولی آواز خوان ایرانی باید غلت و تحریر طبیعی در حنجره داشته باشد تا بتواند آن طور که ما طالبیم آهنگ های فارسی را بخواند…».

بحث درباره ارزش اظهارات مرحوم خالقی موکول به جای دیگری است و ارزش طرح نیز دارد.

به نظر می رسد اقلیت ارمنی که در ایران و عمدتاً در تهران می زیستند، از نظر موسیقایی در سطحی قابل توجه قرار داشتند. این سطح قابل توجه، در مقایسه با صفحات ترکی و افغانی و عربی به چشم می آید، حال آنکه درصد جمعیت این افراد در ایران خیلی بیشتر از ارامنه بوده است.

در کتاب «تاریخ تحول ضبط موسیقی در ایران» (اصهفان، نشر نیما، 1366) نوشته ساسان سپنتا، فهرست مندرج در این کاتالوگ، با تغییراتی جزیی درج شده است. ولی به هیچ وجه، اشاره و یا ذکری که مآخذی را تداعی کند در این کتاب نشده است،‌ طوری که خواننده در ابتدا تصور می کند این فهرست صفحات آرشیو شخصی نویسنده است. آقای دکتر، بخشی از صفحات ارمنی را نیز به فارسی در فهرست کتاب خود (صفحات 210 و 216) بازنویسی کرده است.

در اینجا، تصاویر تمام صفحات مربوط به آوازهای ارمنی که روی صفحه ضبط شده،‌ به فصلنامۀ «پیمان» تقدیم می شود تا اگر ممکن باشد عیناً چاپ شود و به یادگار بماند.

کاتالوگ مزبور را آقای سید علیرضا میرعلی نقی در اختیارم قرار داده است که از این بابت، سپاسگزار ایشانم.

توضیح:

ص 8 کاتالوگ شامل شعر آواز ارمنی ردیف 2/58 به خوانندگی بانو سیرانوش است که از چاپ آن صرفنظر می شود(پیمان).

فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 7 و 8

سال دوم | پاییز و زمستان 1376 | 136 صفحه
در این شماره می خوانید:

ایران نامه

ایران نامه نشریه پژوهشی خاورشناسان جمهوری ارمنستان است که به زبان ارمنی در شهر ایروان منتشر می شود. شماره مشترک 2-3 سال 1997 (24-25 پی در پی) این نشریه اخیراً در 52...

درخت توماس

نویسنده: اسپارتاک قراباغ تسیان/ ترجمه: هرمیک آقاکیان این داستان شبیه افسانه است. پادشاهی سه فرزند خویش را فرا می خواند و... ارث و میراث خود را بین آن ها تقسیم می کند،...

گوشت کلاغ

نویسنده: سورن آساتوریان/ ترجمه: هریکناز مگردیچیان هنگام غروب،‌ از مدرسه به خانه بر می گردم. برف می بارد و بر سرم،‌شانه هایم و روی کتاب هایم می نشیند. می شتابم. پدرم،...

سحرگاه

نویسنده: سورن آساتوریان/ ترجمه: ادوارد ولادیکا خروسی که برحسب اتفاق به ایوان ما آمده است مژده فرا رسیدن صبح را می دهد. به خروس و گردن برافراشته شده اش نگاه می کنم و...

سورن آساتوریان

نویسنده: سارو بابومیان سورن آساتوریان در سال 1916 در قریه گارنی ارمنستان دیده به جهان گشود. او فرزند یکی از انقلابیون معروف بود که در قیام مردمی 18 فوریه 1921 ارمنستان...

در سوگ استاد محمد قاضی

نویسنده: سیف الله گلکار به سوگ رفتن خورشید، خاک می تازد                                        که سینه چاک دهد، سرفرو بیندازد فضای تیره و خاموش شب، بیازد دست...

پایان داستان

نویسنده: سیف الله گلکار این نوشته سخنی است پرسوز و صادقانه، به یاد استاد محمدقاضی که در مجلس یادبود آن زنده یاد ایراد شده است. می خواهم برای شما قصه بگویم: قصه زندگی...

یادی از سروژ استپانیان مترجم مجموعه آثار چخوف

نویسنده: ادوارد هاروتونیان در پانزدهمین دوره معرفی کتاب سال در دهه فجر 1376، در شماره آثار برگزیده، «نمایشنامه های چخوف»، ترجمه زنده یاد سروژ استپانیان نیز به عنوان...

درگذشت دو دانشمند ایران شناس

نویسنده: ماریا آیوازیان (ترزیان) اشاره: در آبان ماه 1376 دو تن از ایران شناسان نامی ارمنستان، پروفسور هاکوب پاپازیان و بابکن چوگاسزیان،‌ به فاصله چند روز در گذشتند....

هاکوب کوجویان و ایران

نویسنده: نلی آراکلیان/ ترجمه: آنی بابایان هاکوب کوجویان[1] (1883-1959م) از نقاشان مشهور ارمنستان در نیمه اول قرن حاضر است و پایه گذار هنر نوین گرافیک در ارمنستان به...

معجزه ای که در برابر چشمان ما آشکار می شد

نویسنده: کارمن داوتیان/ ترجمه: هرمیک آقاکیان (گفتگو با همسر سرگئی پاراجانف) هنگامی که در موزه پاراجانف منتظر همسر دوم او «سوتلانا ایوانوونا» بودیم، زاون سارگیسیان، مدیر...

یک سند قدیمی از صفحات موسیقی ارمنی

نویسنده: رضا مهدوی این سند، هشت صفحۀ آخر کاتالوگی است که کمپانی انگلیسی His Master's Voice با آن علامت مشهورش، در ایران منتشر کرده است.  این کمپانی که گاه با کمپانی های...

سنگ نوشته های اورارتو در آذربایجان

نویسنده: عباس سرمدی به یاد دانشمند گرانمایه زنده یاد دکتر محمد جواد مشکور حکومت اورارتو یا آرارات را باید اولین امپراتوری مقتدر ارمنستان شمرد. این امپراتوری که بسیاری...

ملاحظاتی بر مهرهای ساسانی در موزه دولتی تاریخ ارمنستان

نویسنده: علی حصوری اشاره: در شمارۀ 3 و 4 فصلنامۀ «پیمان» مقاله ای با عنوان «مجموعۀ مهرهای ساسانی در موزۀ دولتی تاریخ ارمنستان» به چاپ رسید. مطلب حاضر نقدی است بر مقالۀ...

آلبانیای قفقاز از دیدگاه مولفان عهده باستان و اوایل سده های میانه

نویسنده: عنایت الله رضا آلبانیا که از مناطق مهم تاریخی- جغرافیایی قفقاز است، در آثار مؤلفان باستان معرفی شده است. از آگهی های مورخان و جغرافی نگاران عهد باستان و اوایل...

مسروپ ماشتوتس، پدید آورنده الفبای ارمنی

نویسنده: ادوارد آقایان/ ترجمه: آناهید هوسپیان اشاره: ابداع الفبای ارمنی در آغاز سدۀ پنجم میلادی صورت گرفت و طراح و عامل آن مسروپ ماشتوتس[1] بود که بنیانگذار کتابت و...

فریتس کرایسلر

نویسنده: روبیک گریگوریان اشاره: این مقاله در شمارۀ دی ماه سال 1318 مجلۀ موسیقی (دورۀ 1، شمارۀ 10، ص 11-13) منتشر شده و نمونه ای از مقالات روبیک گریگوریان است که با حفظ...

گریگوریان حضوری در برگیرنده

نویسنده: پرویز بهروز اشاره: مطلبی که می خوانید در 4 دی ماه 1355 در شمارۀ 293 مجلۀ «تماشا»- هفته نامۀ سازمان رادیو و تلویزیون ملی ایران – چاپ شده است و گفت و شنودی است...

ارتباط مستقیم در موسیقی

نویسنده: لیدا بربریانس/ ترجمه: ادوارد هاروتونیان اشاره: روبیک (روبن) گریگوریان آهنگساز و رهبر ارکستر، در سال 1355، به دعوت دانشکدۀ هنرهای زیبای دانشگاه تهران، کوتاه...

روبیک گریگوریان

نویسنده: سیدعلیرضا میرعلی نقی یادداشت نویسنده: مقاله مختصری که می خوانید، خلاصه ای از کتاب «روبیک گریگوریان» است. این کتاب، یگانه متن مستقل به زبان فارسی است و ویژه...