نویسنده: عباس سرمدی

شاید در طول قرون و در تاریخ فرهنگ هیچ یک از کشورهای جهان نتوان کسی چون حکیم ابوالقاسم فردوسی توسی و کتابی چون شاهنامه یافت که قوم و ملتی را این همه به خود مدیون کرده باشد زیرا سخن فردوسی و شاهنامه بارها و بارها فرهنگ این سرزمین را از خطر اضمحلال و زبان پارسی را از خطر فراموشی نجات داده است.

نبرد بهرام چوبینه با ساوه شاه برگی از شاهنامه معروف به شاه طهماسبی (هوتون)،موزه رضا عباسی

در واقع فردوسی منادی عزت و شرف ملتی است که بارها مورد حملۀ اقوام مختلف و جهان‌خواران خون ریز قرار گرفته و هر بار که سخن او از سینۀ دل سوختگان این آب و خاک به زبانشان جاری شده، گویا پیام وحدت را به گوش فرزندان این مرز و بوم خوانده است و اثرش آنچنان بوده است که گاهی شاهان نیز آن را دست‌آویز ماندگاری خود قرار داده‌اند. به طوری که در دوران‌های مختلف آن را به زیور خطوط زیبا و تذهیب و تشعیر و مینیاتورهای دل‌انگیز و تجلید و تزیین هنرمندانه آراستند. بنابراین شاهنامه نه تنها حافظ زبان و فرهنگ ما گردیده، بلکه خط و سایر هنرها و هنرمندان بسیاری را از گمنامی و نابودی نجات داده است و چه بسیار هنرها و هنرمندان که نامشان با نام شاهنامه مُخلّد شده است.

این کتاب نه تنها در ایران که در کشورهای همسایه نیز مورد توجه فرمانروایان هنردوست و مردمان اندیشمند و باذوق قرار گرفته است؛ آنچنان که در هند که زبان و فرهنگ پارسی عاشقان بسیار داشته و به علت وجود زرتشتیانی که شاهنامه را همیشه پاس داشته‌اند، مهد شاهنامه و شاهنامه‌نویسی و شاهنامه‌خوانی شده است، حکومت‌های پارسی‌زبان قطب‌شاهی، بهمنی، فارقیان، پادشاهان کشمیر و عادل‌شاهی و نظام شاهی و بالاخره گورکانیان هند، هر کدام نه تنها مشوق هنر و زبان پارسی بوده‌اند، بلکه خود منابعی عظیم از کتب پارسی را در اختیار داشتند و در دوران آنان شاهنامه‌های بسیار با زیور هنرهای گوناگون تزیینی بوجود آمده است. خدمات تیموریان هند به ویژه همایون شاه و اکبرشاه و شاه جهان گورکانی به فرهنگ پارسی غیرقابل انکار است.

عثمانیان نیز شاهنامه را پیوسته مورد توجه قرار می‌دادند و از قدیم‌الایام به دستور شاهان عثمانی هنرمندان بسیار در راستای جمع‌آوری و تکثیر و نسخه‌برداری از آن کوشیدند. بعضی از این شاهان چون سلطان سلیم و سلطان محمد آنچنان شیفتۀ زبان پارسی بوده‌اند که خود اشعار زیبایی به زبان پارسی سروده‌اند و دربار آنان، مرجع و مأوای خطاطان و کاتبان و تذهیب‌کاران و کتاب‌سازان ترک و ایرانی بوده است و از این روست که امروز یکی از منابع مهم شاهنامه در کشور ترکیه است و ترکیه صاحب تعداد زیادی از شاهنامه‌های نفیس خطی است و حدس زده می‌شود که نسخه‌های زیادی از شاهنامه‌های موجود در کشورهای اروپایی و آمریکا از کشور ترکیه به آنجاها برده شده‌اند.

در پاکستان و افغانستان و کشورهای اطراف دریای خزر نیز این کتاب بی‌مانند پارسی همواره مورد عزت و احترام بوده است. چنین است که می‌توان گفت حکیم خردمند توس فریاد خویش را چنان در طول قرون برکشیده است که هرگونه تهاجم فرهنگی را از آغاز منکوب کرده و صخرۀ عظیم شاهنامه ناشر و بشارت دهندۀ زبان و فرهنگ این آب و خاک گردیده است. فردوسی نیز به کار داهیانۀ خویش چنان ایمان داشته و خود این شهرت جهان‌شمول را به چشم دیده است که می‌گوید:

نمیرم از این پس که من زنده‌ام
که تخم سخن را پراکنده‌ام

در این مقال غرض بیان اهمیت کار فردوسی و معرفی شاهنامه نیست که در این مورد سخت بسیار رفته است و مصداقش «آفتاب آمد دلیل آفتاب» است، بلکه اشاره به شناخت و توجه فرهنگ‌دوستان و هنرستایان دیگر ملل است به این اثر بزرگ حماسی. با توجه به اینکه مغولان ویران کردند و سوختند و کشتند، و ما هیچ اثری از شاهنامه‌های تا دویست سال پس از مرگ فردوسی را نیافته‌ایم، اما شگفتا که شاهنامه چون جنگلی عظیم از اندیشه در سینه‌های مردم عاشق جاگرفته و سپس بیرون تراویده در دفتر و کتاب مزین به هنرهای بسیار، زینت‌بخش موزه‌ها و کتابخانه‌ها و مجموعه‌ها گشته است. توجه به شاهنامه نه تنها در میان اقوام ایرانی و پارسی صورت گرفته بلکه این حماسه ماندنی توجه ملل دیگر را نیز به خود جلب کرده است. به طوری که اولین بار در اوایل قرن هفتم هجری یعنی در سال 620 این کتاب مورد توجه پادشاه ایوبی، فتح بن علی قرار گرفت و او بنداری اصفهانی را به ترجمۀ عربی آن امر کرد. بنداری در مدت هجده ماه، از جمادی الاول 620 هـ ق. تا شوال 621 آن را ترجمه کرد. و این ترجمه امروز یکی از مهمترین نسخ قابل اعتماد شاهنامه محسوب می‌شود و بارها در ترجمه و تصحیح نسخ شاهنامه مورد استناد قرار گرفته است.

از آن پس این کار سترگ حکیم توس پیوسته نظر دانش‌پژوهان را به خود جلب کرده است، به طوری که از اوایل قرن نوزدهم میلادی بسیاری از محققان فرهنگ و تمدن جهان آن را مورد توجه قرار داده‌اند و شاهنامه به زبان‌های مختلف ترجمه گردیده است و بسیاری از محققان و شرق‌شناسان از عظمت کار فردوسی شگفت‌زده لب به تحسین گشوده‌اند. مثلاً رُنان[1] خاورشناس فرانسوی می‌گوید: «شاهنامه سند بزرگ نبوغ و قدرت خلاقه نژاد آریایی است». سنت بوو[2] نویسنده و منتقد نامدار فرانسوی نوشته است:

«اگر بدانیم آثاری بدین عظمت در جهان پیدا می‌شوند اینچنین ساده‌لوحانه به خودمان مغرور نمی‌شویم».

تئودور نُلدکه[3] می‌نویسد: «این حماسۀ ملی چنان که با عظمت است که هیچ ملتی در روی زمین نظیر آن را ندارد».

برتلس[4] می‌گوید: «تراژدی زندگانی فردوسی با تراژدی ملت ایران به هم آمیخته است و از این رو ایران برای تجدید قوای خود همواره دست به دامان این گنجینۀ بی‌قیاس می‌شده است».

این سخنان همه نشان دهندۀ عظمت این اثر کبیر فرهنگ انسانی است و مسلماً ارزش آن را داشته است که ژول مُل[5] بیش از چهل سال از عمر خود را بر روی آن بگذارد و آن را به زبان فرانسه ترجمه کند و در سال 1877 ترجمه فرانسه آن را با ضمیمۀ اصل فارسی به خرج دولت فرانسه در هفت جلد منتشر کند. در قرن نوزدهم شاهنامه مورد توجه بسیاری از  محققان جهان قرار گرفت و بسیاری از فرهنگ‌پژوهان به ترجمه و تفسیر آن دست زدند. در این قرن است که ترجمه‌های گوناگون شاهنامه را به زبان‌های مختلف مشاهده می‌کنیم.

در سال 1811 میلادی ایران‌شناس انگلیسی لومـــدن[6] جلد اول از دورۀ هشت جلدی شاهنامه را در کلکته به چاپ رسانید. پس از وی گام‌های دیگری در راه معرفی این اثر سترگ برداشته شد. در سال 1829 میلادی شرق‌شناس دیگر انگلیسی ترنر ماکان[7] متن کامل شاهنامه را در چهار مجلد منتشر کرد.

همزمان با ژول مُل، وولّرس[8] خاورشناس هلندی شاهنامه را به زبان لاتینی ترجمه کرد و در لیدن منتشر ساخت و کریستین سن[9] ترجمۀ دانمارکی شاهنامه را به انجام رساند. اتکینسون[10] در سال 1820 ترجمۀ خلاصه‌ئی از شاهنامه را در لندن به چاپ رسانید. در آلمان نیز ترجمه‌های آلمانی این کتاب در سال 1820 توسط گورس[11]، به طور خلاصه تا مرگ رستم و در سال‌های بعد توسط روخرت[12] و فون شاک[13] صورت گرفت و در برلین منتشر شد.

برادران وارنر (ایران‌شناسان انگلیسی) در سال‌های 1905-1920 میلادی ترجمه‌ئی از شاهنامه انجام دادند و در لندن به چاپ رساندند.

در ایتالیا، شاعر بزرگ ایتالیایی ایتالوپیزی[14] ترجمۀ ایتالیایی شاهنامه را در هشت جلد در شهر تورینو به چاپ رساند.

همزمان با ترجمه و انتشار شاهنامه به زبان‌های مختلف اروپایی، در شرق نیز ترجمه‌هایی به زبان‌های مختلف توسط دانش‌پژوهان و فرهنگ‌شناسان صورت گرفت. از جمله ترجمه‌ئی به زبان گجراتی در سال 1879 در بمبئی به چاپ رسید و ترجمۀ شاهنامه به زبان ترکی عثمانی در تاشکند در سال 1903 میلادی به زیور طبع آراسته گردید.

تلاش و پیگیری شرق‌شناسان بزرگ شوروی سابق در شناخت و معرفی و تصحیح متون عاشقانه نیز از اهمیت بسیار برخوردار است. برتلس خاورشناس بزرگ روس عاشقانه دل در گرو پیچ و تاب سخن حکیم بزرگ توس نهاد و متن انتقادی شاهنامۀ او که در نُه جلد توسط بنگاه پروگرِس به زبان فارسی منتشر شده است معروف همۀ فرهنگ‌پژوهان ایرانی است. در مورد خاورشناسان و شاهنامه‌ستایان این بخش از جهان می‌توانیم به نام‌هایی چون استاریکف که تحقیق داهیانه‌اش دربارۀ فردوسی به نام «فردوسی و شاهنامه» توسط مؤسسه انتشارات کتاب‌های جیبی منتشر گردیده است و نازاریانتس نویسنده گفتاری تحت عنوان «ابوالقاسم فردوسی طوسی خالق کتاب شاهان» (سال 1849) و میرزا کاظم بیک نویسندۀ مقاله «اساطیر فارس‌ها بر طبق اثر فردوسی» (سال 1848) و زینوویف نویسندۀ کتاب «داستان‌های حماسی ایران»، ژوکوفسکی نویسندۀ «تفسیر تمثیل در هجای فردوسی» (سال 1891) و روزنبرگ نویسندۀ مقالۀ «شراب و بزم در حماسه‌های ملی ایرانیان» و راماسکه‌ویچ نویسندۀ «تاریخ بررسی شاهنامه» (1935) در مجموعه فردوسی، و تره‌ور نویسندۀ مقاله «ایران ساسانیان در شاهنامه» در مجموعه انستیتوی خاورشناسی و گزلیان و دیاکونوف که نسخه‌های خطی شاهنامه را در مجموعه‌های سن پترزبورگ (لنینگراد) معرفی کرده‌اند، و بسیاری دیگر اشاره کنیم. همۀ این عوامل کوجب گردیدند که یکباره شاهنامه مورد توجه موزه‌ها و مجموعه‌داران و دلالان عتیقه قرار گیرد و شاهنامه‌های بسیار از گوشه و کنار ایران و کشورهای همسایه چون پاکستان و افغانستان، بویژه هند و ترکیه، جمع‌آوری شده و راهی این اماکن گردد و برگ‌های شاهنامه که در طول تاریخ به هنر خط و تذهیب و نقاشی آراسته بود در قفس بلورین موزه‌ها و مجموعه‌ها جای بگیرد. حتی کار به جایی رسیده است که بسیاری از موزه‌داران و مجموعه‌داران به داشتن یک برگ از شاهنامۀ دموت[15] کهنه‌فروش فرانسوی افتخار می‌کنند. در واقع در بسیاری از موارد، ارزش عظیم فرهنگی این شاهکار حکیم بزرگ توس تبدیل به ارزش مادی گردیده و شاهنامه موزه‌نشین تمدن بشری شده است. زیرا که صفحات آن را چون کاغذ زر بریده‌اند و برده‌اند. البته شاید همین سودپرستی‌ها در گردآوری آن، آن را از گزند حوادث بسیار مصون داشته است و برای ما ایرانیان افتخار است که نام و تمدن ما را نام گرامیِ فردوسی در جای جای جهان بر زبان‌ها جاری ساخته و تخم سخن را پراکنده و آوای جاودانی این ابرمرد نوازشگر گوش فرهنگ‌پژوهان جهان شده است.

امروز در دورترین نقاط جهان تعداد بسیاری از نسخ خطی این شاهکار فرهنگ و تمدن ایرانی توسط فرهنگ‌پژوهان، مجموعه‌داران و موزه‌ها و عتیقه‌فروشان گردآوری شده است. در کار این جمع‌آوری کشور آمریکا صاحب تعداد بسیاری از شاهنامه‌های خطی و نفیس جهان است حال آنکه در این کشور کمترین پژوهش فرهنگی را روی این اثر انجام داده‌اند. از آنجا که آمریکایی‌ها هرچیز را با ارزش مادی آن می‌سنجند سعی کرده‌اند که تعداد شاهنامه‌های خود را بیشتر کنند. البته شاید این شاهنامه‌ها بیشتر از بازارهای عتیقه‌فروشان لندن و پاریس به این کشور منتقل شده باشند. اینجانب کوشش کرده‌ام با توجه به گزارش موزه‌ها و انتشاران آن‌ها، گزارش‌ها و مقالات، بویژه فهرست‌های کتب خطی که بسیاری با زحمات بزرگمردی چون ایرج افشار به دست آمده است، شاهنامه‌ها و اوراق پراکنده در مجموعه‌ها و موزه‌های آمریکا را معرفی کنم. باشد تا این تحقیق ادامه یابد.

آمریکا: موزۀ متروپلیتن نیویورک

ردیف تعداد نسخه خط، کاتب سبک، تعداد نگاره تاریخ، قرن (هـ ق.) شماره ملاحظات
1 یک نسخه ناقص تبریز-78 دهم 1970.301.1.76 این نسخه را آرتور آ. هوتون[16] در سال 1970 هدیه کرده است.
2 یک نسخه نستعلیق دهم 13.228.14 اهدایی: الکساندر اسمیت کوچران 1913-فهرست دانشگاه میشیگان
3 یک نسخه دهم 36.13 از فهرست دانشگاه میشیگان بخش هنر-توسط ایرج افشار
4 یک نسخه نستعلیق، شاه محمد سبزواری دهم 13.228.11 اهدایی الکساندر اسمیت کوچران 1913م
5 چهار ورق از یک نسخه هر چهار ورق دارای مینیاتور دهم 65.7.1-4 اهدایی ژوزف و.مک‌میلان به روایت مهشید روحانی، جواد پارسای جاوید، به نقل از ایرج افشار
6 یک نسخه 12 نگاره و یک ورق تذهیب یازدهم 1974.29043 مراث م.ک.گوتمن (M. Gutman) 1974م
7 یک نسخه نستعلیق، شیخ محمد بن شمس الدین 43 نگاره 1074 13.228.17 اهدایی الکساندر اسمیت کوچران به معرفی ایرج افشار
8 یک نسخه ناقص مغولی هشتم 1974.290.1.42 میراث م.ک.گوتمن به نقل از مهشید روحانی، جواد پارسای جاوید
9 شش برگ از یک نسخه شش مجلس نگاره هشتم 34.24.1-6 ایرج افشار آن را متعلق به قرن هشتم دانسته است
10 یک ورق از یک نسخه یک مجلس نگاره هشتم 25.68.1 نگارۀ بیژن سوار بر گراز
11 یک ورق از یک نسخه یک مجلس نگاره هشتم 29.160.21 اهدایی از مجموعه هیو میر (Have Meyer) 1929م
12 یک ورق از یک نسخه یک مجلس نگاره هشتم 29.160.21 از فهرست دانشگاه میشیگان بخش هنر، به نقل از ایرج افشار
13 چند ورق از یک نسخه سه مجلس نگاره هشتم 36.113.1-3 ایرج افشار آنها را قرن هشتم معرفی کرده است.
14 دو ورق از یک نسخه دو مجلس نگاره هشتم 57.31.35-36 از مجموعۀ هنر ایرانی، کوراتیمکن برونت (Kuratimken Bront) 1957م
15 یک ورق از یک نسخه یک مینیاتور هشتم 33.70 متعلق به بنیاد ژوزف پلیتزر،به نقل از مهشید روحانی جواد پارسای جاوید، انتشارات اداره کل موزه‌ها
16 یک ورق از یک نسخه یک مجلس نگاره هشتم 52.20.2 خریداری شده از میراث ژوزف پلیتزر 1952م
17 چند ورق از یک نسخه هشتم 57.51.33 از مجموعۀ مینیاتورها و آثار هنری ایران، میراث کوراتیمکن برونت
18 نه ورق از یک نسخه مغولی، نه مجلس نگاره هشتم 69.74.1-9 از بنباد راجرز 1969م
19 یک ورق از یک نسخه یک مینیاتور 887 45.150 موزه متروپلیتن از بنیاد راجرز 1945م. به نقل از ایرج افشار
20 یک ورق از یک نسخه یک مینیاتور هشتم 57.51.28 از فهرست دانشگاه میشیگان، ایرج افشار آن را قرن هشتم دانسته است.
21 یک نسخه 40-839 20.120.2 به نقل از مهشید روحانی، جواد پارسای جاوید، انتشارات ادارۀ کل موزه‌ها
22 دو ورق از یک نسخه دو مجلس نگاره 887 40.38.1.2 از بنیاد لی، به نقل از ایرج افشار
23 یک نسخه نستعلیق، محمد بن ملامیرالحسینی 85 مجلس نگاره یازدهم 13.228.16 ایرج افشار آن را مربوط به سال 14-1013 معرفی کرده است

 

آمریکا: موزه بروکلین (Brooklyn)، نیویورک

ردیف تعداد نسخه خط، کاتب سبک، تعداد نگاره تاریخ، قرن (هـ ق.) شماره ملاحظات
24 یک نسخه 942 45.5.2 به نقل از مهشید روحانی، جواد پارسای جاوید، انتشارات اداره کل موزه ها
25 یک نسخه هشتم L63.9.11 (ee/pn5) از فهرست دانشگاه میشیگان، توسط ایرج افشار
26 یک نسخه هشتم L63.9.76 (ee/pn5) از فهرست دانشگاه میشیگان، توسط ایرج افشار
27 یک نسخه هشتم 36.239 از فهرست دانشگاه میشیگان، توسط ایرج افشار
28 یک نسخه دهم 35.1028 از فهرست دانشگاه میشیگان، توسط ایرج افشار

آمریکا: مجموعه کورکیان (Kevorkian)نیویورک

ردیف تعداد نسخه خط، کاتب سبک، تعداد نگاره تاریخ، قرن (هـ ق.) شماره ملاحظات
29 دو ورق از یک نسخه 751 407,406 به نقل از مهشید روحانی، جواد پارسای جاوید، انتشارات ادارۀ کل موزه‌ها
30 یک نسخه 753 8  
31 یک نسخه پانزده مجلس نگاره هشتم 561-75 به نظر می‌رسد که نسخه کامل نیست
32 سه ورق از یک نسخه سه مجلس نگاره هشتم 396.579.580 در فهرست یک نسخه ذکر شده است
33 یک نسخه نود و هشت مجلس نگاره هشتم 1031 به نقل از مهشید روحانی، جواد پارسای جاوید، انتشارات ادارۀ کل موزه‌ها
34 یک نسخه محمود کاتب چهارده مجلس نگاره 848 876 به نقل از مهشید روحانی، جواد پارسای جاوید، انتشارات ادارۀ کل موزه‌ها
35 یک نسخه هفت مجلس نگاره 859 77 مهشید روحانی، جواد پارسای جاوید، انتشارات ادارۀ کل موزه‌ها
36 یک نسخه محمود بن محمد بن محمود جمالی 53 مجلس نگاره 861 61 به نقل از انتشارات ادارۀ کل موزه‌ها
37 یک نسخه 59 مجلس نگاره 878 877 به نقل از انتشارات ادارۀ کل موزه‌ها
38 یک نسخه 69 مجلس نگاره 890 62 به نقل از رابینسون (Robinson)، تاریخ نسخه را به 790 عوض کرده‌اند.
39 یک نسخه سی و سه مجلس نگاره قرن نهم 51 به نقل از مهشید روحانی، جواد پارسای جاوید، انتشارات ادارۀ کل موزه‌ها
40 یک نسخه سی و یک مجلس نگاره نهم 421,592-920,160-52,419 با قسمت‌های مختلف شماره خورده است ولی یک نسخه است و شاید هم چهار جلد بوده است
41 یک نسخه دو جلدی خط پیرحسن 24 مجلس نگاره 902 53,52 به نقل از انتشارات ادارۀ کل موزه‌ها
42 یک نسخه 115 مجلس نگاره 912 76 به نقل از انتشارات ادارۀ کل موزه‌ها
43 یک نسخه علی بن محمد بن نجم‌الدین فرهنجی 78 مجلس نگاره 918 107 به نقل از مهشید روحانی، جواد پارسای جاوید، انتشارات ادارۀ کل موزه‌ها
44 یک نسخه مرشدالکاتب شیرازی 14 مجلس نگاره 945 84 به نقل از انتشارات ادارۀ کل موزه‌ها
45 یک نسخه عبدالوهاب 19 مجلس نگاره 976 1052 به نقل از انتشارات فرهنگ و هنر، ادارۀ کل موزه‌ها
46 یک نسخه سه مجلس نگاره 991 126 به نقل از انتشارات ادارۀ کل موزه‌ها
47 یک نسخه در نیمۀ دوم 20 مجلس نگاره دهم 118 به نقل از مهشید روحانی، جواد پارسای جاوید
48 یک نسخه محمد صالح بن محمد 20 مجلس نگاره دهم 874 به نقل از مهشید روحانی، جواد پارسای جاوید
49 یک نسخه 13 مجلس نگاره دهم 878 به نقل از انتشارات ادارۀ کل موزه‌ها
50 یک نسخه 19 مجلس نگاره دهم 896 به نقل از انتشارات ادارۀ کل موزه‌ها
51 یک نسخه ناقص 22 مجلس نگاره دهم 1053 به نقل از انتشارات ادارۀ کل موزه‌ها
52 یک نسخه 72 مجلس نگاره 1005 125 به نقل از انتشارات فرهنگ و هنر
53 یک نسخه محمد بن حسین الکاتب اصفهانی 103 مجلس نگاره 1008 116 به نقل از انتشارات کل موزه‌ها
54 یک نسخه علی جان بن حیدر علی الهروی 62 مجلس نگاره 1011 76 به نقل از انتشارات کل موزه‌ها
55 یک نسخه در دو جلد مداری بن حاجی شاهین دهلوی 50 مجلس نگاره 1028 a-b.875 به نقل از انتشارات کل موزه‌ها
56 یک نسخه 28 مجلس نگاره یازدهم 1068 به نقل از مهشید روحانی، جواد پارسای جاوید، انتشارات فرهنگ و هنر
57 یک نسخه قوام بن محمد الشیرازی 998 در مجموعه روزنباخ (Rosenbakh)، (نیویورک)
58 یک نسخه نستعلیق محمود بن محمد برای خواجه نورالدین محمد 831 در مجموعۀ ایرما فراد (Irma Fraad)
59 یک نسخه 3/942 در مجموعۀ مونیف (Monif)

آمریکا: واشنگتن

ردیف تعداد نسخه خط، کاتب سبک، تعداد نگاره تاریخ، قرن (هـ ق.) شماره ملاحظات
60 یک نسخه 34 مجلس نگاره یازدهم 07.279 در گالری فریر Freer، دارای 540 ورق
61 یک نسخه 19 مجلس نگاره سبک مغولی (هندی) دوازدهم 07.277 در گالری فریر دارای 602 صفحه
62 یک نسخه سبک مغولی (هندی) 13 مجلس نگاره یازدهم 07.292 نسخه ناقص است و دارای 94 ورق می‌باشد، گالری فریر
63 یک نسخه ناقص مغولی (هندی) 14 مجلس نگاره یازدهم 07.293 شامل 94 ورق، دنبالۀ شماره قبل، گالری فریر
64 یک ورق از یک نسخه نهم 23.4 به نقل از انتشارات ادارۀ کل موزه‌ها گالری فریر
65 سه ورق از یک نسخه هشتم 28.11.30.48.3099 فهرست هنر دانشگاه میشیگان، گالری فریر
66 یک ورق از یک نسخه نهم 40.20 در گالری فریر، در فهرست دانشگاه میشیگان به آن اشاره شده است
67 یک ورق از یک نسخه نهم 07.610 در گالری فریر، در فهرست دانشگاه میشیگان قرن هشتم ذکر شده است
68 شش ورق از نسخه دموت هشتم 42.2, 38.3, 35.24, 35.23, 30.78, 25.5 در گالری فریر، به نقل از مهشید روحانی، جواد پارسای جاوید
69 چهار ورق از یک نسخه هشتم 30.89, 30.91, 31.21 با قطع کوچک در گالری فریر
70 46 ورق از یک نسخه هشتم در 6 شمارۀ مختلف از نسخۀ خطی اینجو در گالری فریر
71 هشت ورق از یک نسخه هشتم 40.14, 40.15, 45.21, 45.26 از یک نسخه خطی و قطع کوچک در گالری فریر به نقل از انتشارات ادارۀ کل موزه‌ها. شماره‌های موجود در گالری فریر با شماره‌های فهرست دانشگاه میشیگان مطابقت ندارد

 

آمریکا: بوستون

ردیف تعداد نسخه خط، کاتب سبک، تعداد نگاره تاریخ، قرن (هـ ق.) شماره ملاحظات
72 چهار ورق از یک نسخه هفتم 41 الی 20.1839 موزۀ هنرهای زیبا، فهرست دانشگاه میشیگان آنها را مربوط به قرن هفتم دانسته است.
73 یک نسخه خطی هشتم 14.539 در موزۀ هنرهای زیبا
74 پنج ورق از یک نسخه نهم 14.551/2, 14.576, 14.566, 17.1360, 19.775 در موزۀ هنرهای زیبا (فهرست دانشگاه میشیگان) بخش هنر، به گزارش انتشارات اداره کل موزه‌ها
75 پنج ورق از یک نسخه دهم 14.600, 14.601, 14.603, 14.625, 06.131 در موزۀ هنرهای زیبا (فهرست دانشگاه میشیگان)
76 یک نسخه یازدهم 15.22  
77 یک نسخه سبک هرات نهم در مجموعۀ ادوین بینی (Bini)
78 یک نسخه سبک قزوین نهم در مجموعۀ ادوین بینی
79 یک نسخه 1085 در مجموعۀ ادوین بینی

آمریکا: فیلادلفیا

ردیف تعداد نسخه خط، کاتب سبک، تعداد نگاره تاریخ، قرن (هـ ق.) شماره ملاحظات
80 یک نسخه 46 مجلس نگاره دهم 56-93.3 موزۀ هنر شهر فیلادلفیا
81 یک نسخه 23 مجلس نگاره یازدهم موزۀ هنر فیلادلفیا، از فهرست دانشگاه میشیگان، بخش تاریخ هنر توسط ایرج افشار
82 یک نسخه 118 مجلس نگاره یازدهم موزۀ هنر فیلادلفیا، فهرست دانشگاه میشیگان توسط ایرج افشار
83 یک نسخه 16 مجلس نگاره یازدهم موزۀ هنر فیلادلفیا، به گزارش ایرج افشار

آمریکا: کانزاس سیتی

ردیف تعداد نسخه خط، کاتب سبک، تعداد نگاره تاریخ، قرن (هـ ق.) شماره ملاحظات
84 یک ورق شاهنامۀ دموت یک مینیاتور نبرد رستم و اسفندیار هشتم 33.60 کانزاس سیتی، گالری هنری ویلیان راکهیل نلسون
85 یک ورق از یک نسخه 8/987 32.133 کانزاس سیتی، گالری هنری ویلیام راکهیل نلسون
86 یک ورق از یک نسخه هشتم 44.41 کانزاس سیتی، گالری هنر، در فهرست دانشگاه میشیگان
87 یک ورق از یک نسخه نهم 47.44 کانزاس سیتی، گالری هنر، از فهرست دانشگاه میشیگان، توسط ایرج افشار

آمریکا: لُس آنجلس

ردیف تعداد نسخه خط، کاتب سبک، تعداد نگاره تاریخ، قرن (هـ ق.) شماره ملاحظات
88 یک ورق از یک نسخه سبک ترکیه 1 مجلس نگاره 1600 یا 1625م M 73.5.445 موزه هنری
89 یک ورق از یک نسخه سبک کشمیر 1 مجلس نگاره دوازدهم M.73.5.609 موزه هنری
90 یک ورق از یک نسخه محمدی سبک قزوین 1 مجلس نگاره دهم M.73.5.447 موزه هنری
91 سه ورق از یک نسخه سبک قزوین 3 مجلس نگاره دهم M.73.5.11/16/577 موزه هنری
92 چهار ورق از یک نسخه سبک شیراز 4 مجلس نگاره دهم M.73.5.428,586,429,430 موزه هنری
93 دو ورق از یک نسخه سبک شیراز 1 مجلس نگاره دهم M.73.5.592 موزه هنری
94 یک ورق از یک نسخه سبک شیراز 1 مجلس نگاره دهم M.73.5.434 موزه هنری
95 هشت ورق از یک نسخه سبک شیراز 8 مجلس نگاره نهم M.73.5.410,462,590,411,23,413,463 موزه هنری، به گزارش مهشید روحانی و جواد پارسای جاوید، انتشارات ادارۀ کل موزه‌ها
96 سه ورق از یک نسخه سبک شیراز 1 مجلس نگاره دهم M.73.5.591 موزه هنری، این ورق در فهرست بینی به شماره 65، 40 معرفی شده است، انتشارات ادارۀ کل موزه‌ها
97 یک ورق از یک نسخه سبک شیراز نهم M.73.5.409 موزۀ هنری، اندازه 25/4X18/5cm
98 یک ورق از یک نسخه سبک شیراز 1 مجلس نگاره نهم M.73.5.575 موزۀ هنری، اندازه 20/2×12/7cm
99 یک ورق بزرگ از یک نسخه خط نستعلیق دارای تذهیب و حواشی طلایی دهم M.73.5.488 موزۀ هنری، اندازه 35/9×23/9cm
100 یک ورق کوچک از یک نسخه شیراز یا تبریز 1 مجلس نگاره هشتم M.73.5.406 موزۀ هنری، اندازه 15/3x13cm
101 یک ورق از شاهنامۀ اینجو یک مجلس نگاره 741 M.78.5.18 موزۀ هنری، اندازه 28/5×24/2cm
102 هفت ورق از یک نسخه خط نستعلیق سبک شیراز 5 مجلس نگاره دهم M.73.5.540,7908-f موزۀ هنری، اندازه 33×21/6cm
103 یک ورق از یک نسخه خط نستعلیق سبک شیراز دهم M.73.5.594 موزۀ هنری، حاوی زندگی‌نامۀ فردوسی
104 یک نسخه خطی دارای مجلس نگاره دهم مجموعۀ هوفر Hoffer کمبریج
105 یک نسخه خطی سی و سه مجلس نگاره نهم 1963/1039 موزه میشیگان، از فهرست دانشگاه میشیگان، توسط ایرج افشار
106 یک ورق از یک نسخه سبک شیراز 1 مجلس نگاره نهم 56.10 موزه هنری، اوهایو، این برگ را ایرج افشار به تاریخ 4/843 معرفی کرده است
107 یک ورق از یک نسخه سبک تبریز 1 مجلس نگاره هشتم 43.658 موزه هنری اوهایو
108 یک ورق از یک نسخه سبک شیراز (دوره تیموری) نهم موزه هنری اوهایو اندازه 32/5×22/1cm
109 یک ورق از یک نسخه سبک تیموری 1 مجلس نگاره یازدهم موزه هنری، اوهایو
110 یک ورق از یک نسخه سبک مغولی 1 مجلس نگاره هشتم موزه هنری، اوهایو اندازه 16/6x13cm
111 یک ورق از یک نسخه سبک مغولی 1 مجلس نگاره هشتم 44.479 موزه هنری اوهایو، ایرج افشار آن را مربوط به سال 2/741 معرفی کرده است.
112 یک ورق از یک نسخه سبک تبریز دهم موزه هنری اوهایو، اهدایی گالری هیرامانک (Heeramaneck)
113 یک ورق از یک نسخه خط نسخ سبک تبریز 59.330 موزه هنری اوهایو
114 یک ورق از یک نسخه سبک مغولی 1 مجلس نگاره هشتم موزه اوهایو، اهدایی مجموعه کورکیان
115 یک ورق از یک نسخه هشتم 10.677 بالتیمور، گالری هنری والتر
116 یک ورق از یک نسخه نهم 10.678 بالتیمور، گالری هنری والتر
117 یک ورق از یک نسخه 955 10.600 بالتیمور، گالری هنری والتر
118 یک ورق از یک نسخه دهم 10.681,16.680 بالتیمور، گالری هنری والتر فهرست میشیگان
119 یک ورق از یک نسخه 1028 10.602 بالتیمور، گالری هنری والتر
120 یک ورق از یک نسخه یازدهم 10.686 بالتیمور، گالری هنر، این شماره در فهرست دانشگاه میشیگان معرفی شده است
  121          
  122          
  123          

علاوه بر آنچه نام برده شد در همین موزه‌ها و مجموعه‌ها مینیاتورهای بسیاری از شاهنامه موجود است که در این فهرست نیامده است.

مراجع:

  1. کتابشناسی فردوسی، گردآوری ایرج افشار، سلسله انتشارات انجمن آثار ملی، سال 1355.
  2. هزارۀ فردوسی، تألیف جمعی از دانشمندان، ناشر دنیای کتاب، سال 1362.
  3. پیرامون شاهنامه، مجموعۀ مقالات به کوشش مسعود رضوی، پاییز 1369.
  4. شاهنامه در موزه‌ها، پژوهش مهشید روحانی، جواد پارسای جاوید، انتشارات وزارت فرهنگ و هنر-ادارۀ کل موزه‌ها، تیرماه 1354.
  5. که از باد و باران…، مجموعۀ مقالات، به کوشش دکتر محمود امامی نائینی، بهار 1368.
  6. فصلنامۀ چلیپا، شمارۀ اول، تابستان 1370، مقاله «کاتبان گمنام و شاهنامه‌های خطی» از عباس سرمدی.
  7. معرفی نسخه‌های خطی شاهنامه، به کوشش ژیلا نصیری، انتشارات مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
  8. فردوسی و شاهنامه، تألیف منوچهر مرتضوی، انتشارات مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
  9. کتاب پاز، ویژه شاهنامه فردوسی، زیر نظر دکتر محمد جعفر یاحقی، محمدرضا خسروی، دی ماه 1369.
  10. بازخوانی شاهنامه، دکتر مهدی قریب، انتشارات توس، زمستان 1369.
  11. فهرست نسخه‌های خطی، جلد هشتم و نهم و دهم، زیرنظر محمدتقی دانش‌پژوه، انتشارات دانشگاه.
  12. با کاروان هند. احمد گلچین معانی.
  13. تاریخ ادبیات در ایران. جلد دوم، دکتر ذبیح‌الله صفا.

پی‌نویس‌ها:

  1. ژوزف ارنست رنان Joseph Ernest Renan (1823-1892م)، لغت‌شناس، نویسنده و فیلسوف فرانسوی و عضو آکادمی فرانسه.
  2. شارل اگوستن سنت بوو Charles Augustin Sanite Beuve (1804-1869م) نویسنده و منتقد و شاعر فرانسوی و عضو آکادمی فرانسه.
  3. تئودور نُلدکه Theodor Nöldeke، (1836-1893م) شرق‌شناس آلمانی که تحقیقات بسیاری دربارۀ تاریخ ایران و اسلام دارد. یکی از آثار او به نام حماسه ملی ایران را بزرگ علوی به فارسی ترجمه و انتشارات سپهر منتشر کرده است.
  4. ی.ا.برتلس Y.E.Bertels (1890-1957م) خاورشناس بزرگ روس که مطالعات و تحقیقات بسیاری در مورد فردوسی و شاهنامه دارد. در ضمن شاهنامه نه جلدی که توسط بنگاه پروگرِس مسکو به زبان فارسی منتشر شده به نام شاهنامه برتلس مشهور است. برتلس در سال 1313 شمسی از طرف فرهنگستان شوروی در هزارۀ فردوسی در تهران شرکت کرد.
  5. ژول مُل Jules Mohl، خاورشناس آلمانی‌تبار فرانسوی. ترجمه شاهنامۀ او یکی از کامل‌ترین ترجمه‌های این کتاب است. وی در ترجمه شاهنامه نزدیک به سی نسخه در اختیار داست. مُل مقدمه‌ئی محققانه بر ترجمۀ خود نگاشته است که تسلط خردمندانه این ایران‌شناس را به فرهنگ اسطوره‌ئی ایران می‌رساند.
  6. ماتیو لومسدن M. Lumsden، ایران‌شناس انگلیسی و استاد زبان‌های عربی و فارسی در کالج «فور ویلیام» کلکته. وی در اوایل قرن نوزدهم در کلکته چاپخانه‌ئی دایر کرد و در سال 1811 میلادی جلد اول (از دوره 8 جلدی) شاهنامه را با حروف سربی درشت و به خط نستعلیق در 722 صفحه با قطع رحلی و یک مقدمه مفصل به زبان انگلیسی منتشر کرد. اما جز جلد اول موفق به انتشار مجلدات بعدی نشد.
  7. ترنر ماکان Turner Macan، خاورشناس انگلیسی مقیم هندوستان در نیمه اول قرن نوزدهم. وی برای اولین بار متن کامل شاهنامه را با شیوۀ انتقادی تصحیح متون و با اتکاء به اصول علمی نسخه‌شناسی تصحیح کرد و آن را در چهار مجلّد به چاپ رسانید. البته متن جلد اول همان چاپ لومدن بود اما سه جلد دیگر بوسیلۀ خود او با مقابلۀ چند نسخه نسبتاً معتبر خطی تهیه شده بود. شاهنامه ترنر ماکان یکی از متون معتبر شاهنامه‌های منتشر شده محسوب می‌شود.
  8. یوهانس اگوستوس وولّرس Johannes Augustus Vullers خاورشناس و استاد زبان‌های شرقی. از جملۀ آثار او فرهنگ فارسی و لاتین و تصحیح شاهنامه و ترجمه لاتینی آن است. شاهنامه وولّرس که در سه مجلد در شهر لیدن به چاپ رسیده یکی از شاهنامه‌های معتبر خارجی است و شامل 35 هزار بیت است (تا پادشاهی اسکندر).
  9. آرتور کریستین سن A. Christiansen (1875-1954) ایران‌شناس بزرگ دانمارکی، وی استاد دانشگاه کپنهاک بود و به زبان‌های اوستایی، پهلوی، عربی، فارسی نسلط کامل داشت. کریستین سن در سال 1313 در هزارۀ فردوسی به نمایندگی از طرف فرهنگ‌پژوهان دانمارکی شرکت کرد. آثار بسیاری در شناخت فرهنگ ایران‌زمین نوشته و تحقیقات او از مراجع مهم پژوهشگران ایران و جهان در زمینۀ فرهنگ باستانی ایران است.
  10. جیمز آتکینسون James Atkinson خاورشناس انگلیسی مقیم هند در نیمۀ اول قرن نوزدهم. وی در سال 1814 در کلکته داستان رستم و سهراب را با حروف سربی و خط نستعلیق شاهنامه لومدن همراه با ترجمه آن به زبان انگلیسی، در 267 صفحه به صورت مصوّر منتشر کرد. اتکینسون سپس ترجمه خلاصه شاهنامه را در سال 1820 در لندن به چاپ رساند که مورد استقبال فرهنگ‌پژوهان قرار گرفت و بارها تجدید چاپ شد.
  11. گورس Görres شرق‌شناس آلمانی در قرن نوزدهم، وی خلاصه‌ئی از شاهنامه را تا مرگ رستم به زبان آلمانی ترجمه و در سال 1820 در برلین منتشر کرد.
  12. روخرت F. Rübert وی بین سال‌های 1838 تا 1846 قسمت‌هایی از شاهنامه از جمله داستان رستم و سهراب را ترجمه و در برلین منتشر کرد.
  13. فریدر فون شاک Frieder von Schack زبان‌شناس و شرق‌شناس آلمانی در قرن نوزدهم. وی بین سال‌های 1851 تا 1865 فصل‌هایی از شاهنامه را ترجمه و در برلین به چاپ رساند.
  14. ایتالو پیزی Italo Pizzi شاعر و ایران‌شناس بلندمرتبه ایتالیا که شاهنامه را به زبان ایتالیایی ترجمه کرد و به نظم درآورد و بین سال‌های 1886 تا 1888 میلادی در هشت جلد در تورینو به چاپ رساند.
  15. دموت Demotte کهنه‌فروش فرانسوی شاهنامه‌ئی از دورۀ ایلخانان بدست آورده بود که به علت نقاشی و تذهیب و خط نسخ زیبای آن، متن فدای تصویر شد و به صورت صفحه‌صفحه به فروش رسید و اکنون هر صفحه آن که به شاهنامه دموت مشهور است زینت‌بخش موزه‌ها و مجموعه‌های جهان است. شیوۀ نقاشی آن مکتب تبریز و متعلق به سال 740 هجری قمری است. یک برگ از این شاهنامه در موزه رضا عباسی تهران است که دار زدن مانی را تصویر کرده است.
  16. شاهنامه هوتون Houghton از نفیس‌ترین شاهناه‌های خطی جهان است. این شاهنامه از حیث مینیاتورهای نفیس، صحنه‌سازی و قدرت رنگ‌آمیزی و بزرگی صورت‌ها و مجلس‌ها از عالی‌ترین نمونه‌های نقاشی دوران صفوی است و شاهنامۀ تهماسبی نامیده می‌شود. این کتاب به دستور شاه اسماعیل صفوی برای هدیه کردن به فرزندش تهماسب سفارش شد و برای آفرینش آن گروهی از هنرمندان خطاط، تذهیب کار، تشعیرکار، جلدساز و جدول‌بند بکار گرفته شدند. یکی از نقاشی‌های این شاهنامه، تاریخ 934 (هجری قمری) و در یک نقاشی دیگر نام میرمصور دیده می‌شود. شاهنامه تهماسبی بعدها در اختیار دربار عثمانی و سلاطین آن دیار قرار گرفت و از سال 1903 وارد مجموعۀ بارون ادموند دوروتشیلد Baron E. Rothchild فرانسوی گردید و سپس به مالکیت هوتون درآمد که او آن را به موزه متروپلیتن اهداء کرد. از آن پس در معرفی خط و نقاشی و تذهیب آن به نام شاهنامه هوتون از آن یاد گردید. بخشی از این شاهنامه در سال 1374 شمسی با دو اثر نقاش مدرنیست آمریکایی دوکونینگ (De Kooning) تعویض و به ایران بازگردانده شد.

فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 3 و 4

سال اول | پاییز و زمستان 1375 | 148 صفحه
در این شماره می خوانید:

ایران نامه

«ایران‌نامه» مجلۀ پژوهشی خاورشناسان جمهوری ارمنستان که به زبان ارمنی در ایروان منتشر می‌شود و مؤسس و سردبیر آن دکتر گارنیک آساتوریان است، سومین سال انتشار خود را پُشت...

سفیر جمهوری اسلامی ایران در مرکز ایران شناسی در قفقاز

در 23 بهمن ماه گذشته حمیدرضا نیک‌کار اصفهانی سفیر جمهوری اسلامی ایران در ایروان از «مرکز ایران‌شناسی در قفقاز» بازدید کرد. سفیر ایران از نزدیک با فعالیت‌ها و کتابخانه و...

نمایشگاه نقاشی استاد یرواند نهاپتیان

یرواند نهاپتیان در 27 بهمن ماه گذشته در اصفهان نمایشگاهی از آثار هنرمند نقاش یرواند نهاپتیان افتتاح شد و تا پانزدهم اسفندماه ادامه یافت. این نمایشگاه توسط وزارت فرهنگ و...

سومین نمایشگاه جامعه صنعتگران ارمنی

به مناسبت هجدهمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی ایران از طرف شورای خلیفه‌گری ارامنۀ تهران ستاد ویژه‌ئی تشکیل یافت و برنامه‌های متنوعی از طرف این ستاد برای بزرگداشت پیروزی...

درگذشت درویش، استاد مینیاتور

نقاش نامدار ایرانی «آندره سِوروگیان» (سِوروگین) متخلص به درویش در تاریخ 27 آذرماه 1375 (17 دسامبر 1996) در شهر «اشتوتگارد» آلمان چشم از جهان فروبست. وی در سال 1896...

مدخلی بر اساطیر ارمنستان

نویسنده: احمد نوری زاده دانشمندان اسطوره‌شناس و پژوهشگران اساطیر ملل دربارۀ پدیداری باورهای اساطیری در ذهن انسان‌های اعصار کهن و عوامل مادی، طبیعی، معیشتی، اجتماعی و...

نگاهی به مهره های ساسانی موزه تاریخ ارمنستان

نویسنده: فریدون آورزمانی مجموعۀ ارزشمندی از مهرهای دوران ساسانی در موزۀ تاریخ ارمنستان موجود است که بخش عمدۀ آن‌ها از طریق کاوش‌های باستان‌شناسی در نقاط مختلف سرزمین...

هاینریش هوبشمان و جایگاه اصلی زبان ارمنی در گروه زبان های هند و اروپایی

نویسنده: روبرت آ. فوکس/ ترجمه: ماریا آیوازیان-ترزیان زبان‌ها پدیده‌های مجرد نیستند، اگرچه هستند زبان‌هائی که چنین شده‌اند. زبان‌ها نیز مانند انسان‌ها دارای خویشاوند...

پاوستوس بیوزاند

نویسنده: دکتر آ. مارتیروسیان/ ترجمه: هریکناز مگردیچیان پاوستوس بیوزاند ]فوستوس بیزانسی[ یکی از برجسته‌ترین چهره‌های تاریخنگاری ارمنی در قرن پنجم میلادی است. از او فقط...

خراج‌های درباری ارمنستان در دوران مرزبانی

نویسنده: پروفسور هاکوپ ماناندیان/ ترجمه: آناهید هوسپیان با پیروزی اردشیر ساسانی بر اردوان پنجم اشکانی در سال 226 میلادی سلسلۀ اشکانیان منقرض شد و دودمان ساسانی صاحب تاج...

مرکز ایرانشناسی در قفقاز

مرکز ایرانشناسی در قفقاز در دی ماه 1375 در ایروان، پایتخت جمهوری ارمنستان، «مرکز ایران‌شناسی در قفقاز» و نخستین سمینار ایران‌شناسی این مرکز توسط دکتر حسن حبیبی، معاون...

بازتاب افسانه زال، قهرمان حماسی ایران در تاریخ ارمنستان موسس خورناتسی

نویسنده: دکتر بابکن چوگاسزیان/ ترجمه: هرمیک آقاکیان دربارۀ نویسنده بابکِن چوگاسِزیان در سال 1923 در تبریز متولد شده است، دانشکدۀ فیلولوژی دانشگاه دولتی ایروان را به...

شاهنامه میراث جاویدان مردم ایران در جهان

نویسنده: عباس سرمدی شاید در طول قرون و در تاریخ فرهنگ هیچ یک از کشورهای جهان نتوان کسی چون حکیم ابوالقاسم فردوسی توسی و کتابی چون شاهنامه یافت که قوم و ملتی را این همه...

نگاهی به معماری و نقاشیهای دیواری کلیساهای جلفای اصفهان

نویسنده: دکتر آرمن حق نظریان سرزمین مرتفع و کوهستانی ارمنستان از دیرباز به دلیل موقعت خاص جغرافیایی خود از اهمیت اقتصادی-نظامی برخوردار بوده است و به همین سبب پیوسته...

داورژ

نویسنده: سوکیاس اپریکیان/ ترجمه: ساهاک شاهمرادیان منابع زبان ارمنی از مآخذ قابل توجه برای پژوهشگران تاریخ و جغرافیا و زبان و فرهنگ ایران است. مطلبی که ترجمۀ آن به نظر...

مجموعه مهرهای ساسانی در موزه دولتی تاریخ ارمنستان

نویسنده: دکتر ادوارد خورشیدیان/ ترجمه: روبینا نرسیسیان ادوارد خورشیدیان (Khurshudian)کاندیدای رشتۀ تاریخ است. وی پژوهشگر ارشد بخش ایران در انستیتوی خاورشناسی آکادمی ملی...