نویسنده: ساموئل کاراپتیان / ترجمه شاهن هوسپیان

پس از کشتارهای مکرر ارمنیان در چندین مرحله در ارمنستان غربی،[2] کیلیکیه و مناطق ارمنی نشین آناتولی طی 1894ـ 1921م، برای جاودان کردن خاطرۀ قربانیان کشتارها، مجسمه های یادبود بزرگ و کوچکی در مناطق مسکونی مختلف جمهوری ارمنستان و سایر نقاط جهان برپا شد.

پژوهش های صورت گرفته مشخص کرده که نخستین سنگ نبشته های یادبود در همان مکان کشتارها ساخته و نصب شده است. بی شک، این سنگ نبشته ها خاطرۀ کشتارهای پیش از نژادکشی بزرگ[3] را جاودان می سازند زیرا پس از این نژادکشی در 1915م به دلیل نابودی کامل ساکنان منطقه امکان تهیه این گونه یادبودها وجود نداشته است.

روشن نیست که چه تعداد از چنین سنگ نبشته های یادبودی در ارمنستان غربی برپا شده اما همان تعداد محدودی که به دست آمده دلالت بر وجود آنان دارد.

طی مسافرت هایی که در سال های اخیر به منطقۀ ارمنستان غربی صورت گرفته در کنار آثار معماری گوناگون سه مورد سنگ نبشته نیز مشاهده شده که برای جاودان کردن خاطرۀ ارمنیان کشته شده به دست گروه های حمیدیه[4] ساخته شده است. این سنگ نبشته هــای یادبود در گورستان های روستای هندستان،[5] در منطقۀ هایوتس دزور،[6] روستای وارنتس[7] و دیر دیوابوینی[8] در منطقۀ رشتونیک[9] قرار دارد. سنگ نبشتۀ اولی برای قربانیان کشتار دسته جمعی و دو سنگ نبشتۀ دیگر برای قربانیانی که در گروه های کوچک تر به قتل رسیده اند برپا شده است. بدین ترتیب که سنگ نبشتۀ واقع در گورستان کلیسای ویران شدۀ روستای هندستان یادآور خاک سپاری 105 نفر هندستانی قربانی شده اســت. بــرروی قسمت مسطـــح سنگ نبشته، که گوشۀ بالای سمت چپ آن نیز شکسته، تصویر صلیبی نقش بسته که در بالا و پایین آن جملاتی به شرح زیر حک شده است:

[Յունիս, / նահատակե / ալք ՃԵ անձ / ինք աստ ամ / փոփեալ կ / ան[10

برای روشن شدن تاریخ و چگونگی کشته شدن 105 هندستانی بی شک نیاز به بررسی خاطرات مکتوب است. به کمک مستندات به دست آمده مشخص شد که کردهای حمیدیه و ژاندارم های عثمانی، به طور مشترک، در ژوئن 1896م به روستای هندستان حمله کرده اند. اهالی شجاع روستا تسلیم نشده و مقاومت نشان داده اند. متأسفانه، هر چند اهالی روستا از خود شجاعت نشان داده اند اما ساده لوحی کرده و قسم های دشمن را باور کرده و دست از مقاومت کشیده اند.

اما روزنامه های آن دوران در این مورد چه می گویند:

«… اهالی دو سه روز مقاومت نشان دادند و بدون عقب نشینی حملۀ کردها را با دادن تلفات سنگین به آنان پس زدند. نیروهای حیله گر حمیدیه، که نتوانستند با زور روستا را اشغال کنند، دست به نیرنگ زدند. قسم خوردند که در صورت دست کشیدن از مقاومت به هیچ یک از اهالی روستای هندستان لطمه ای وارد نخواهد شد. ارمنی های ساده لوح قسم آنان را باور کردند و دست از مقاومت برداشتند. گروه حمیدیه وارد روستا شدند و 64 نفر را به قتل رساندند».[11]

در مورد همین واقعه گزارشی دیگر «قربانیان روستا را 95 کشته در حین درگیری و 146 نفر به قتل رسیده و ربوده شد پس از ورود نیروهای حمیدیه به روستا»[12] ذکر می کند.

درخصوص اختلاف بین شمار کشته شدگان ارائه شده در روزنامه ها با رقم ثبت شده بر روی سنگ نبشته به نظر می رسد رقم روی سنگ نبشته قابل قبول تر باشد.

سنگ نبشته ای با نقش صلیب، که به یادبود قربانیان برپا شده، در گورستان روستای وارنتس در جنوب دریاچۀ وان قرار دارد. سنگ نبشته در 1897م به یاد تعدادی از روستاییان وارنتس به نام های ماردیروس، غازار، آودیس، وارطان، غازار دیگر، مارکار، سرکیس و وارتر که به دست گروه های حمیدیه به قتل رسیده اند ـ برپا شده است. نوشته شامل هفده سطر برروی سنگ و چهار سطر در پشت آن است (اندازۀ سنگ 1/45× 1/65 متر است).

Մարտիրոս, Ղազարի հոգին / Ավէտիս, / Վարդան, / Ղազար, / Մարգար, / Սարգիս, / Վարդեր: / 1896-ին (ն)այատակեցին 1897-ին / խա(երի)ն էքէրին… / ղա … / որն Ե ե…: / Տ(է)ր ա(ստուա)ծ / Յ(իսու)ս Ք(րիստո)ս: / Յ(ի)շ(ա)դ(ա)կ է Րանիլի արդարոգ / մաքոր մաղթանօք և բար(ե)խո / Ա(ստուա)ծած(ն)այ տ(է)ր Յ(իսու)ս ա(ստուա)ծ … : / 1895-ին աշնան / և գարնան 1896 նահատական: / 1894 թվ(ին) ՌՅԽԶ (1895) / և խաերուս օծում : 13

در گورستان دیر دیوابوینی سنگ نبشته ای با نقش صلیب یاد گروهی از شهدا را جاودان ساخته. بر روی این سنگ نبشته آمده است:

[Թվ(ին) ՌՅԽԴ (1895) Յարո(ւ)թ(իւ)ն նահատա / կված է, Մարօ, Խումար, տ(է)ր ա(ստուա)ծ / Յ(իսու)ս Ք(րիստո)ս: [14

در پایان، قابل ذکر است که این گونه سنگ نبشته های باقی مانده از نژادکشی، که یاد قربانیان به شهادت رسیده در ارمنستان غربی را جاودان می کند، نه تنها سندی منحصر به فرد در نوع خود است بلکه مدرکی استثنایی، مهم و غیر قابل انکار برای روشن ساختن زوایای کشتار ارمنیان محسوب می شود.

منابع:

بایگانی شخصی ساموئل کاراپتیان

پی نوشت ها:

1ـ محقق و کارشناس معماری و تاریخ معماری کلیساهای ارمنیان و مسئول دفتر پژوهشی معماری ارمنستان در ایروان.

2ـ ارمنستان غربی شامل کلیۀ استان های شرقی ترکیۀ امروزی است. م

3ـ منظور نژاد کشی 1915م ارمنیان به دست دولت عثمانی است که طی آن بیش از 5/1 میلیون ارمنی جان خود را از دست دادند. ـ م

4ـ کشتارهای سازماندهی شدۀ ارمنیان در دوران حکومت سلطان عبدالحمید دوم (1876ـ 1909م) در استان های ارمنی نشین امپراتوری عثمانی طی 1895ـ 1896م به دست گروه های مسلحی صورت گرفت متشکل از قبایل کرد طرف دار دولت، معروف به حمیدیه که با کمک ژاندارم های عثمانی و افراطیون پان ترکیست بیش از سیصد هزار نفر از ارمنیان استان های شرقی ترکیۀ امروزی و شهرهای ازمیر، آدانا و استانبول را به قتل رساندند. م

Hndstan5ـ

Hayots Dzor 6ـ

دره ای سرسبز و پهناور که از شرق دریاچۀ وان تا قلعۀ خوشاب امتداد دارد. م

Varents7ـ

Divaboyni8ـ

Rshtounik 9ـ

منطقه ای در جنوب و جنوب شرقی دریاچۀ وان. م

10ـ در این مکان 105 نفر به خاک سپرده شده اند که در ماه ژوئن به شهادت رسیده اند. م

Արարատ ,1896, էջ 583. 11ـ

Հնչակ, 1896, No.16 էջ 123.12ـ

13ـ متن روی سنگ نبشتۀ روستای وارنتس.

14ـ به نام خدا و عیسی مسیح؛ به یاد هاروطون؛ مارو و خومار، شهدای سال 1895م.

فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 67
سال هجدهم | بهار 1393 | 240 صفحه
در این شماره می خوانید:

شنیده هایی از زنده یاد مادرم

نویسنده: ژانت لازاریان زنده یاد مادرم، اوسانا، که خود یکی از کسانی بود که از نزدیک شاهد فجایع بی رحمانۀ به دست ترکان عثمانی و ‏کشتار صدها هزار ارمنی بی گناه بود، به...

مراسم یادبود نود و نهمین سالگرد نژادکشی ارمنیان

روابط عمومی موسسه ترجمه و تحقیق هور مراسم یادبود نودونهمین سالگرد نژادکشی ارمنیان در امپراتوری عثمانی، در 2 اردیبهشت 1393ش، به همت مؤسسۀ ترجمه ‏و تحقیق هور، در تالار...

کلیساهای صخره ای ارمنستان

نویسنده: شاهن هوسپیان در دنیای مسیحیت، حفر عبادتگاه در داخل صخره ها، به خصوص در مناطق غرب آسیا، که مهد گسترش مسیحیت محسوب می شود، متداول بوده است. هرچند حفر کلیسا در...

کابوسی هولناک که هرگز از یادها نخواهد رفت

نویسنده: دکتر قوام الدین رضوی زاده « ...ویناندل به دریا افکنانند،به پای دارندۀ آتش هازندگانیدوشادوش مرگپیشاپیش مرگهماره زنده از آن پس که با مرگو همواره بدان نامکه زیسته...

سیری در کتاب جمهوری آذربایجان،23 سال تکاپو برای دولت و ملت سازی

نویسنده: یسناع دلاور نام کتاب: جمهوری آذربایجان، 23سال تکاپو برای دولت و ملت سازی به کوشش: حسین احمدی ناشر: مؤسسۀ مطالعات تاریخ معاصر تهران، 1393ش کتاب حاضرمجموعه...

جریان های پان ترکیستی در ایران معاصر

نویسنده: سرکیس مگردیچیان طرح تجزیۀ ایران، تنها به مناطق ترک زبان کشور خلاصه نمی شود. ‏جریان های جدایی طلبانه در خوزستان، بلوچستان و کردستان نیز به چشم می خورند. این...

سنگ نبشته های یادبود نژادکشی ارمنیان در ارمنستان غربی

نویسنده: ساموئل کاراپتیان / ترجمه شاهن هوسپیان پس از کشتارهای مکرر ارمنیان در چندین مرحله در ارمنستان غربی،[2] کیلیکیه و مناطق ارمنی نشین آناتولی طی 1894ـ 1921م، برای...

دانشنامه های نژادکشی و مسئله ارمنیان

نویسنده: آلان وایتهورن / ترجمه لوسینه مارکاریان ریشۀ دو مفهوم اصلی حقوق بشر، یعنی «جنایت علیه بشریت» و «نژادکشی»، را باید در واکنش به تبعید دسته جمعی و کشتار ارمنیان به...

اینیاس موراد گئادوسُون،خاورشناس و مورخ ارمنی قرن هجدهم

نویسنده: دکتر طهمورث ساجدی امپراتوری عثمانی بر بقایای امپراتوری بیزانس، که در تاریخ، فرهنگ و ادب فارسی به آن روم گفته می شود، بنا ‏نهاده شد. تاریخ این امپراتوری، در قرن...

آزادی،برابری و عدالت

نویسنده: دکتر کارن خانلری / ترجمه روبرت بگلریان از نظر تاریخی این سه مقوله، به خصوص در محافل مترقی، تبدیل به ارزش و ‏بدین  سان به هدف و محور نظری و ایدئولوژیک شمار...