نویسنده: زاوان قوکاسیان

نوشته ای برای جمشید لایق

انتشار کتاب شاهین سرکیسیان، بنیانگذار تئاتر نوین ایران، به کوشش جمشید لایق، شایستهٔ ستایشی مضاعف است. یکی به دلیل عشق لایزال لایق به استادش و پیگیری مداوم او برای انتشار این کتاب و دیگری برای نشان دادن سهم ارزشمند و بنیادین شاهین سرکیسیان، این استاد مسلم تئاتر، در تئاتر معاصر کشور که بی تردید کاری ارزشمند و در خور تقدیر برای گرامیداشت خاطره و یاد سرکیسیان است. از ایــن رو، خـــوانـــدن ایـــن کــتـــاب لـــذتـــی وصف ناپذیر به همراه دارد که مدیون تلاش خستگی ناپذیر جمشید لایق است. کتاب شاهین سرکیسیان، بنیانگذار تئاتر نوین ایران را نشر هدف صالحین در 344 صفحه در اسفند 1384 به چاپ رسانده است. در انتشار این کتاب، غلامحسین دولت آبادی و مینا رحمتی جمشید لایق را همراهی کرده اند.

شاهین سرکیسیان

کتاب چهار بخش اصلی به همراه پیشگفتار و مقدمه دارد. مقدمهٔ کتاب با عنوان ((شاهین سرکیسیان، تئاتر در مقام زندگی›› به چگونگی انسجام کتاب و همراهی غلامحسین دولت آبادی و مینا رحمتی در تهیهٔ آن اشاره می کند.

کتاب با مقاله ای بسیار کوتاه ولی موجز و اساسی از آربی آوانسیان آغاز می شود. در سراسر کتاب، به پایمردی سرکیسیان و همت والای او برای به بار نشستن تئاتر نوین و ملی ایران اشاره می شود. بخش نخست کتاب، سیری کوتاه دارد در تاریخچهٔ تئاتر نوین ایران از1236، با انتشار مجموعه آژار میرزافتحعلی آخوندزاده در تفلیس تا1351، تاریخ گشایش تئاتر شهر و به دنبال آن سالشمار زندگی شاهین سرکیسیان و گزیده ای از فهرست نمایش نامه های ترجمه شدهٔ او آمده است. خوانندهٔ این کتاب می تواند علاوه بر آشنایی با کوشش های سرکیسیان، در مقام یک کارگردان بزرگ تئاتر، اطلاعات مهمی نیز دربارهٔ تئاتر ایران کسب کند.

بخش دوم کتاب، که مهم ترین قسمت آن است، مجموعه ای است از 23 مقاله و گفت وگو با شاگردان و بازیگرانی که در سال های گذشته با سرکیسیان کار کرده و با او آشنایی داشته یا شاهد فعالیت های او بوده اند. از جملهٔ این گفت وگوها می توان به گفت وگو با عزت الله انتظامی، عباس جوانمرد، علی نصیریان، بهزاد فراهانی، اکبر رادی، اسماعیل شنگله، احمد براتلو، مسعود فقیه، فهیمه راستکار، حسن قائمیان، ناصر شاهین پر، خلیل موحد دیلمقانی، جعفر والی، هوشنگ لطیف پور، لاله تقیان و منوچهر عسگری نسب و از بازیگران تئاتر ارمنی واروژ سورِنیان، گابریل تیکیدچیان، الو نازلومیان، میشا هایراپطیان، لیدا بربریان، آربی آوانسیان و جرج کویین بی اشاره کرد که هر یک گوشه ای از شخصیت زنده یاد سرکیسیان را آشکار می سازند.

در سال های پس از مرگ سرکیسیان برخی از همین بزرگان تئاتر امروز ایران، که از شاگردانش بوده اند، پیش داورانه و شاید آمیخته با بُغض دربارهٔ او سخن گفتند ولی اگر پژوهشگری بی غرض بخواهد تمام گفته های آنها را در مکان های متفاوت و در حضور افراد مختلف در کنار هم قرار دهد خواهد دید که محتوای این گفت وگوها آکنده از تناقض است.

در این میان، گفت وگوی صدرالدین زاهد و رضا قاسمی با آربی آوانسیان بسیار متفاوت است. این گفت وگو اطلاعاتی خواندنی و موجز از شرایط حاکم بر تئاتر آن دوران ارائه می دهد که ناگفته های بسیاری را دربارهٔ تئاتر ایران همراه با ارزیابی های مستدل بیان می دارد. از دیگر گفت وگوهای جالب کتاب گفت وگو با لاله تقیان است. او اشاره می کند تنها باری که برای بازی به روی صحنه رفته در نمایش روزنهٔ آبی نوشتهٔ اکبر رادی به کارگردانی شاهین سرکیسیان بوده. تقیان می گوید: ((از کسان دیگری که تا به امروز به سرکیسیان و تفکر او اعتقاد دارد آربی آوانسیان است. اگر چه تفکر او با سرکیسیان تفاوت زیادی داشت ولی تلاش کرد به شیوهٔ استادش وفادار بماند و از خودش چیزی وارد کار نکند و اجرای روزنهٔ آبی را همانند شیوهٔ سرکیسیان ادامه دهد. او هر شب قبل از اجرا یک شمع به یاد شاهین روشن می کرد و جلوی صحنه می گذاشت)).

در ادامهٔ بخش دوم، محمدرضا اصلایی گفت وگویی ترتیب داده در خصوص روزنهٔ آبی، آخرین نمایشی که شاهین سرکیسیان کارگردانی کرده است. نامه ها و یادداشت های سرکیسیان خطاب به آربی آوانسیان نیز در همین بخش آمده. در آخرین قسمت این بخش، گفت وگوی کوتاه سرکیسیان با اکبر رادی پس از رد کردن متن نمایش نامهٔ او در ادارهٔ تئاتر آورده شده که به خوبی نمودار حساسیت های سرکیسیان نسبت به اجرای نمایش نامهٔ رادی است.

در بخش سوم، نوشته ها و ترجمه های سرکیسیان و گفت وگوهایی که با او شده به همراه یادداشت ها و طرح ها و نامه های او آمده. این بخش، نقشی مهم در روشن ساختن شخصیت سرکیسیان برای علاقه مندانی دارد که وی را به خوبی نمی شناسند.

بخش چهارم، بخش پایانی کتاب، یادبودنامه هاست که نوشتن آنها در این مُلک سابقه ای طولانی دارد. این بخش با شعر زیبایی از بهمن فرسی آغاز می شود:

به یاد شاهین

دیروز

تو بر خاک ایستادی

بر آسمان تاختی

من گفتی

و خاک بر تو گوش بود

و زمان چشم

و من خاموش

امروز من بر تو

بر خاک

می ایستم:

مهربان،

شرمگین

و بادبان سپید تو را

یک دم،

در قلب قلمرو تنگ من و ما،

می افرازم

و تنها یک دم

کلاغان خواهر

و گرگان برادر

چون زورقی در هوا

یاد سپید تو را

بر برکهٔ چشمانشان می وزانند

ای خاک

ای برادر

اکنون نیستی محبت را می آموزد

*****

جای آنچه در این کتاب خالی است شرح زندگی خصوصی و جهان ویژهٔ سرکیسیان است. شاید، جمشید لایق بهتر از هر کس دیگری می توانست در این مورد قلم فرسایی کند.

شایسته بود در طراحی روی جلد، صفحات و انتخاب حروف سلیقهٔ بیشتری به کار برده می شد و با چاپ عکس هایی بیشتر به زیبایی و ماندگاری کتاب می افزودند که البته رفع این کج سلیقگی ها در چاپ های بعدی میسر است.

اما آنچه مهم است تلاش خستگی ناپذیر و ستودنی جمشید لایق است که نام استادش، شاهین سرکیسیان، را در عرصهٔ تئاتر ایران برای علاقه مندان و جست وجو گران این دیار زنده نگه داشته است. جمشید لایق از لحظه ای که تصمیم گرفت این راه بزرگ را بپیماید تا انتشار کتاب راهی بس طولانی را طی کرد.

چیزی که بیش از همه در زندگی سرکیسیان (1289ــ 1345ش) به چشم می آید شخصیت استثنایی اوست که به زندگی اش ابعاد گوناگونی از عظمت را می بخشد. نکتهٔ دیگر وسعت افکار پیشرو و متنوع وی به همراه عنصر ابتکار و نگاه تازه اما با اصالت اوست. نگاه تازه و توجیه های مدرن او در تئاتر، نمایش ایران را به حرکت درآورد؛ حرکتی به سمت تئاتر ملی ایران. سرکیسیان دمی آرام نبود. پویا و جست  و  جو گر راه های نوینی را برای رسیدن به تئاتر ملی ایران آزمود. همواره با خود در ستیز و جدل و کنکاش بود. در مقابل مشکلات و پیچ و خم هایی که عده ای با روش های گوناگون در کار با او ایجاد می کردند، هیچ گاه از پای ننشست و تا آخرین لحظات به عشقش، صحنهٔ تئاتر، صحنهٔ تئاتر ایران و ایجاد تئاتر ملی ایران، وفادار و ثابت قدم باقی ماند.

                   یادش گرامی باد.

فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 38
سال دهم | زمستان 1385 | 152 صفحه
در این شماره می خوانید:

آوتیک ایساهاکیان

نویسنده: ادوارد هاروتونیان آوتیک ایساهاکیان، شاعر، نویسنده، فعال سیاسی و اجتماعی و عضو فرهنگستان علوم ارمنستان شوروی، در الکساندراپُل (گیومری کنونی) در ارمنستان به دنیا...

پلی به پهنای تاریخ

نویسنده: سیدحسین طباطبایی ((پلی به پهنای تاریخ)) سیدحسین طباطبایی حاوی خاطرات مبسوط همراهی وی با گروه شرکت کننده در دومین همایش پل فرهنگی ـ ادبی ایران ـ ارمنستان است....

هنر آوانس در ترجمه و تدوین سفرنامه برادران شرلی

نویسنده: احمد شعبانی مقدمه هر چند سفرنامهٔ برادران شرلی، که در زمان شاه عباس کبیر به ایران آمد، این توفیق و نیک بختی را یافت که در عهد ناصرالدین شاه به دست یکی از...

آناهیتا (ناهید) در اساطیر ایران

نویسنده: دکتر فریده معتکف در ایران باستان، احترام به عناصر اربعه ـ خاک، هوا، آتش و آب ـ از اصول اعتقادی ایرانیان بود و حتی، ایزدانی را خاص و موکل این عناصر می دانستند....

ارمنیان و تئاتر رشت

نویسنده: ایساک یونانسیان استان گیلان از دیرباز به لحاظ مزایای ویژه اش به هند ایران و از دیگر لحاظ به مظهر کمال و جمال و طراوت و زیبایی توصیف شده است و به علت دارا بودن...

نگاهی به تئاتر ارمنیان ایران

نویسنده: ژیلبرت مشکنبریانس تاریخ برگزاری اولین نمایش ها در ارمنستان به دوران پیش از میلاد مسیح باز می گردد. پلوتارکوس، تاریخ نویس یونانی، روایت می کند پادشاه ارمنستان،...

آرمانگرایی در انزوا

نویسنده: غلامحسین دولت آبادی نزدیک به چهل سال است که از مرگ شاهین سرکیسیان می گذرد اما هنوز هم دربارهٔ او بحث و گفت وگو می شود و از دستاوردهایش در تئاتر معاصر ایران سخن...

گروه تئاتر آرمن

نویسنده: گابریل تیکیدچیان آنچه می خوانید گزارش گونه ای است از آغاز تا پایان کار یک گروه کوچک تئاتری ارمنی و مروری است بر احوال اعضای گروه که کار هنری خود را با شور و...

پیرامون کتاب شاهین سرکیسیان، بنیانگذار تئاتر نوین ایران

نویسنده: مینا رحمتی کتاب شاهین سرکیسیان، بنیانگذار تئاتر نوین ایران دارای چهار بخش است. بخش نخست به سیری کوتاه در تاریخچهٔ تئاتر نوین ایران، سالشمار زندگی سرکیسیان و...

سرکیسیان و واگنر

نویسنده: لیدا بربریان هر چند شاهین سرکیسیان را به حق به منزلهٔ بنیانگذار تئاتر نوین ایران می شناسند اما او در عین حال مترجم، مقاله نویس و منتقد هم بود و شناخت قابل...

پدر تئاتر نوین ایران

نویسنده: زاوان قوکاسیان نوشته ای برای جمشید لایق انتشار کتاب شاهین سرکیسیان، بنیانگذار تئاتر نوین ایران، به کوشش جمشید لایق، شایستهٔ ستایشی مضاعف است. یکی به دلیل عشق...

سفر شاهین سرکیسیان، بنیانگذار تئاتر نوین ایران

نویسنده: علی اکبر علیراد فقط یک اتفاق باعث شد تا ویراستار کتاب شاهین سرکیسیان، بنیانگذار تئاتر نوین ایران شوم. در نگاه اول، آنچه در کتاب مجذوبم کرد نه خاطرات این و آن...

بزرگ مرد تئاتر ایران

نویسنده: جمشید لایق امروز کمتر انسانی پیدا می شود که زندگی خصوصی و کارش آمیختهٔ هم باشند چنان که رسیدگی به یکی مستلزم فراغت از دیگری نباشد. برای سرکیسیان تئاترجدای از...

شاهین سرکیسیان

نویسنده: آربی آوانسیان از روزی که تئاتر ایران شاهین سرکیسیان را از دست داد نزدیک به چهل سال می گذرد... زمان عملکرد دو گانه دارد، هم مخرب و هم سازنده. این خود حقیقتی است...

سرکیسیان و هنر او

نویسنده: میشا هایراپطیان شاهین سرکیسیان از بنیانگذاران تئاتر ملی ایران است. او با فکری پویا و بینش و برداشتی علمی و همخوان با معیارهای تئاتر نوین جهانی به عرصهٔ تئاتر...

مراسم معرفی کتاب شاهین سرکیسیان، بنیانگذار تئاتر نوین ایران و قدردانی از نویسندگان آن

نویسنده: آرتویت زهرابیان چه بسیارند انسان های وارسته ای که تمام زندگی خود را بدون هیچ چشم داشتی وقف هنر کرده اند و تاریخ آنها را به دست فراموشی سپرده است اما هنر اصیل...