نویسنده: هاسمیک خاچاطوریان

ساموِل موفقیت رمان کلاسیک ارمنی است. داستان این رمان مربوط به تاریخ ارمنستان در سال های 364 ـ 400 م است. رافی، در این رمان، اطلاعات تاریخی را با رعایت اصول زیباشناسی به نگارش درآورده. او در ابتدای داستان می گوید که رمان های تاریخی را باید با زیبانویسی و دادن اطلاعات صحیح پرورش داد. موضوع اصلی این رمان حفظ آزادی و نجات ملیت و دین است. 

اطلاعات تاریخی حکایت از آن دارند که در قرن نوزدهم میلادی دولت های ترکیه و روسیه قصد نابودی ملیت ارمنی و زدودن نام این قوم را از روی نقشۀ دنیا داشتند. تمام مدارس و مطبوعات در سانسور شدید به سر می بردند. بنابراین، حفظ زبان و فرهنگ ارمنی بزرگ ترین مانع بر سر راه دشمنان برای نیل به اهدافشان بود.

رمان ساموِل دارای عناوین مختلفی است که یکی از آنها ((یکی از شرق و دیگری از غرب)) نام دارد. در این داستان رافی وابستگی به شرق و غرب را نفی می کند و این وابستگی را دلیل بدبختی ملت و کشور ارمنستان می داند. داستان از این قرار است که آرشاک دوم، پادشاه ارمنستان، سعی دارد تا شیوۀ صحیح کشورداری را رواج و استقلال کشور را گسترش دهد اما به علت خودسری و نافرمانی برخی از امرا موفق نمی شود و در آخر هم شاهپور دوم، پادشاه ایران، وی را با دعوتی خائنانه به ایران می کشاند و در زندان ((از یاد رفته))[1] زندانی می کند. به این ترتیب، استقلال ارمنستان از بین می رود و کشور از وجود حاکمان قدرتمند خود محروم می شود. در چنین شرایطی، وظیفۀ مردم است که قهرمانانه از دین، ملت و کشور خود دفاع کنند و ساموِل یکی از این قهرمانان است.

داستان با تصاویری رازآلود آغاز می شود. دو سوار (قاصد)، بی خبر از وجود یکدیگر، به سمت قلعۀ وُقاکان در حرکت اند. اسب یکی از آنها سیاه رنگ و دیگری آبی  است. از طرف دیگر ساموِل و مادرش در قلعه منتظر خبرهای مهمی هستند. خبری که مادر ساموِل در انتظار آن است برای او خبری شادی آفرین محسوب می شود که می تواند مقام و ثروتی سرشار در پی داشته باشد اما همین خبر برای ساموِل تراژدی و فاجعه ای وحشتناک به حساب می آید، خبری که برای مملکتی بدون پادشاه و رهبر دینی آن تنها وقایعی تأسف بار به همراه خواهد داشت. ساموِل نگران افتخارات گذشتگان خود و حماسه های وطن پرستانۀ خاندان بزرگ مامیکونیان است، خاندانی که به خاطر قهرمانی ها و کسب افتخارات فراوان بسیار مورد علاقه و احترام مردم است. او از تصور اینکه پدرش به کشور خیانت کرده و دین خود را تغییر داده و ممکن است همراه با موبدان برای تخریب کلیساها در راه باشد روح و روانش به درد می آید. واقعاً در این صورت تکلیف او چه خواهد بود؟!

مادرش با شادی خاصی در انتظار قاصد است. به شوهرش قول مقام و ثروت داده  اند. او مسرور و خوشحال آماده است تا با شنیدن خبری از شوهرش دین خود را تغییر دهد و به دین زرتشت بگرود.

ساموِل که از نوجوانی آموخته است که باید حافظ دین و وطن و پس از آن حافظ پدر و مادرش باشد پس از شنیدن خبر خیانت پدر و کسب اطمینان از این خبر مردد است که وظیفه اش چیست؟ کدام راه درست و صحیح است؟ او در مورد تصمیماتش با مسروپ ماشتوتس، ساهاک پارتِو، پسر عمویش موشِق و نامزدش آشخِن مشورت می کند ولی تصمیم آخر با خودش است. او به این نتیجه می رسد که باید شخصاً به دیدار پدر برود و حقیقت را از زبان خود او بشنود. پس راهی ملاقات با پدر می شود.

در ادامۀ داستان، وقایع به گونه ای رقم می خورد که ساموِل مجبور می شود از مناطقی که قبلاً مورد تاخت و تاز پدرش و سربازان ساسانی قرار گرفته عبور کند. در طول سفر، او شاهد ویرانی شهرها و روستاهایی است که به دست پدرش نابود شده اند، شهرها و روستاهایی که زمانی آباد و سرشار از زندگی و امید به آینده بودند ولی حالا خاموش و بدون سکنه مانده اند. از هیچ خانه ای دودی برنمی خیزد. صدای جنب و جوش کار از هیچ خانه ای شنیده نمی شود و مدارس بدون شاگرد و معلم مانده اند. هیچ جنبنده ای در حرکت و تلاش نیست. همه جا خالی از سکنه است و به صورت ویرانه ای درآمده که هرگز در آن زندگی جاری نبوده. مزارع و دشت ها سوخته و به شکل خاکستر درآمده اند. در هیچ کشتزاری دهقان ها به کشت و کار و درو مشغول نیستند و در باغ های میوه هیچ کس میوه ها را جمع نمی کند.

دیدن این سرزمین های ویران شده ساموِل را چنان مغموم و متأثر می سازد که دچار بیماری روانی شده و به ناچار ماه ها در دیری بستری می شود تا مورد معالجه قرار گیرد. ساموِل پس از بهبودی همچنان بر تصمیم خود پای می فشارد. او باید پدرش را ببیند و شخصاً حقایق را از دهان او بشنود. ساموِل دوباره راهی می شود اما متأسفانه مشاهدۀ مناظر وحشتناک و تأسف آور غم او را تشدید می کند. ساموِل متوجه می شود که پدرش به کرات شهرها، روستاها و آبادی های هم مرز با ایران را مورد تاخت و تاز و کشتار قرار داده است.  

رافی دیدار پدر و پسر را تحت عنوان ((توطئه ها یا حیله های آراکس)) شرح می دهد. این بخش از رمان اوج حوادث داستان به شمار می رود. ساموِل با قلبی پراندوه پدر را مورد شماتت قرار می دهد. مناظر شهرها، روستاها و آبادی های مخروبه و سرنوشت انسان های بی گناهی که کشته شده اند همواره در یاد و فکر ساموِل بیدار است و در جان و روح او غوغایی توأم با شرمندگی به پا کرده اند اما پدر سنگدل، غرق در رؤیای مقام و ثروت، حاضر است برای رسیدن به آرزوهای دور و درازش دست به هر خیانتی بزند. او حاضر است کشور و ملتش را قربانی امیال و خواسته هایش کند. او غرق در رؤیاها و وعده هایی است که از طرف دولت ساسانی به او داده شده و به غیر از آن به چیز دیگری نمی اندیشد. مِروژان، دایی ساموِل، نیز مانند پدرش است. آنها با هم همفکرند و نقشه ها را با هم طرح ریزی می کنند. مِروژان گرفتار عشق وُرمیز دخت، خواهر شاهپور، است و امید دارد که پاداش خیانت به ملت و کشورش وصال یار باشد. او امیدوار است که با این خیانت با شاهزادۀ ایرانی وصلت کند و پادشاه ارمنستان شود. یعنی، او نیز منافع شخصی خود را بر مصلحت کشورش ترجیح می دهد.

ساموِل پدر را مورد نکوهش قرار می دهد و بین آن دو مشاجره ای شدید درمی گیرد اما حرف ها و توبیخ های ساموِل در نظر پدر بی معنی و بچگانه است. مشاجره شدت پیدا می کند و در نهایت، پدر به ساموِل می گوید که التماس ها و خواهش هایش بی مورد است و او به آنها هیچ اهمیتی نمی دهد و مطمئن است که مِروژان هم مثل او می اندیشد و به حرف افراد نادان و ابله توجه نخواهد کرد.

ـ : (( پدر من نادان و ابله هستم؟)).

ـ : (( بله ساموِل. من سعی کردم تو را متقاعد کنم و حالا می خواهم بدانم تو عضو کدام حزبی؟)).

ـ : (( من عضو حزبی هستم که به وطن خیانت نمی کند و همیشه به وطن خود وفادار است)).

ـ : (( تو فرزند من نیستی! هرکس مخالف ماست از ما نیست و ما بدون قائل شدن هیچگونه تبعیضی می دانیم که چگونه مخالفانمان را به جزای اعمالشان برسانیم)).

ـ : (( تو هم دیگر پدر من نیستی)).

ـ : (( ساموِل!)).

ـ : (( بله خائن!)).

پدر دستش را به طرف شمشیرش می برد اما ساموِل بر او پیشی می گیرد. در ادامۀ داستان ساموِل، به همین ترتیب به زندگی مادر خائنش هم پایان می دهد.

شاید از نظر عرف معمول ساموِل فرزندی ناخلف به حساب آید زیرا کشتن پدر و مادر گناهی نابخشودنی است اما رافی عقیده دارد کار ساموِل عملی خاص است و باید درسی باشد برای آیندگان. درس ساموِل این است که کشور و عشق به وطن برتر از تمام منافع و وابستگی هاست و انسان در راه حفظ میهن باید از منافع و خواسته های خود صرف نظر کند و از همه چیز بگذرد. پدر ساموِل رؤیای سرداری و مرزبانی را در سر می پروراند و دایی اش به خاطر عشق وُرمیز دخت و پادشاهی ارمنستان دست به خیانت و کشتار هم وطنان خود می زند. هر دوی آنها به دنبال منافع شخصی خود بودند و در آخر نیز هیچ کدام به آرزوهای خود نرسیدند.

در بخش دیگری از رمان، تحت عنوان ((سه جوان قدرتمند))، رافی به نخستین میهن پرستان ارمنی و کسانی که خدمات شایانی به ملت خود کردند اشاره می کند و آنها را مورد ستایش قرار می دهد، افرادی مانند مسروپ ماشتوتس، ساهاک پارتِو و ساموِل.

آرشاک دوم، پادشاه ارمنستان؛ پاراندزِم، همسر آرشاک دوم و ملکۀ ارمنستان، که پس از زندانی شدن همسرش حدود یک سال ادارۀ کشور را در دست می گیرد و در آخر به دست شاهپور به شهادت می رسد؛ آشخن، نامزد ساموِل؛ بانو آرتزرونی؛ هامازاسبوهی و موشق مامیکونیان، سردار شجاع ارمنستان، شخصیت های مورد علاقۀ رافی هستند.

رافی در پایان وزرای مرتد و نافرمان را مورد شماتت قرار می دهد و فروپاشی ارمنستان را نتیجۀ اعمال خائنانه و سرپیچی آنان از حکومت مرکزی می داند.

پی نوشت:

An Hush 1ـ

فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 53
سال چهاردهم | پاییز 1389 | 232 صفحه
در این شماره می خوانید:

نقش ستاره دنباله دار هالی بر روی سکه های تیگران کبیر

نویسنده: شاهن هوسپیان از زمانی که انسان قادر شد تا وقایع اطراف خود را، چه به صورت نقاشی بر دیوار غارها و چه به شکل حکاکی بر روی سنگ ها، به نگارش در آورد کوشید تا...

یقیشه و آراکل داوریژتسی ایران شناسان ارمنی

نویسنده: آناهید یحیی یقیشه، تاریخ‌نگار ارمنی سدۀ پنجم میلادی یقیشه،[2] مورخ نامی ارمنی در سدۀ پنجم میلادی، با نگارش بخشی از تاریخ ارمنستان در آثارش نام خود را در تاریخ...

مسروپ تاغیادیان

نویسنده: کلارا آبولیان آثار و نظریات مسروپ تاغیادیان،[2] شاعر، رمان نویس، سخنران و از نویسندگان دوران نوزایی ارمنی در قرن نوزدهم میلادی، همچون آثار آبُویان[3] و...

ویلیام سارویان،ترجمان روحیه یک ملت

نویسنده: ترانه مسکوب هفتاد و پنجمین شب از شب های بخارا، که غروب پنجشنبه 7 بهمن 1389ش با همکاری مؤسسه ترجمه و تحقیق هور در محل انجمن فرهنگی ارامنۀ چهارمحال برگزار شد، به...

چرا این گونه شد؟

نویسنده: هاکوپ کاراپنتس / ترجمه: رافی آراکلیانس آثار كاراپنتس را نمی توان به خوبی و به راحتی ترجمه كرد، به خصوص وقتی كه واژه ترجمه، نه صرفاً برگردان یک لغت، كه بیانگر...

سایه عمر خیام

نویسنده: هاکوپ کاراپنتس / رافی آراکلیانس هاکوپ کاراپنتس[1] داستان سایۀ عمر خیام را به زبان ارمنی و در جایی دیگر به زبان انگلیسی نوشته است. هر دو متن به یک نام و با...

مروری بر آثار ادبی هاکوپ کاراپنتس

نویسنده: لیدا بربریان / ترجمه: آرا اوانسیان بخش اول ((...بدا به حال ملتی که در گذشتگان خود را به یاد ندارد.ما تداوم آنانیم، گذشته و آیندۀ آنها )) سخنان فوق، از کتاب...

هاکوپ کاراپنتس

نویسنده: آزاد ماتیان هاکوپ کاراپنتس در اوت 1925م، در خانواده ای ارمنی، در تبریز، چشم به جهان گشود. در واقع، به این جهان پهناور تبعید شد. محرومیت از مهر مادری در اوان...

نگاهی به رمان تاریخی ساموِل

نویسنده: هاسمیک خاچاطوریان ساموِل موفقیت رمان کلاسیک ارمنی است. داستان این رمان مربوط به تاریخ ارمنستان در سال های 364 ـ 400 م است. رافی، در این رمان، اطلاعات تاریخی را...

رافی،پیام آور مبارزات آزادی خواهی ملت ارمنی

نویسنده: هاکوپ کاراپنتس / ترجمه: هاسمیک خاچاطوریان بیش از صد سال است که اغلب ارمنیان آثار به جامانده از رافی را خوانده و از آن الهام گرفته اند. پدر بزرگ، پدر و خود من و...

رافی،داستان سرای ارمنی

نویسنده: هاسمیک خاچاطوریان رمان نویس و داستان سرای بزرگ ارمنی، هاکوپ ملیک هاکوپیان، ملقب به رافی، در 1214ش/ 1835م، در روستای پایاجوک، از توابع سلماس آذربایجان غربی،...

اِدمان آیوازیان،در فراغ یار و دیارش،ایران

نویسنده: هادی سیف جمعه 23 مهر 1389ش / 15 اکتبر2010م، نمایشگاهی از آثار مارکو گریگوریان، آغازگر نقاشی مدرن در ایران و همچنین نمونه هایی از آثار مدرن و نقاشی های آبرنگ...

اِدمان آیوازیان

نویسنده: آرلین وارطانیان اِدمان (ادیک) آیوازیان، هنرمند نقاش و معمار شناخته شدۀ جهانی، در1310ش، در تهران، چشم به جهان گشود. نقاشی را از سیزده سالگی شروع کرد و در شانزده...

فرانسه،خاستگاه نقاشان مترقی ارمنی

نویسنده: آرپی مانوکیان نقاشان ارمنی و تحولات هنری اروپا (1850 ـ 1950 م) ادبیات، هنر و فرهنگ ملت ارمنی، که در طی چند قرن با تکیه بر مواریث سنتی و آداب خود به صورتی...

تجلیل از بانوی آفتاب ایران،از سوی ستاره شناسی ایران

نویسنده: کارینه داودیان آلنوش طریان، بانوی ستاره شناسی ایران، نامی که در فضای بی کران دانش ایران زمین همواره خواهد درخشید، بانوی اختر فیزیک ایران، که تمامی عمر خویش را...

دکتر آلنوش طریان،مادر ستاره شناسی ایران

نویسنده: استینه جان درمیان زندگی نامه ارمنیان ایران دیر زمانی است که در پهن دشت این کشور بزرگ و باستانی همواره حضوری پررنگ و تأثیرگذار در اعتلای علمی، فرهنگی، هنری و...

تلاشی برای ادای دین روح اندوهبار

نویسنده: دکتر کارن خانلری سال های مابین 2008 ـ 2010م دورۀ حزن انگیز سفرهای بدون بازگشت و غیرمنتظرۀ عزیزان جامعۀ ارمنیان ایران بود: نخست حادثۀ دردناك تصادف اتوبوس زائران...

مروری بر زندگی و فعالیت های علمی دکتر کارو لوکاس

نویسنده: آرمیک نیکوقوسیان طبق روال هر روز، پس از رسیدن به محل کارم، ابتدا ایمیل های رسیده را بررسی کردم. ایمیلی از یکی از دوستان مشترک، که همکار مرحوم دکتر لوکاس هم...

یکسال در فقدان استاد هاراطون داویدیان

نویسنده: آنوشیک ملکی (( در حین مصاحبه با بیمار به منظور تسکین آلام بیمار، قابل تحمل کردن دشواری های موجود، تقویت روحیه، امیدواری دادن، تشویق به داشتن صبر و حوصله، ترغیب...

دکتر هاراطون داویدیان،پدر روان شناسی نوین ایران

نویسنده: ادوارد هاروتونیان هاراطون (هارمیک) داویدیان، در 2 اسفند 1302ش/21 فوریۀ 1924م، در تهران، دیده به جهان گشود. تحصیلات ابتدایی و متوسطه را، به ترتیب، در دبستان...