نویسنده: امید پارسانژاد

هوهانس خان ماسحیان (مساعدالسلطنه)

هوهانس خان ماسحیان (مساعدالسلطنه)، دیپلمات برجستهٔ ارمنی، روز 17 تیر 1309 ش در مقام نخستین سفیر ایران در ژاپن معرفی شد و آخرین سفر خود را آغاز کرد. آغاز روابط میان دو کشور به سال1259 خورشیدی باز می گشت که امپراتور ژاپن نمایندهٔ ویژه ای را، برای برقراری روابط تجاری، به ایران فرستاد. به نظر می رسد سفر علی اصغرخان امین السلطان، اتابک اعظم، به ژاپن که تأژیر زیادی بر وی گذاشت نیز در پی این اقدام امپراتور بوده است. رفت و آمد مقامات و مأموران دو کشور در آن هنگام به علت سیاست ها و اقدامات ژاپن، که به جنگ با روسیه و چین انجامید، بی نتیجه رها شد. دولت ژاپن چند سال بعد دوباره برای برقراری روابط تجاری و سیاسی با ایران پیش قدم شد و در سال1305 ش در ایران نمایندگی تجاری تأسیس کرد. دولت ایران نیز پس از سه سال پیشنهاد ژاپن را برای برقراری رابطهٔ سیاسی پذیرفت و پیمان نامه ای میان دو کشور امضائ شد. ایران هوهانس خان مساعدالسلطنه را در مقام نخستین نمایندهٔ سیاسی خود به توکیو فرستاد و سفارت ایران در ژاپن گشایش یافت.

دیپلمات

هوهانس خان (آوانس) اوایل دههٔ1240 خورشیدی در کوچه ارامنهٔ محلهٔ حضرت عبدالعظیم به دنیا آمد. پدرش، استاد زِرونی، زرگرباشی دربار قاجار بود. هوهانس خان تحصیلات مقدماتی خود را در تهران و تبریز گذراند و سپس راهی فرانسه شد. او پس از سه سال اقامت و تحصیل در پاریس به تهران بازگشت و به وسیلهٔ محمدحسن خان صنیع الدوله (اعتمادالسلطنه بعدی)، که وزیر انطباعات بود، به عضویت دارالترجمهٔ این وزارتخانه درآمد. او در این دوره از ناصرالدین شاه لقب عمادالوزاره گرفت. احتشام السلطنه یکی از رجال خوش نام آن عصر در مورد او نوشته است: ((زبان فرانسه را خیلی خوب می دانست و خوب حرف می زد و به ادبیات فرانسه آشنایی کامل داشت. انگلیسی را هم در طهران یاد گرفت و فارسی را خوب و صحیح حرف می زد و می نوشت…اعتمادالسلطنه بار از دوشش می کشید و کتب و رسالات و آرتیکل های خارجی را به او می داد که ترجمه کند بعد به اسم خودش به خرج می برد و چاپ می کرد)).[1]

در خاطرات اعتمادالسلطنه هم یکی دو جا نام هوهانس خان آمده است؛ مثلاً او در یادداشت روز دوشنبه 6 ذیقعده1305 ق می نویسد: ((کتاب ترجمهٔ آوانس خان را تقدیم کردم. شب یک قوطی عاج منبت پنجاه عدد دو هزاری میانش گذاشته به توسط میرزامحمدخان خدمت شاه فرستادم. خیلی مطبوع افتاده بود)).

تسلط هوهانس خان به زبان خارجه باعث شد در سمت مترجم به همراه هیئتی برای شرکت در جشن پنجاهمین سالگرد سلطنت ملکه الیزابت به لندن برود. هوهانس خان که پس از بازگشت از این دو سفر لقب مساعدالسلطنه گرفته بود به خدمت وزارت خارجه در آمد و ریاست دارالترجمهٔ این وزارتخانه را به عهده گرفت. چندی بعد و در پی مأموریت یافتن احتشام السلطنه برای سفارت برلین، هوهانس خان همراه او به آلمان رفت و پنج سال در مقام مستشار سفارت ایران خدمت کرد. او به مدت دو سال و نیم در غیبت احتشام السلطنه، که به ایران آمده بود، شارژدافر (کاردار) ایران در برلین بود. در سال1291 ش، به سِمَت وزیر مختار ایران در آلمان منصوب شد و چهار سال در این سِمَت ماند. با آغاز جنگ جهانی اول، دولت آلمان رفتار خود را با هوهانس خان تغییر داد. سیدحسن تقی زاده، که در آن هنگام ساکن آلمان بود و مجلهٔ کاوه را آنجا منتشر می کرد، این موضوع را چنین نقل کرده است: ((در آن موقع وزیر مختار ایران در برلن یک نفر ارمنی به اسم آوانس خان مساعدالسلطنه، آدم خیلی عالم و فاضل بود… آلمانی ها او را نمی خواستند زیرا ارمنی ها دشمن صلبی ترک ها بودند و از طرف دیگر آلمانی ها با ترک ها (عثمانی ها) دوست بودند. معلوم بود هر ارمنی هرجا که باشد بر ضد آلمان و دوست انگلیس و فرانسه (متفقین) بود… این بود که او را مثل سفیر حساب نمی کردند. هر چه مراسله برای او از ایران می آمد، با اینکه معمولاً این قبیل نامه ها لاک و مهر دارد، مع الوصف به او نمی دادند. خودشان باز می کردند. خیلی وضع غریبی بود)).[2]

ادیب

هوهانس خان سرانجام تحت فشار آلمانی ها برکنار شد و جای خود را به حسین قلی خان نواب، دمکرات وطن پرست و طرفدار آلمان، داد. مساعدالسلطنه، با وقوع انقلاب روسیه و پایان جنگ، به خدمت حکومت مستقل ارمنستان درآمد و حتی قرار بود به سمت وزیر مختار این کشور در لندن انتخاب شود، اما استقلال ارمنستان با تشکیل اتحاد جماهیر شوروی از دست رفت. هوهانس خان چند سالی در پاریس، لندن و وین اقامت داشت و در این دوران به ترجمهٔ آژار شکسپیر به صورت نظم و به زبان ارمنی پرداخت که همچون یادگاری ارزشمند از او باقی مانده است. او در سال1304 ه.ش. به نمایندگی از ارامنهٔ جنوب کشور به مجلس شورای ملی راه یافت و سپس در دوران سلطنت رضاشاه در سمت وزیر مختار ایران به لندن رفت. آخرین مأموریت هوهانس خان ماسحیان مساعدالسلطنه سفارت کبرای ایران در ژاپن بود. او در ژاپن بیمار شد و به سوی ایران حرکت کرد ولی اوایل آبان1310ش در خاربین منچوری درگذشت. جنازهٔ او به تهران انتقال یافت و با احترام و تشریفات رسمی به خاک سپرده شد.

احتشام السلطنه عقیده داشت در دومین سفرش در مقام وزیر مختار به برلن هوهانس خان که شارژدافر ایران در آلمان بود ((طبعاً مایل به انتصاب)) او نبوده و ((بعضی اقدامات کرد که البته مؤثر واقع نشد)). با وجود این در مورد او نوشته است: ((در مدت مأموریت وزارت خارجه و مأموریت برلن که آوانس خان (هوهانس خان) با من همکاری داشت و با هم بودیم او را به درستی و صحت عمل شناخته ام و اعتماد به او داشتم. هر کاری به او رجوع می شد به خوبی از عهده انجام آن بر میآمد. آوانس خان بر مرحوم مشیرالدوله (شیخ محسن خان) نفوذ داشت ولی او از رخنه و نفوذ در مزاج وزیرخارجه سوئ استفاده نمی کرد. باید از او ممنون بود. ای کاش ایرانیان حقیقی و مسلمانان واقعی ده یک صمیمیت او را داشته و صد یک خدمات او را به مملکت ایران می کردند)).

مزار هوهانس خان در حیاط مدرسهٔ ارمنیان در خیابان میرزا کوچک خان جنگلی قرار دارد.

پی نوشت ها:

1- خاطرات احتشام السلطنه.

2- زندگی طوفانی، خاطرات تقی زاده.

فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 34
سال نهم | زمستان 1384 | 148 صفحه
در این شماره می خوانید:

نخستین عشق

نویسنده: هاموساهیان/ ترجمه: ادوارد هاروتونیان من نمی دانستم اصلاً عشق چیست، یا چرا هر صبح زود از خانه بیرون می دوم؟ از چه شب طولانی است و دیر پای، وز چه بی خواب و...

قصه

نویسنده: واهاگن داوتیان/ ترجمه: ادوارد هاروتونیان به پشت هفت کوه و هفت دره پری رویی به قصری خانه دارد، جوانی بر سمند بادپایی به سوی قصر او  ره می سپارد. پری گیسوطلایی...

یک ادبیات زنده و دوست داشتنی

نویسنده: حمید ودادی خاچیک خاچر تحصیلات اولیه و متوسطه را در مدارس ارمنیان زادگاه خود، تهران، به پایان رسانید. پس از اتمام دورهٔ دبیرستان، عازم آلمان شد. در دانشگاه فنی...

تاریخ اسقف سبئوس و اهمیت آن در پژوهش تاریخ ایران

نویسنده: گارون سارکسیان سبئوس برجسته ترین مورخ ارمنی سدهٔ هفتم میلادی است. تاریخ دقیق زادروز و مرگ وی دانسته نیست و از زندگانی او نیز آگاهی چندانی در دست نداریم[1] اما...

اسطوره ها در ادبیات شفاهی ارمنی

نویسنده: آنوشیک ملکی ارمنیان از زمان های بسیار کهن به خلق آثار شفاهی با سبک های متنوع پرداخته اند. اسناد و مدارک موجود همگی گواه این مطلب اند که این آثار دارای محتوای...

تحلیلی بر واژه اسب

نویسنده: گارگین فتایی 1-تحلیل زبان شناختی و ریشه یابی واژۀ اسب اسب از ریشهٔ اس به معنی دونده و تیزتک است زیرا اسب تیزتک ترین جانور اهلی است. ریشه واژه سواری هم در واژه...

سلطان سرخ و قتل عام ارمنیان

نویسنده: اما بگیجانیان/ ترجمه: ادوارد هاروتونیان اشاره سلطان سرخ لقبی است که عبدالحمید دوم سلطان عثمانی با سازمان دهی کشتارهای جمعی ارمنیان تبعهٔ امپراتوری در سال...

مروری بر کلیساهای ارامنه استان آذربایجان شرقی

نویسنده: نادره شجاع دل اشاره در شمارهٔ  گذشتهٔ  فصلنامهٔ پیمان در مقاله ای تحت عنوان مروری بر کلیساهای ارامنهٔ استان آذربایجان غربی پس از بحث پیرامون تاریخ ترویج مسیحیت...

سال های پر بار زندگی هوهانس خان

نویسنده: وارازداد وارتانیان/ ترجمه: آنوشیک ملکی اِستانیسلاوسکی معتقد بود هنرمندان به دو گروه مشخص تقسیم می شوند: آنهایی که خودشان را در هنر دوست دارند و آنهایی که در...

هوهانس خان و عزل وی از سفارت آلمان

نویسنده: رضا آذری شهرضایی زندگی سیاسی و دیپلماتیک هوهانس ماسحیان ملقب به عمادالوزاره و مساعدالسلطنه (1864-1931م) را به چند بخش می توان تقسیم کرد که مهم ترین آن حضور ده...

مساعدالسلطنه – هوهانس خان

نویسنده: امید پارسانژاد هوهانس خان ماسحیان (مساعدالسلطنه)، دیپلمات برجستهٔ ارمنی، روز 17 تیر 1309 ش در مقام نخستین سفیر ایران در ژاپن معرفی شد و آخرین سفر خود را آغاز...

هوهانس خان ماسحیان

نویسنده: ژیلبرت مشکنبریانس تجلیل از کسانی که در ارتقای سطح فرهنگی ملت ها نقش مهمی ایفا کرده اند حرکتی پسندیده و نشانهٔ سلامت یک اجتماع است. فصلنامهٔ پیمان در شماره...

در پاسداشت یکصد سال نیکوکاری و احسان

نویسنده: وارطان داویدیان به مناسبت صدمین سالگرد تأسیس انجمن خیریه بانوان ارمنی تهران کلام را به نام خداوندی آغاز می کنیم که مکنت را به همراه حکمتی به مخلوقان خود ارزانی...