نویسنده: هایک دمویان/ ترجمه: سیتنوا بابومیاس

پس  از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی،  روند نزدیکی  روابط سیاسی  و اقتصادی  ترکیه با جمهوری‌های  تازه  استقلال  یافتۀ  ترکزبان  قفقاز و آسیای  میانه  با مشکلات  جدّی  مواجه شد که اکثراً ناشی از امکانات  محدود اقتصادی  آن  کشور و حضور سیاسی  فعال  روسیه، ایران  و سایر کشورها در منطقه  بود.  ولی  اوضاع  در بعد فرهنگی ــــ آموزشی  چهرۀ  پوینده و رو به رشدی داشت  زیرا مقامات  ترکیه  توانستند  با برنامه های  وسیع  فرهنگی  نظیر مدرسه‌سازی، ایجاد آموزشگاه‌ها و ساختن  دانشگاه،  نفوذ فرهنگی  خود را در حّد قابل قبولی  گسترش  دهند.  در حال  حاضر دولت  ترکیه  با تاکید  بر مشترکات  تاریخی  و فرهنگی  خود با این  جمهوری‌ها، موقعیت  به وجود آمده  را فرصت  بی نظیری  در جهت  استحکام  روابط بین کشورهای  ترک‌زبان  به شمار می‌آورد. در خلال  سال‌های1930 – 1920 زمانی  که ترکیه  و اتحاد جماهیر شوروی  روابط  حسن  همجواری  داشتند، ترکیه  سعی  می کرد با استفاده  از این  موقعیت  در میان  جمهوری‌های  ترک‌زبان  شوروی  نفوذ نموده  و فعالیت‌های  تبلیغاتی  انجام  دهد.  نتیجۀ  این  سعی  و کوشش  دیدارهای مکرر هیئت‌های  ترک  از شوروی، تحصیل  عدۀ  زیادی  از دانشجویان  جمهوری‌های  شوروی  در دانشگاه‌های  ترکیه  و اعزام  صدها معلم  ترک  جهت  تدریس در آذربایجان  و داغستان  با استفاده از کتاب‌های  ترکی  چاپ شده  در  ترکیه  بود.

پس  از مرگ  کمال  آتاتورک (1938) و اتخاذ سیاست  غربگرایانۀ  ترکیه  بعد  از جنگ  دوم  جهانی،  روابط ترکیه  و شوروی  نه  تنها در عرصۀ  سیاسی  و اقتصادی  بلکه  در عرصۀ  فرهنگی  ـــ آموزشی  نیز رو به سردی گرایید. لازم  به  ذکر است  که  عقاید پانتورکیستی  و افرادی  که  در این  راستا فعالیت  داشتند در زمان  حیات کمال آتاتورک بنیانگذار جمهوری ترکیه ممنوع و محکوم  اعلام  گردیده  بودند ولی  پس  از مرگ  وی  اینگونه   افکار حیاتی  دوباره  یافتند و دارندگان  این  مرام  آزادانه  به فعالیت  پرداختند.

زمانی  که  حکومت  شوروی  روی  به  افول  نهاده بود، ترکیه با احساس رهبریت  ملل  ترک زبان  جهان،  در دسامبر 1990 در استامبول،  کنفرانس  جهانی کورولتای ترکستان را برگزار نمود.  در این  کنفرانس  ترک‌های  به اصطلاح خارج  از سرزمین  ترکیه  (disturkler) مورد توجه  خاصی  قرار گرفتند، در حالیکه  قبل  از برگزاری  این  کنفرانس، یعنی  از سال‌های  پس  از جنگ  جهانی  دوم  نیز انستیتوی  مطالعات  فرهنگی  ترک  در آنکارا با انستیتوی  فرهنگی  شوروی در مونیخ روابط تنگاتنگی  داشت و سعی  می‌کرد از این  طریق  تبلیغات  گسترده ای  در بین  ترک‌های  شوروی  انجام  دهد. بنابراین پس  از فروپاشی  شوروی،  عرصۀ  مناسبی  جهت  تبلیغ  همه‌جانبه  به وجود آمد  و طی دیدارهای مکرر هیئت‌های ترکیه و جمهوری‌های تازه استقلال یافتۀ ترک‌زبان، موافقتنامه‌های همکاری فرهنگی ـــ آموزشی بسیاری به امضاء رسید.

در سال 1991 تورگوت اوزال رئیس جمهور ترکیه پس  از سفر به  مسکو عازم  کشورهای  آذربایجان  و قزاقستان  گردید.  وی  هنگام  بازگشت،  به  وزرای  امور خارجه  و فرهنگ  کشورش  پیشنهاد کرد که در زمینه های  همکاری  فرهنگی  و بهبود وضع  آموزشی  دو کشور آذربایجان  و قزاقستان  اقدامات  مجدانه  به عمل آورند.  البته  این  همکاری‌ها شامل  ارسال  روزنامه، ماهنامه، کتب  درسی  ترکی، تبادل  دانشجو و برگزاری  برنامه های  فرهنگی  مشترک  نیز میگردید. در فوریه  و مارس  سال 1992 وزیر فرهنگ  ترکیه  به  اتفاق  عدۀ کثیری  از همراهان  به  جمهوریهای  آسیای  مرکزی  سفر نمود. ترکیه  در این  زمان برای  تحکیم  روابط خویش  با این  جمهوری‌ها، سازمان  توسعه و همکاری  (TICA) را بنیان نهاده  بود که  هدف  از بنیانگذاری آن  ایجاد هماهنگی  در زمینه های  بانکی، تربیت  کادرهای  اداری  و ایجاد شبکه های کامپیوتری  بود.  گرچه از آغاز سال 1992  روزنامۀ  زمان (Zaman) با گرایش  اسلامی، روزنامۀ  ترکیه (Turkiey) با گرایش ملی گرایی و روزنامه ملیت  (Milliyet) با گرایش  آزادیخواهی  به  آذربایجان  و قزاقستان  فرستاده می‌شد.

تمامی  جنب  و جوش‌ها و حرکاتی  که  در زمینۀ  فرهنگی  انجام  می‌گرفت  تنها یک  روی  سکه  بود.  این  فعالیت‌ها دارای  اهداف استراتژیک و ژئوپولتیک خاصی نیز بودند. در زمان  روسیۀ  تزاری و اتحاد جماهیر شوروی،  کشورهای  آسیای  مرکزی  به  دلیل  حضورشان  در جوّ سیاسی  روس‌ها خواه  ناخواه  زیر نفوذ فرهنگی  روس  قرار داشتند، بنابراین  فرهنگ  جهانی  را از طریق  روس ها دریافت  می‌داشتند و دولت  روس  با ارسال  عدۀ زیادی  از اتباعش  به  آسیای میانه  و اسکان  آنها در آن  خطه،  سیاست  سلطه جویانه ای  را دنبال  می‌کرد که  این  سیاست  پس  از فروپاشی  شوروی  به  دلایل آشکار تغییر کرد.  هم اکنون  در زمینه های  فرهنگی، آموزشی و سیاسی  کشورهای ایران، عربستان سعودی، پاکستان  و سایر کشورهای ا سلامی  نفوذ خویش  را گسترش  می‌دهند.  بنابراین  می‌توان  نتیجه  گرفت  که  اگر ترکیه  نفوذ خویش  را در جهت  فرهنگی  یعنی  تربیت  کادرهای  کارآمد، مدرسه‌سازی،  دایر نمودن  آموزشگاه‌ها و ساختن  دانشگاه  متمرکز نموده  است  در مقابل،  سایر کشورهای  اسلامی  نیز حضور خود را در منطقه  با ساخت و تعمیر مساجد و دایر نمودن  مدارس  دینی در جوار مساجد نشان  می‌دهند.

ایجاد الفبای  همگانی 

نظریۀ زبان  به عنوان عامل  مشترک  و فراگیر در میان  اقوام  مختلف  ترک‌زبان  جهان،  برای اولین  بار توسط اسماعیل گاسپرنیسکی  مطرح شد.  آنکارا کوشش نمود از این  نظریه به عنوان برگ  برنده  و عامل  اصلی  خویش در جهت  همسو کردن  کلیۀ  کشورهای  ترک زبان  و ایجاد همبستگی  بین  آنان  استفاده نماید.  در سال 1992  هنگام  سفر سلیمان  دمیرل  رئیس جمهور ترکیه  به  منطقه،  در میان  هیئت همراه  چند تن  از زبانشناسان  نیز دیده  می‌شدند. مأموریت  این زبانشناسان  مطالعۀ  مسائل  جایگزینی  حروف  لاتین  به جای  حروف  عربی  و ایجاد یک  الفبای  لاتینی  همگانی  برای  کلیۀ کشورها و جوامع  ترک زبان  بود،  زیرا دولت  ترکیه  برقراری همکاری‌های  همه  جانبه  را در گرو داشتن  الفبای  مشترک  می‌دانست. 

در سال 1928  دولت وقت  ترکیه  ضمن اصلاحات  دیگر،  حروف  لاتین  را جایگزین  حروف  عربی  نمود.  درهمان  زمان  جمهوری‌های  ترک زبان  شوروی  ناچار شدند حروف  لاتین  را کنار گذاشته  و از حروف  سیریلیک  (حروف یونانی  ـــ بلغاری ) استفاده  نمایند که  این  عمل  کاملاً اهداف  سیاسی  در برداشت.  حکومت  شوروی  آن  زمان  با این عمل می‌خواست سدّی  در برابر  نفوذ ترکیه  ایجاد نماید. در سال‌های  فروپاشی  شوروی  (1993-1991)  یکی  از مهمترین  مسائلی  که  در دستور کار کشورهای تازه استقلال یافته قرار داشت تبدیل الفبای سیریلیک رایج در این جمهوری‌ها  به  حروف  لاتین  بود.

تصمیم  جایگزینی  تدریجی  حروف  لاتین  در جمهوری‌های  تازه  استقلال  یافته،  در سال 1992 در استامبول  و متعاقب آن در سال 1993 در آنکارا اتخاذ گردید.  شکی نیست که تبدیل حروف سیریلیک به لاتین از تغییرات سیاسی و فرهنگی قریب‌الوقوع در این کشورها حکایت می‌کرد.

البته  علت  تمایل  سران  این  جمهوری‌ها به  حروف  لاتین  نه  برای  بازنگری  روابط خویش با شوروی  بلکه  برای  نزدیک  شدن  به  تکنولوژی  پیشرفتۀ  ارتباطات جهانی بود. در سال1991  (20-18نوامبر) در یک  سمینار علمی  در دانشگاه  مرمرۀ  استامبول  طرح الفبای 34 حرفی  لاتینی که  با گنجانیدن  حروف  خاص برای  آواهای  زبان‌های  جمهوری‌های  تازه  استقلال  یافته  درست  شده  بود،  پیشنهاد گردید.

در سال 1992  در غازان، تصمیم  جایگزینی  حروف  لاتین  به جای حروف  مورد  استفاده  تا آن  زمان، گرفته  شد و در سوم  سپتامبر 1993 مجلس  قانونگذار ازبکستان  لزوم  آشنایی  با حروف  را تصویب  و قرار بر این  گرفت  که  جایگزینی  این حروف  به تدریج  و در مدت  هفت  سال  انجام  پذیرد.

ترکیه  جهت  سرعت  بخشیدن  به روند جایگزینی  و تشویق  این  جمهوری‌ها، تعداد زیادی  ماشین تحریر لاتین  به  جمهوری‌های  آذربایجان  و آسیای  مرکزی تحویل  داد.  هدف  و استراتژی  ترکیه  در تحقق  بخشیدن  به این  کار،  ایجاد نفوذ فرهنگی  بین  این  جمهوری‌ها و ممانعت از رشد بنیانگرایی اسلامی بود. جهت  تصمیم گیری  نهائی  در مورد رفع مشکلات  جایگزینی  الفبای  لاتین  در سال 1993  در آنتالیا همایشی  برپا گردید که  در آن  علاوه  بر زبانشناسان  و استادان اهل  علم  و ادب  ترک، سیاستمدارانی  نیز از کشورهای  ترک زبان  حضور داشتند. در پایان  این  همایش  مقرر گردید که از سال 1993 به کارگیری  حروف  لاتین  برای  کلیۀ کشورها و جوامع  ترک زبان  لازم  الاجرا باشد .  این  الفبا از 29 حرف  لاتین  زبان  ترکی  و 5 حرف  دیگر جهت  انطباق با حروف  زبان‌های  سایر جمهوری‌ها  تشکیل  گردیده  بود.  نظارت  بر اجرای  این  تصمیم  بر عهدۀ مرکز تحقیقاتی  ترک شناسی  دانشگاه  مرمرۀ  استامبول  گذاشته  شده بود.

 اولین  کشوری  که  قانون  جایگزینی  حروف  لاتین  را در مجلس  خود تصویب نمود کشور آذربایجان  بود.  علاوه  بر این، دولت  وقت  آذربایجان  با تصویب  مجلس،  زبان  ترکی  را زبان  رسمی  کشور اعلام  نمود.  این  موضوع  از طرف  جامعۀ  آذربایجان با  استقبال  چندانی  روبرو نشد.   پس  از روی  کار آمدن  علی اف  رئیس  جمهور آذربایجان،  زبان  آذری  بار دیگر توسط مجلس  ملی  آن  کشور زبان  رسمی  کشور آذربایجان  اعلام  گردید.  به نظر یکی  از ناظران  غربی  ابراز آمادگی  و پذیرش  حروف  لاتین  از طرف  جمهوری‌های  تازه  استقلال  یافته  نوعی پیروزی آنکارا بر کشورهای  عربستان سعودی و ایران  بود که  سعی  داشتند حروف  عربی  را در  این  جمهوریها  احیاء کنند.

پر واضح  است  که  روند جایگزینی  حروف  الفبا توأم  با  مشکلات  و مستلزم  هزینه های  هنگفتی  بود که  به همین دلیل کشورهای  آسیای  میانه  چندان  شور و شوقی  برای  انجام   چنین  کاری  از خود بروز نمی دادند.  در مقابل، آنکارا جهت  تهیه و چاپ  کتب  درسی  توجه  خاصی  نشان  می‌داد.  در سال 1997  ترکیه  مبلغ  سه  میلیون  دلار به  هزینه های  تعویض کتب  درسی  ترکمنستان  اختصاص  داد.  به کمک ترکیه  و با شرکت  کشورهای  آذربایجان  و آسیای  میانه،  کتب  درسی یکنواخت  ادبیات  و تاریخ  با حروف  لاتین  تهیه  و به  چاپ رسید. در سال 1992 در جلسۀ  وزرای  آموزش و پرورش کشورهای  ترکیه، قرقیزستان، قزاقستان،  ازبکستان، آذربایجان  و قبرس  شمالی  تأسیس  کانون  مشترک  فرهنگ و  هنر  ترک رسماً  تصویب  و  اعلام گردید. ولی  طی  جلسه‌ای  در  ژوئیۀ  سال  1993 در  آلماآتا،  سران  کشورهای  ترکزبان  به  اتفاق آرا  حفظ  و  گسترش  فرهنگ ترک را در میان اقوام ترک‌نژاد خاور نزدیک، قفقاز، شبه جزیرۀ بالکان و نواحی آسیای مرکزی  مورد تصویب قرار دادند و در ضمن برای ایجاد بنیادی نظیر یونسکو با نام Turesco (Turkish Republics Education Scientific and Cultural Oraganization ) تصمیماتی اتخاذ کردند.

وزارت  آموزش و پرورش ترکیه  جهت  ارتقاء امور آموزشی ـــ تربیتی  و همچنین  هماهنگی  روابط فرهنگی، در سازمان  خویش  بخشی را تحت  عنوان  مدیریت  خاص  جمهوری‌های  تازه  استقلال  یافته  به وجود آورد. در حال حاضر تشکیلات خاصی  وجود دارند که نظیر (بنیاد مالی  تحقیقات جهان  ترک)، (انجمن  فرهنگی  تحقیقاتی  ترک) و (انجمن  کلوب‌های  ترک) آشکارا  اعتقادات  پانتورکیستی را اشاعه می‌دهند و در این  راه  حاضر به  هرگونه  کمک  می‌باشند.

در سال 1993  (16فوریه) سرانجام  دولت  ترکیه  طبق  مصوبه ای  سقف  هزینه ها و محل  تأمین آنها  را تعیین نمود.  این  هزینه ها برای  امور فرهنگی  ترک‌های  به  اصطلاح  خارج  از ترکیه  در نظرگرفته  شده بود.

فعالیت‌های  آموزشی  فوق الذکر بودجه های  مشخص و دولتی  زیادی  را به خود جلب نمود.  بدین‌ترتیب که  بنیاد مالی خانوادۀ  (کوچ) هزینه 18 دانشجو از کشورهای  تازه  استقلال  یافته  ترک نژاد را تأمین می‌نمود و یا مؤٔسسۀ سابانجی هولدینگن بنوبۀ خویش3% از سود خود را در راستای  فرهنگی  ـــ آموزشی  هزینه  می‌کرد.

 اولین گروه  دانشجویان  اعزامی از کشورهای  ترک‌تبار جمهوری‌های  تازه  استقلال  یافته  به ترکیه بالغ  بر 7500 نفر بود که21 % آنان  ازکشور آذربایجان،20 % از کشورهای  ترکمنستان  و ازبکستان  و به  ترتیب14%  و8 %  از جمهوری‌های  قزاقستان و قرقیزستان  و بقیه  از سایر جوامع  ترک‌زبان  بودند.

اگر در سال‌های  بین 1990 الی 1994 اکثر این  دانشجویان  رشته های  تحصیلی  ادبیات  ترک، تاریخ  و فرهنگ  عمومی  ترک  را انتخاب می نمودند، از سال 1994  به بعد70% دانشجویان  میهمان،  به  فراگیری  رشته های  اقتصاد، مهندسی، بازاریابی،  مدیریت  و انفورماتیک  پرداختند.

به کمک وزارت  آموزش  و پرورش  ترکیه، معلمین ترک مأموریت  می یابند تا جهت  تدریس  و انجام  امور تربیتی  در کشورهای  تازه  استقلال  یافته به فعالیت  فرهنگی  بپردازند. علاوه بر این، به کمک  بودجه های  متعدد موجود، کلاس‌های  زبان  ترکی  برای  جوامعی  که  به  زبان  روسی  تکلم  می‌کنند برگزار گردیده است. به طور مثال  در دبیرستان‌های شهر نووسیبیرسک کلاس‌های  متعدد زبان  ترکی  دایر گردیده. در این  راستا جامعۀ  یاکوتایی هم  که  به  زبان  روسی  تکلم  می‌کرد به دست فراموشی سپرده  نشد. در دسامبر سال 1992  مبادلۀ  استاد و دانشجو بین  دانشگاه  آنکارا و یاکوتا به  جریان  افتاد.

از نوامبر سال 1995  کمیتۀ  ارتقاء سطح  معلومات  دانشجویان  ترکیه  اعلام کرد که  فارغ التحصیلان مدارس  متوسطۀ  جمهوری‌های  تازه استقلال  یافته  می‌توانند در دانشگاه‌های  ترکیه  تحصیل کنند. جهت   همبستگی  ملل  ترک‌تبار، نسبت  به تحقیق  در زبان‌های  این  ملل  توجه  خاصی نشان داده  می‌شود. در دانشگاه آنکارا یک مرکز تعلیم  زبان  ترکی  تأسیس  گشته  است  که  به موازات  تعلیم  زبان  ترکی، زبان‌های  قزاقی، ازبکی، ترکمنی  و قرقیزی  نیز توسط اساتید میهمان  از کشورهای  مذکور تدریس  می‌گردد.

جهت  بهره‌وری  هر چه  بیشتر فعالیت‌های  فرهنگی، دولت  ترکیه  نسبت  به  برنامه های  اطلاع‌رسانی  توجه  خاصی  از خود نشان  می‌دهد،  به همین  دلیل  از اوایل  سال 1990  رادیو صدای  ترکیه  که  کار خود را از سال 1967  آغاز کرده  بود با پخش  برنامه‌هایی به زبان‌های روسی، انگلیسی  و ترکی  فعالیت  خویش  را دو چندان  کرده  است.

در همین  راستا در روزهای 26  و 27 نوامبر 1992 کنفرانسی در آنکارا  تحت  عنوان  “همکاری‌های  شبکه های  اطلاع رسانی  ترکیه  و جمهوری‌های قفقاز و آسیای  میانه”  برگزار شد. جالب  توجه  است  که  از آوریل  سال 1992  شبکۀ  تلویزیونی  ترکیه (TRT) با پخش  برنامه های  ماهواره ای  آسیا ـــ اروپا فعالیت‌های  تلویزیونی  خود را به سطح  شبکۀ  پرقدرت CNN  رساند و در جهان به عنوان دومین  شبکۀ  پرقدرت  تلویزیونی  پس  از CNN شناخته  شد.  برنامه های  این  شبکه  علاوه  بر اروپا، کشورهای  آذربایجان  و آسیای میانه  را نیز زیر پوشش برنامه‌های خود دارد. در نوامبر سال 1992  یونسکو طرح تأسیس  مرکز اطلاع رسانی  ترک  را پیشنهاد نمود.  اینگونه فعالیت‌ها زیر لوای  کمک  در زمینۀ  اطلاع رسانی  و تحکیم  اتحاد و صلح  در میان ملل ترک زبان،  ولی با هدف دستیابی دولت  ترکیه  به  نظام  اطلاع رسانی  عظیمی  که  ارزش  استراتژیک  برای  ترکیه  داشت  و می توانست  وسیلۀ  نفوذ آن  کشور در میان  جمهوری‌های  قفقاز و آسیای  میانه  واقع  شود انجام می‌شد.  پخش برنامه هایی  نظیر “شعر و ادب در طول  تاریخ ” و یا  “اسلام  و ادبیات  ترک ” کاملاً هدفمند بودند.

ترکیه  با تکیه  بر مشترکات  زبانی  و قومی با تهیۀ  برنامه های  تلویزیونی  و پخش  آن  در جمهوری‌های  فوق الذکر توانست  بر سایر کشورها در این  مسابقه  پیشی  گیرد.  این  موضوع نگرانی  کشورهایی  نظیر روسیه  و ایران  را در برداشت  چرا که  جمعیت  کثیری  از اتباع این  کشورها ترک زبان بودند.  گرچه توسعۀ  شبکه های  تلویزیونی  ترکیه  در نظر اتباع  کشورهایی که  جوامع  ترک نژاد دارند  تبلیغات  جدایی طلبانه  به حساب  نمی آید.

ترکیه در سیاست نفوذی خود علاوه  بر توجه  به  اهمیت  اطلاع رسانی، جایگزینی  الفبای  لاتین  و مبادلۀ  دانشجو، با قدرت  تمام  دست  به کار احداث  مؤٔسسات  فرهنگی  زده است.  امروزه  سال  به  سال  بر تعداد مؤٔسسات  آموزشی  و دانشگاه‌هایی  که  با همکاری  دوجانبه  در این  جمهوری‌ها تأسیس  می‌گردند افزوده  می شود.

بنا به  گفتۀ  اوزکان  آکمان  رئیس  کالج  پلی تکنیک  ترکیه،  در آذربایجان  در سال 17  1999  مجموعۀ  فرهنگی ترکیه  (مدارس ،کالج‌ها و یک  دانشگاه)  مشغول  کار بوده‌اند.  در این  مجموعه ها تعداد 1970 محصل  و دانشجو تحصیل  می کنند، بعلاوه  تعداد کثیری از دانشجویان آذربایجانی  که  در آذربایجان، ازبکستان  و سایر جمهوری‌ها تحصیل  می کنند از وام‌های  دانشجویی  ترکیه استفاده می نمایند.  در قزاقستان  دانشگاه  خواجه  احمد یاسوی  در سال 1991 توسط ترکیه  بنیانگذاری  گردید و دانشجویان این مراکز همزمان  با شروع  کارهای  ساختمانی  چهار دهکدۀ  دانشجویی در شهرهای  چیم کند و کنتائو، به  تحصیل  خویش  ادامه  می دهند.

در سال 1995  هنگام  سفر سلیمان  دمیرل  رئیس جمهور ترکیه  به  قزاقستان،  وی  مبلغ 35  هزار دلار جهت  تعمیر و مرمت  آرامگاه یاسوی  متفکر نامدار اهدا نمود و  همچنین  طی  مراسمی  سنگ  بنای  دانشگاه ترک  را در قزاقستان  بنیانگذاری  نمود.  هم اکنون  این  دانشگاه  با 17 رشتۀ  تحصیلی  و 74 برنامۀ  درسی  که  به زبان‌های  قزاقی، انگلیسی، روسی و ترکی  تدریس  می شوند مشغول  به کار می باشد.

در سال1996 به  افتخار ورود سلیمان  دمیرل  به  قزاقستان  دومین  دانشگاه  بزرگ  قزاقستان  که  به دست نظربایف  رئیس جمهور آن  کشور ساخته  و فاتح  نامیده  شده  بود به  نام  دانشگاه  سلیمان  دمیرل  نامگذاری  مجدد گردید.

ترکیه  در همان  تاریخ موافقتنامۀ همکاری‌های فرهنگی و هنری ترک را پذیرفت. این  موافقتنامه در سال 1994  در آلماآتا  به  امضاء  سران  کشورهای  ترک زبان  رسیده بود.  از سال 1997 در بیشکک دو دانشگاه ترک ـــ قرقیز آلاتو و ماناس  شروع  به کار کرده‌اند.  در عشق آباد  نیز دانشگاه  مشترک ترک ـــ ترکمان مشغول  کار می باشد.  دانشکدۀ دیگری  در مُلداوی مربوط به  مسیحیان ارتودکس  ترک زبان  در مرکز  گاگائوزها  در کُمرات  مشغول کار است.

تحصیل  در ترکیه 

در سال‌های 1991 و 1992  پانزده  هزار نفر از جوانان  جمهوری‌های تازه استقلال یافته در ترکیه مشغول تحصیل گردیدند که  از این  عده  شش  هزار و صد و هفت نفر تحصیلات  عالیه  به دست آوردند. دولت  ترکیه کلیۀ  هزینه های  آموزشی  آنان  را برعهده  گرفته  بود.

مبلغ  کل  هزینۀ  این  تسهیلات  تحصیلی  در مقطع  دیپلم  و دانشگاهی  به ترتیب000،925،7و000،920،20لیر ترکیه  بوده  است.

در سال  تحصیلی94 – 1993سهمیۀ پذیرش  دانشجو از  هر یک  از جمهوری‌های تازه استقلال  یافته  بیش  از 460 نفر بود.  این  دانشجویان  در کلیۀ  رشته های  علمی  و نیز نظامی  مشغول  تحصیل  بوده اند. ترکیه  در مورد این  دانشجویان و نحوۀ  پیشرفت علمی  آنان وسواس  و پیگیری  خاصی از خود نشان  می داد.  مخصوصاً  کسانیکه  در دانشگاه‌های  نظامی  تحصیل  می کردند، زیرا ترکیه  خوب  می داند که  با در دست  داشتن  ابتکار تربیت  کادرهای  نظامی  این  کشورها به  آسانی  خواهد توانست  تأثیر خویش  را بر جهان‌بینی آنان  برجای  گذارد و بدین  ترتیب  آنها را به عنوان  اقمار خویش  در کنار خود داشته  باشد.

طبق  پیمانی  که  بین  کشورهای  تازه  استقلال  یافته  و ترکیه  منعقد گردیده  است  ترکیه  متعهد به  تربیت  کادرهای  نظامی  آنان در پایگاه‌های  نظامی خویش  است.  این  کادرها در سطح  علمی ـــ نظامی،  مطابق  با مراکز تربیتی  نظامی  ناتو آموزش خواهند دید.

بدین  ترتیب  در سال 1992  از  تعداد  2500 دانشجوی  آذربایجانی  که  برای  تحصیل  به  ترکیه  اعزام  گردیده  بودند،  تعداد  80 نفر در رشته های  نظامی  به تحصیل پرداختند.  در سال 1996  تعداد 190 نفر از مسلمانان  بسنیایی و 2000نفر از جمهوری‌های  تازه  استقلال  یافتۀ  آسیای  مرکزی  و آذربایجان  در مدارس  عالی  نظامی  ترکیه  به  تحصیل  اشتغال داشته اند.  مقامات  ترک برای  همکاری  فرهنگی  و آموزشی  “جهان  ترک ”  اهمیت  زیادی  قائل  هستند. در حال  حاضر آنها توسط اینترنت  سعی  در توسعۀ  روابط فرهنگی  بین المللی  خود  با سایر کشورهای ترک تبار را دارند و دست اندرکار بنیانگذاری بانک اطلاعات جهانی ترک  هستند.  آنان در فکر ایجاد روابط اینترنتی  بین  کتابخانه ها و دانشگاه‌های  کشورهای  ترک  می باشند.

طبق  آمار موجود، در سال 1998 ده  هزار دانشجوی  دختر و پسر از کشورهای  ترک زبان  و جوامع  ترک  جهان  در دانشگاه‌های  ترکیه  به  تحصیل  اشتغال  داشته‌اند و بین  این  دانشجویان  تعدادی  از جوانان  اقوام  گاگائوز،  قاراچای  و تاتار نیز دیده  می شوند.

مبادلۀ  اعضای  هیئت علمی  در بین  کشورهای  تازه  استقلال  یافته  و ترکیه  جریان  نسبتاً خوبی  دارد.  در دیدارهای  رسمی  سران  این  کشورها از ترکیه  و بالعکس  اغلب  سران  به  دانشگاه‌ها  دعوت  می شوند و با دانشجویان  تماس  مستقیم  حاصل  می کنند.  در این  اواخر  دانشگاه  بیل  کندی  آنکارا به  هنگام  بازدید رسمی  نظربایف از ترکیه،  درجۀ  دکترای  افتخاری  آن  دانشگاه را به وی  اعطا  کرد.  یکی  از موارد مهم  تأکید سران  این  کشورها در زمان  بازدید از کشورهای  یکدیگر، تأکید بر استحکام هر چه  بیشتر روابط فرهنگی  است.  

در اکتبر سال 1994  هنگام  برگزاری  کنفرانس  سران  ملل  ترک زبان  در استانبول،  بر بیانیۀ   لزوم  توجه  خاص  در زمینه های فرهنگ  و آموزش  و پژوهش  در تاریخ  عمومی  ملل  ترک زبان  تأکید گردیده  است.  طبق  مادۀ 9  این  بیانیه،  وزرای  فرهنگ  این  کشورها با توجه  به  اهمیت  همکاری‌های  فرهنگی  به طور عام  و تدوین  فرهنگ  مقایسه ای  و حفظ و نگهداری  آثار فرهنگی  و امور اجتماعی  به طور خاص، وظیفه  پیگیری  امور را برعهده  دارند.

در همین  تاریخ  به منظور ایجاد روابط فرهنگی بین ملل ترک‌زبان، سازمان TURKSOY بنیانگذاری  گردید.

در پنجمین  اجلاس  سران  ترک  که  در پایتخت  نوبنیاد قزاقستان برگزار گردید مقرر شد به مناسبت‌های مختلف  فرهنگی، به طور همزمان جشن‌هایی در همۀ  کشورهای ترک تبار برپا گردد.  بدین  ترتیب  جشن‌های باشکوهی  به مناسبت  یکصد و پنجاهمین  سالگرد تولد آبای متفکر ترک، یکصدمین  سالگرد آکین  جمبولی، ششصد و شصتمین  سالگرد امیرتیمور و هزارۀ  حماسۀ  ماناس  و هزار و چهارصد و پنجاهمین  سالگرد شاهان  مغول  برگزار گردید.

البته  باید اذعان  داشت  که  روابط فرهنگی  تنگاتنگ  با کشور ترکیه، مانع ایجاد ارتباط مابین  کشورهای  تازه  استقلال  یافته  و سایر کشورهای جهان نمی‌شود.  حتی  باید گفت  که  بعضی  از احزاب  و گروه‌های  متفکر این  جمهوری‌ها با تشکیل  گروه‌های  اپوزیسیون  اعتراضات  خود را علیه  سیاست‌های  فرهنگی  دولت‌هایشان  اظهار می‌دارند.  مثال  بارز این ادعا تظاهرات  شدید و جلوگیری  از احداث  دانشگاه  اسلاو توسط ترکیه در شهر بیشکک  توسط ملییون قرقیز می باشد که  خود نشانه ای  از حضور و نفوذ روسیه  در این  منطقه  است.

ایران  نیز در مقابل  این  پیشروی‌های  فرهنگی  ترکیه، با تأسیس  انجمن  فرهنگی  ملل  فارسی زبان  با شرکت  تاجیکستان  و افغانستان  از خود عکس العمل  نشان  داده است.

تعلیمات  اسلامی 

اگرچه  امروز ترکیه  دارای  یک  حکومت  غیردینی است ولی  تدوین  برنامه های  آموزشی  اسلامی  از نظر سران  حکومت  به  فراموشی  سپرده  نشده  است.  ترکیه  فعالیت‌های  زیادی در زمینه های شناخت  جوانان  از اسلام، فعال کردن مساجد، ساختن مساجد جدید و همچنین  تأسیس  مدرسه های  دینی  در جوار مساجد و تقبل  هزینه های  آموزشی  مدارس  دینی  انجام  داده  است.

دولت  ترکیه  به طور غیررسمی  از فعالیت  صوفیان  نورجولار حمایت  می کند. مدرسین تابع این گروه  عقاید بنیادگرایانه  اسلامی  و پان تورکیستی را بین  جوانان  ترک  تبلیغ  می نمایند.  بنا به  گفتۀ  فتح الله  گولن رهبر این  گروه، تعداد 150 مدرسۀ  دینی توسط این گروه در آسیای مرکزی  و قفقاز بنیان  نهاده  شده  است.  هزینه های این  نوع  مدارس  طبق  معمول  تحت پوشش  مؤٔسسات  خیریه  و شرکت‌های  بازرگانی  پرداخت  می گردد. در سال 1990  به  ابتکار روزنامۀ اسلامی  زمان  مؤسسۀ مالی  “کمک  به  تاتارهای  کریمه”  کار خود را آغاز نمود.  هدف  از ایجاد چنین  مؤٔسسه ای  کمک  به  ساختن  مساجد جدید و مرمت  مساجد قدیم  بود.  این  مؤٔسسه  همکاری  تنگاتنگی  با جنبش‌های  ملی  تاتارهای  کریمه  داشت.  هیأت  دینی  نورجولار در کریمه  فعالیت‌های  گسترده ای  در راه  احیاء زبان  ترکی  و تعلیم  و تربیت  به  این  زبان  انجام  داده است.    ادارۀ امور دینی  ترکیه  فعالیت های  چشمگیری  در کریمه  دارد که از جمله شامل  تربیت  مدرسین  دینی، اعزام  دانشجو  جهت  گذراندن دوره های  تکمیلی  در ترکیه  و اعزام  سالانه  یکصد دانشجو به  ترکیه  است.  فعالیت‌های  دینی  ترکیه  گاهی  نیز آثار سوء  از خود به جای  گذاشته  و گاهی  دیده  شده  است  که  بعضی  از جوانان  این  کشورها تحت  تأثیر مذهبیون  افراطی،  دست  به  کارهای  ناخوشایندی  زده اند. در سال 1997  در ازبکستان، به علت  گرایش‌های افراطی چند دانشجو اسلام  کریمف  رئیس جمهور ازبکستان  دستور بازگشت کلیۀ  دانشجویان  ازبک  را از ترکیه  صادر نمود.  تعداد این  دانشجویان  به 2000  تن می رسید. 

از طرف  دیگر کتب  چاپ  شده  در ترکیه  با حروف  لاتین  نیز در جمهوری‌های  تازه  استقلال  یافته با استقبال  چندانی  روبرو نشد و در جمهوری  ازبکستان  هنوز تصمیم  نهایی  برای  جایگزینی  حروف  لاتین  گرفته  نشده  است.

مواردی  نیز پیش  آمده  که  مؤٔسسات  فرهنگی  ترکیه  دراین  کشورها به علت کسر بودجه مجبور به  تعطیل  شده اند. یکی  از این  موارد، تعطیل  مؤٔسسۀ  فرهنگی  آتاتورک  در آذربایجان  به علت  فقدان  بودجۀ  لازم  است. ولی  باید اذعان  داشت  که اینگونه وقایع  نمی توانند تأثیر چندانی بر فعالیت‌های  فرهنگی  ترکیه  بگذارند.  شاید نظریۀ  فعالیت  فرهنگ  پان تورکیستی  آنقدرها هم  نظریۀ  اشتباهی  نباشد از این  نظر، سخنان  رئیس  جمهور ترکیه  قابل  ذکر و توجه  می باشد.  ایشان  گفته  است : «آموزش  علم  و آشنایی  با تکنولوژی  معاصر در قرن 21  برای  جوانان  ترک  و برای  دنیای  ترک  به منزلۀ  سنگر مقدمی است   برای  رسیدن  به  اهداف  عالیۀ  قرنی  که  می رود تا دنیا را به  صحنۀ  مبارزۀ  ژئوپولوتیکی  تبدیل کند.»  سپس وی  در ادامۀ  سخنانش میافزاید:«منظور و هدف  ما تنها ساختن  تاریخ  جدید ملل  ترک تبار، نیست بلکه  ما باید تاریخ  کهن  خود را نیز زنده کنیم .»

نتیجه گیری

پس  از فروپاشی  شوروی،  دولت  ترکیه  جهت  گسترش  نفوذ خویش  در جمهوری‌های  تازه  استقلال  یافته،  فعالیت‌های چشمگیری  انجام  داد. ترکیه  این  فعالیت‌ها را در زمینه های  سیاسی، اقتصادی و فرهنگی  متمرکز نمود.  دراین  راستا ترکیه  به  موانع  زیر برخورد کرد.

نخست این که  امکانات  ضعیف  اقتصادی  ترکیه  اجازۀ  گسترش  فعالیت‌های  همه جانبه  را به وی نمی داد و ثانیاً کشورهایی  نظیر روسیه، ایران  و نفوذ رو به  فزونی  چین  امکان انحصارطلبی  را از وی سلب کرده بود.  ولیکن  ترکیه  توانست  در عرصۀ فرهنگی  نفوذ گسترده ای  پیدا کند و در این  راه  دولت  ترکیه  تلاش  چشمگیری  از خود نشان  داد.

ترکیه  با تأکید بر مشترکات  فرهنگی  و قومی، فروپاشی  شوروی  را موقعیتی  کاملاً مساعد جهت  استحکام  هرچه  بیشتر این  مشترکات  می دانست.

کلیۀ هزینه های دانشجویان میهمان  در ترکیه  که  از جمهوری‌های  ترک زبان  و جوامع  ترک تبار به  دانشگاه‌های  ترکیه  می آمدند بر عهدۀ  دولت  ترکیه  و مؤٔسسات  مالی  خیریه  می باشد.

ترکیه  در جهت  وابسته  کردن  تشکیلات  نظامی  آذربایجان  و کشورهای  آسیای  میانه  به خود و با دورنگری  نسبت  به  ایجاد بازار نظامی  برای  آن  کشورها، توجه  خاص  خود را به تعلیم  نظامیان  آن کشورها زیر نظر نظامیان  خویش  معطوف  کرد.  دولت  ترکیه  با اینکه  یک  دولت  غیرمذهبی  است لیکن  تعلیمات  دینی  و پان تورکیستی  خود را برای  تربیت  جوانان  کشورش  بدون  کم  و کاست  انجام  می دهد.

برای  سرعت  بخشیدن  به  همکاری‌های  فرهنگی  ـــ آموزشی  و ایجاد  همبستگی  هرچه  بیشتر بین  ترکیه  و جمهوری‌های  مذکور عمل جایگزینی حروف  لاتین  به جای حروف قبلی  امری حیاتی می نمود. لزوم استفاده  از تکنولوژی  پیشرفته  و استفاده  از کتبی  که  با خط لاتین  نوشته  شده  بود همواره  مورد تأکید قرار گرفته است.

کار جایگزینی  حروف  لاتین  مستلزم  هزینه های  سنگینی  بود که  نه  در توان  جمهوری‌های تازه  استقلال  یافته بود و نه  در توان  ترکیه، به همین دلیل  نیز پیشروی  در جایگزینی  حروف  لاتین  به  کندی  صورت  گرفته  و  پذیرش  فرهنگ  ترک  نیز از طرف  ملل  این  کشورها  به صورت  انتخاب  دوم  انجام  گرفته است.

به  حقیقت  پیوستن  نفوذ فرهنگی  ترکیه  در این  جمهوری‌ها و تربیت  افراد  در زمینه های  فرهنگی ـــ علمی  ــــ آموزشی و نظامی  برای  جمهوری  آذربایجان  و جمهوری‌های  آسیای  میانه  و جوامع  مختلف  ترک تبار زمینۀ  خوبی  جهت  اعمال  نفوذ بیشتر در آیندۀ  نزدیک  را برای  ترکیه  فراهم  می سازد.

با یک  جمع بندی  کلی  می توان  گفت:

الف – در زمینۀ همکاری  فرهنگی و آموزشی  ترکیه  با سایر کشورهای ترک زبان  موفقیت‌های  چشمگیری  حاصل گردیده  و کمربند فرهنگی  ترک  در این  جمهوری‌ها ترسیم  گردیده  است.

ب – ترکیه  با تربیت  کادرهای  متخصص  برای  این  جمهوری‌ها سعی  در انحصارطلبی  در جهت  نفوذ سیاسی  ـــ فرهنگی  و اقتصادی  دارد.

ج – ترکیه  سعی  دارد با نفوذ فرهنگی، جهان بینی  این  ملت‌ها و سران  آنها را به طرف  خود یکسو نماید و در جهت گیری  سیاسی  آنان تأثیر  داشته  باشد.

د – پیشروی  فرهنگی  و آموزشی  ترکیه  در این  جمهوری‌ها با عکس العمل  سریع  روسیه، ایران و تا حدودی  چین مواجه گردیده است.  در حالیکه  این  کشورها به علت وجود بعضی اشتراکات قومی و زبانی قادر به جلوگیری از پیشروی نفوذ فرهنگی ترکیه نیستند ولی با همۀ  این  احوال  سعی  در جلوگیری  از پیشرفت  نفوذ  ترکیه  در امور سیاسی  و اقتصادی  خواهند نمود.

ه – منافع  سیاسی  و اقتصادی  کشورهای  آسیای  مرکزی  اکثراً با منافع  ترکیه  همخوانی  ندارند و به همین  دلیل  نیز امکان  شکست  برنامه های  سیاسی  و اقتصادی  ترکیه  در قبال این  کشورها قابل  پیش بینی  است.  البته  عامل  نه  چندان  جالب  ضعف اقتصاد  ترکیه  نیز در این  بین  اثر منفی  دارد.

کشورهای قزاقستان و ازبکستان  در حال  شکل گیری  هستند و می روند تا خود در منطقه  به صورت ابرقدرت  درآیند. این روند نیز مانع  پیشروی  ترکیه  در منطقه  است.

“ایران نامه”

نشریۀ ایران شناسی  جمهوری ارمنستان

شمارۀ36، سال2001، ایروان                                                                            

فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 18 و 19

سال پنجم و ششم | زمستان و بهار 1381 و 1380 | 144 صفحه
در این شماره می خوانید:

نقش ارامنه در ارتش ایران

نویسنده: سرگئی میناسیان/ ترجمه: آناهید هوسپیان به  شهادت  منابع  کتبی  معتبر، ارامنه  از دوران  قدیم  در ارتش  ایران  خدمت  نموده  و در جنگ‌های  مختلفی  که  نیروهای ...

ویلیام سارویان

نویسنده: خاچیک داشتنتس/ ترجمه: ماریا آیوازیان تقریبا 69 سال  قبل  نویسندۀ  جوانی  پا به  عرصۀ ادبیات  نهاد که  امروزه  در ادبیات  معاصر آمریکا، یکی از پنج  نویسندۀ ...

نابودی ارزشهای فرهنگی – معنوی

سالگرد نژادکشی ارمنیان  به مناسبت هشتاد و هفتمین سالگرد کشتار نژادی ارامنه در ارمنستان  غربی، همایشی  تحت  عنوان "نابودی  ارزش‌های معنوی ـــ فرهنگی"  در تاریخ  8 ...

همکاری‌های فرهنگی و آموزشی ترکیه با جوامع و کشورهای ترک زبان جهت گسترش نفوذ سیاسی خویش در میان ملل مذکور

نویسنده: هایک دمویان/ ترجمه: سیتنوا بابومیاس پس  از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی،  روند نزدیکی  روابط سیاسی  و اقتصادی  ترکیه با جمهوری‌های  تازه  استقلال  یافتۀ ...

بررسی روابط ترکیه – اسرائیل

نویسنده: کارن هاروطونیان/ ترجمه:هویک میرزاخانیان با امضای دو موافقتنامه در زمینۀ  دفاع  نظامی  در فوریه  و آگوست سال 1996 میلادی، همکاری  نظامی  ترکیه  و اسرائیل ...

هند و اروپائیان – ایرانیان و ارمنیان

نویسنده: آنوشیک ملکی برای شناخت  منشاء هند و اروپاییان و سابقۀ فرهنگ و تمدن  ایشان،  دو وسیله  در دست  است، یکی  زبان‌ها و اساطیر هند و اروپایی که  جنبه های  مشترک ...

بحثی در ادبیات صغیر

نویسنده: مدیا کاشیگر اشاره: مدیا کاشیگر مترجم  و نویسنده، در سال 1335  در یزد به دنیا آمده و کودکی  خود را در فرانسه  گذرانده است.  او متأهل  و دارای دو فرزند است. از...

دریای قزوین

نویسنده: رقیه بهزادی آثار کتبی مکشوفه به زبان های  سومری، اکدی، هوریایی و آشوری، برخی اطلاعات  را دربارۀ ساکنان قسمتی از بخش غربی سرزمین کنونی ایران، در اختیار ما قرار...

بزرگداشت دکتر آرسن خاچاطور میناسیان

نویسنده: آلین عجمیان در اولین ساعات  غروب روز بیست  و نهم  فروردین  ماه،  مقارن  با بیست  و سومین  سال درگذشت مرحوم  آرسن  میناسیان  با جمعی  هرچند کوچک  ولی  با...

کلیسای ارمنی

نویسنده: اسقف سبوه سرکیسیان/ ترجمه: آناهید هوسپیان حضرت  عیسی  مسیح  همزمان با آغاز نبوت  خویش، حواریون  را از آنچه که باید در آینده  انجام دهند آگاه  نمود و برای تحقق ...