نویسنده: محمدرضا سحاب(1)


فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 95

سال‌ها پیش تصویری از یک نقشه کهن از جهان به زبان ارمنی توسط دوستی به دستم رسید. با پرس و جوی زیاد دانستم که اصل این نقشه در کلیسای جلفای اصفهان است و مترصد بودم که در اولین فرصت برای دیدن این نقشه زیبا که به نظر می‏رسید شبیه آثار نقشه‌نگاران قرن هفدهم میلادی است به اصفهان سفر کنم.

در اردیبهشت 1384ش به دعوت دانشگاه اصفهان در کنفرانس خلیج فارس، که در شهر زیبای اصفهان تشکیل شد، به اتفاق همسرم شرکت داشتم، فرصت مناسبی بود تا به دنبال این نقشه بگردم اما متأسفانه به علت مشغله زیاد در همایش و کم بودن وقت، سعادت یاری نکرد تا به این نقشه دست یابم. تا اینکه از دوست عزیزم، آقای دکتر فرهاد تهرانی، استاد دانشگاه شهید بهشتی، که در اصفهان تدریس داشت، درخواست کردم که با کلیسای وانک در جلفای نو تماس گرفته و به هرصورت ممکن تصویر کامل و واضحی از این نقشه کهن را تهیه کند. چندی بعد تصویر نقشه توسط ایشان به دستم رسید، اما آنچه می‏خواستم نبود.

خوشبختانه، در سال‏های بعد با سرکار خانم آرمینه آراکلیان، سردبیرمحترم مجله وزین پیمان، آشنا شدم و موضوع را با ایشان در میان گذاشتم، چیزی نگذشت که توسط خانم آراکلیان به آقای توما گالستانیان، مسئول روابط عمومی خلیفه‌گری ارامنه اصفهان و جنوب ایران در جلفای اصفهان، معرفی شدم و ضمن چند بار مذاکره تلفنی بالاخره ایشان زحمت کشید و تصاویر خوبی از این نقشه جهان‏نمای زیبا برایم فرستاد. از ایشان خواستم که اطلاعات بیشتری در مورد آن تهیه کند که با کمال گشاده‏رویی آنچه می‏خواستم، از قبیل اندازه طول و عرض و مشخصات نقشه ارسال کردند. اما باز هم سؤالاتی بود که می‏بایست به آن پاسخ داده می‏شد.

بنده چون متأسفانه با خط و زبان ارمنی آشنایی ندارم سال گذشته با کمک دوستان ارمنی از جمله جناب آقای دکتر آندرانیک سیمونیان استاد دانشگاه و سردبیر محترم مجله هویس بخشی از متن و عنوان نقشه را خواندیم.

نهایتاً، به این نتیجه رسیدم که ‏باید از دوسـت عزیز و ارجمنـدم جناب آقای دکتـر روبـن گالیچیان، که سال‏هاست در خصوص نقشه‏های کهن و تاریخی مطالعه کرده و صاحب چندین اثر ارزشمند است، کمک بگیرم. ایشان با سعه‏صدر و لطف همیشگی یکی از آثار خودشان در مورد نقشه‏های ارمنی را برای نگارنده فرستادند که اطلاعات مرا تکمیل می‏کرد. اینک، تصویر کامل نقشه و شرح آن برای خوانندگان مجله پیمان تقدیم می‏شود و خاطرنشان می‏سازد که این نقشه در ایران منحصر بفرد بوده و تعداد محدودی از آن در جهان وجود دارد. همچنین، نام مقدس خلیج فارس، مانند سایر نقشه‏های معتبر، به خط ارمنی (ՊԱՐՍԻՑ  ԾՈՑ) درج شده است.

نقشۀ جهان به زبان ارمنی

شـرح و تـوضیحـات نقـشـه جـهاننـما

به زبان ارمنی

نخـستیـن نـقشـه جـهان به خـط و زبـان ارمنـی موجـود در مـوزه خاچـاطور کِـساراتـسی واقـع در دیـر آمـِناپرگیـچ مقـدس (کلیسای وانـک) که در 1695م توسـط توماس واناندتــسی(2) در آمـستـردام چـاپ و منتشر شده است. این نقشـه توسط بـرادران شونـه‏بیـک(3)، گـراورسـازان مشهـور آن زمـان و بـا بهره‏منـدی از اطلاعـات به روز شـده به قطـع بزرگ 124× 152 سانتی‌متر ترسیـم و از چـهار قسمت به هم چسبیـده تشکیـل شـده است که قطعـات از بالا به پایین گسترده شده‌اند. در عکـس، محل اتصال قسمـت‌ها با خـطوط قـرمـز رنگ مشخـص شـده است.(4) لازم به ذکـر است کـه اکنون بیـش از ده نسخـه از آن در جهان موجود نیست. تنها یک نسخه از این نقشه تاریخی ارزشمند در ایران موجود است که در 1963م از کتابخانه کلیسای وانک به موزه منتقل شده و سال‌هاست درآن موزه بر روی دیوار نصب است.

نسخه دیگری از این نقشه را در 1754م راهبان ارمنی مخیتاریست(5) در صومعه سنت‏لازاروس ونیز چاپ و منتشر کرده‌اند.

این نقشه، که به صورت دو نیم‌کره شرقی و غربی شامل قاره امریکا و هلند جدید (استرالیا ) طراحی شده، با تصاویر و تزیینات بسیار زیبا در چهارگوشه آن نقاشی‏های اساطیری و تاریخی به طرز جالبی همراه با نقشه‏های نجومی و صور‏فلکی در بالای نقشه و همچنین، نقشه‏های دو قطب کره زمین در پایین آن تنظیم شده است.

لازم به ذکر است که این نقشه نخستین اثر در جهان است که نام‌ها و اسامی جغرافیایی آن به زبان ارمنی ترجمه شده و به خط و زبان ارمنی ترسیم و چاپ شده است. نسخه دیگری از این نقشه در ماتناداران(6) ایروان ارمنستان موجود است.(7) همچنین، نقشه دیگری از قاره آسیا به زبان ارمنی، که در 1787م تهیه شده، در این موزه موجود است که در آینده معرفی خواهد شد.

پی‌نوشت‌ها:

  1. پژوهشگر جغرافیا و رئیس هیئت مدیره مؤسسه جغرافیایی و کارتوگرافی سحاب
  2. Tovmas Vanandetsi
  3. Schoonebeek Brothers
  4. بر اساس متن یادداشت شده در زیر نقشه مشخص می‌شود که در تهیه نقشه افراد زیر دست‌اندرکار بوده‌اند: آدریان اِسکُنبِک، پطرس، غوکاس، آندرانیک، توماس واناندیان.
  5. Armenian Mkhitarist Monks in St Lazarus Monastery, Venice
  6. Matenadaran
  7. در تهیه توضیحات نقشه ازکتاب Historical Maps of Armenia ، اثر استاد ارجمند، جناب آقای دکتر روبن گالیچیان، بهره‏مند شده‏ام.

فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 95

سال بیست و پنج | بهار 1400 | 236 صفحه
در این شماره می خوانید:

سلمـا کویومـجـیان و خانـه مـوزۀ مقـدم

سلما کويومجيان، اولين زن باستان‌شناس ايران و عروس ارمنی احتساب‌الملک نویسنده : گريگور  قضاريان فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 95 سخن اول ميدان و خيابان امام خميني (ميدان...

مـوزۀ مـردمشناسـی ارمنیان جلفای اصفهان

ريما سيمونيان ـ اوهانيان و کارين درمارديروسيان / ترجمۀ آرگين آبنوسيان فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 95 موزة  برتر در ارديبهشت1400ش، کميتة ملي موزه‌ها (ايکوم ايران)...

نگاهی به گنجینۀ موسیقی ارمنیان جلفای نو اصفهان(1)

نویسنده: زويا خاچاطور فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 95 جلفاي اصفهان، محور توسعة گردشگري شهري  اصفهان، استانِ گنبدهاي فيروزه‌اي، ديواره‌‌نگاره‌هاي اسليمي، پل‌هاي معروف و...

چـهار نسـل خانـدان سحـاب بیـش از یـک سـده در خـدمت دانش جغرافیا و نقشه نگاری ایران(1)

نویسنده: رافي آراکليانس فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 95 « در دنياي طب، سياست و روحانيت، بودند دودمان‌هايي که نسل‌هايشان يکي پس از ديگري کمر به خدمت جامعه بستند، ولي...

آناتولی کجاست؟

نویسنده: روبن گاليچيان (قاليچيان) / ترجمۀ رافی آراکليانس فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 95 امپراتوري روم در 395م دو پاره شد. بخش شرقي امپراتوري با نام بيزانس، بيزانتيوم يا...

کاوشهای باستانشناسی در تیگراناکرت قره باغ

نویسنده: شاهن هوسپيان فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 95 خاندان آرداشسيان از سال 189 ق‌م تا نيمة اول سدة يکم ميلادي بر ارمنستان حکومت کرد. از ميان پادشاهان اين خاندان،...

جهانبینی آرا گیولِر از درون دوربین عکاسی

نویسنده: دکتر  ايوت تجريان/ ترجمۀ آرا اُوانسيان فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 95 ديباچه «من هميشه دنبال خوشبختي دويده‌ام ولي نتوانستنم به آن دست يابم. براي من خوشبختي آن...

مـن آرا گـیولِـر هستـم

نویسنده: سوفيا هاکوبيان/ ترجمۀ آرا اُوانسيان فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 95 سرانجام آب راه خود را پيدا کرد ... کافه آرا، معتبرترين و محبوب‌ترين پاتوق شهر هزار سالة...

در کنار «چشم استانبول»

نویسنده:گريگور قضاريان فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 95 پس از حدود سه ربع قرن عکاسي، سفر به چهار گوشة جهان، کسب نشان‌هاي جهاني و کشوري بي‌شمار براي خدمات فرهنگي، قرار...

معـرفـی کتـاب ارمنستان در نقشه های تاریخی جهان

نویسنده: روبن گاليچيان (قاليچيان) فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 95 نويسنده: روبن گاليچيان (قاليچيان)               مترجم: آرمنوش آراکليان مشخصات نشر: تهران، مؤسسة...

روایت زندگی

نویسنده: سمانه پور بهلول فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 95 شرق: کتاب آدام، نخستين اثر مستقل هاکوپ کاراپِنتـس (شاعر، داستـان‌نويس و روزنامـه‌نگار ارمنـي) در ايران، اول آذر...