نویسنده: لیدا بربریان

هر چند شاهین سرکیسیان را به حق به منزلهٔ بنیانگذار تئاتر نوین ایران می شناسند اما او در عین حال مترجم، مقاله نویس و منتقد هم بود و شناخت قابل توجهی نیز از اُپرا داشت. به همین مناسبت خاطرهٔ کوتاهی از او برایتان نقل می کنم.

در سال هایی که اعضای گروه تئاتر آرمن در خانهٔ سرکیسیان جمع می شدند، من نیز با اینکه دانشجوی رشتهٔ موسیقی بودم با گروه همکاری نزدیکی داشتم و اکثراً در جلسات آنها شرکت می کردم. در یکی از این جلسات، صحبت حاضران به موسیقی کلاسیک کشیده شد. یادم است، در حین صحبت، سرکیسیان بدون مقدمه به طرف من برگشت و پرسید:

ـ شما به کدام اُپرا بیشتر علاقه مندید؟

باید اعتراف کنم که از این سؤال یکه خوردم چون در طول عمرم فقط یک اُپرا دیده بودم آن هم از موتزارت با عنوان تمام آنها همین طورند. این اُپرا در وزارت فرهنگ و هنر آن زمان واقع در میدان بهارستان اجرا شده بود، زیرا تالار رودکی سابق (وحدت کنونی) در 1346 افتتاح شد؛ یعنی، یک سال پس از مرگ سرکیسیان. البته، من از طریق صفحات موسیقی تا اندازه ای با اُپرا آشنایی داشتم لذا به خودم جرئت دادم و گفتم:

ـ من از اُپرای کارمن خوشم می آید.

سرکیسیان لبخند ملایم همیشگی خود را زد و گفت:

ـ اُپرای کارمن هیجان انگیز است ولی من اُپراهای واگنر را ترجیح می دهم چون ریشه در حماسه و عرفان دارند.

راستش در آن زمان زیاد متوجه منظور او نشدم ولی جملهٔ او در ذهنم باقی ماند. در ادامهٔ بحث، معلوم شد که او در خارج از ایران اُپراهای زیادی را دیده. بعدها، وقتی به مقالهٔ او تحت عنوان ((ریشارد واگنر)) برخوردم متوجه شدم که این علاقه حسی گذرا نبوده بلکه باور و اعتقادی عمیق بوده که با احساس، تفکر و هدف او همخوانی داشته.

بنا بر ضرب المثلی معروف، شاید ما هم بتوانیم بگوییم: بگو آهنگساز مورد علاقه ات کیست تا بگویم چه نوع انسانی هستی. اگر سرکیسیان به واگنر علاقه داشت، تصادفی نبود. علتش آن بود که این آهنگساز، قبل از فعالیت در اُپرا، درام نویس، شاعر، محقق و نظریه پرداز بود و با دقت تمام متن اُپراهایش را خود می نوشت. خواستگاه اندیشهٔ او آرمان احیای حماسهٔ ملتش بود حتی صحنه و لباس ها را نیز خود طراحی می کرد. به این ترتیب درمی یابیم بعضی از این نکات از قبیل عشق به حماسه، تحقیق، نقد و مقاله نویسی نیز مورد علاقه و بخشی از برنامهٔ کاری سرکیسیان بود. از یادداشت هایی که از سرکیسیان باقی مانده معلوم می شود که او در پی ایجاد سه نوع تئاتر بود: تئاتر حماسی، تئاتر مردمی و تئاتر ملی مدرن.

سرکیسیان در مورد بنیان تئاتر حماسی می نویسد: ((باید از آثار فردوسی، نظامی و سایر بزرگان استفاده نمود، باید درام نویسان پرقدرتی پیدا شوند که روی زمینه های اصیل و آماده این نوابغ شعر و هنر، به داستان های عظیم آنان که مظهر زنده روح ملت است جان تازه ای ببخشند و آنها را برای صحنه آماده کنند)).[2]

به همین دلیل، هنگامی که سرکیسیان با اُپراهای دراماتیک، حماسی، اسطوره ای و عرفانی واگنر آشنا شد، شدیداً تحت تائژیر آنها قرار گرفت. او در مقالهٔ خود، تحت عنوان ((ریشارد واگنر))،[3] به اکثر اُپراهای او از قبیل تاین هوزر، لوهنگرین، تریستان ایزولد و انگشتری نیبلونگن (حلقهٔ نیبلونگن) اشاره می کند. البته، چنانچه ذکر کردیم اکثر اُپراهای واگنر شدیداً جنبهٔ عرفانی دارند که این نیز مورد علاقهٔ سرکیسیان بود؛ برای مثال، اُپرای هلندی پرنده شرح حال ملوان سرگردانی است که با کشتی خود در جست وجوی عشق بزرگ است که پس از پیدا کردنش به فنا می رسد.

سرکیسیان دربارهٔ این اپرا می نویسد: ((موسیقیِ واگنر در این اژر جنبهٔ عرفانی و عمیق و غم انگیز دارد. اژری که واگنر توانسته است در شنونده باقی گذراد یک نوع احساس عجیب و غریبی است که قابل درک نیست. موسیقی آن چنان عمیق است که عظمت آن را نمی توان دقیقاً احساس نمود)).

او با علاقه ای خاص چهار بخش اُپرای انگشتری نیبلونگن را شرح می دهد و به این نتیجه می رسد که: ((مفهوم اصلی داستان این است که نوع بشر از وقتی که احتیاج به طلا پیدا کرد ملئوم شده است و باید نجات خود را در محبت باز یابد)).

سرکیسیان با عمق احساس خود موسیقی هر یک از اُپراها را ارزیابی می کند؛ برای مثال، در مورد عشق شوم اپرای ترسیتان و ایزولد چنین می نویسد: ((موسیقی ای که برای این درام ساخته شد دارای شدت و سنگینی بی سابقه ای است که بیش از همه، احساسات تلخ و بدبینی بر آن تسلط دارد)).

((اپراهای واگنر شنونده را به دنیای عجیبی می کشاند که انسان گاهی خود را به زحمت در آن میان می شناسد. به همین دلیل است که آثار او در آغاز درست فهمیده نمی شود)) ولی سرکیسیان این موسیقی را فهمید زیرا خود نیز عاشق هنر حماسی دراماتیک، عرفان و اسطوره و عاشق و خالق هنر ناب بود.

اکنون چهل سال از مرگ سرکیسیان می گذارد و امروز بیش از گذشته به ارزش کار او واقفیم. آیا این سرنوشت هنرمندان است؟ شاید. چرا که او خود روزی نوشته بود: ((پیروزیِ حقیقی واگنر پس از مرگش آغاز شد. افتخار او امروز مسلم و بلا تردید است، عقیدهٔ او دربارهٔ تئاتر که آن را با حماسه و داستان های قدما آمیخته بود باعث شد که آثاری بزرگ کلاً متفاوت با تئاتری که پیش از او مرسوم بود به وجود آورد)).[4]

شایسته است، به پاس علاقهٔ سرکیسیان به واگنر، یک بار هم که شده به موسیقیِ همچون سمفونی اُپرای لوهنگرین گوش فرا دهیم؛ اُپرایی که واگنر با آن رسالت قهرمان را در اجتماع تأیید می کند و به صورت نمادین تنهایی او را نیز نشان می دهد.

آرزوی سرکیسیان برای ایجاد تئاتر حماسی در ایران بجا بود زیرا قدمت اسطوره و حماسه در نزد ایرانیان کهن تر و غنی تر از اروپاییان است و اگر روزی این آرزو برآورده شود، روح او بیش از دیگران شاد خواهد شد.

پی نوشت ها:

1- این نوشتار متن سخنرانی موسیقی دان لیدا بربریان است به مناسبت معرفی کتاب شاهین سرکیسیان، بنیانگذار تئاتر نوین ایران.

2- شاهین سرکیسیان، بنیانگذار تئاتر نوین ایران، به اهتمام جمشید لایق، غلامحسین دولت آبادی و مینا رحمتی (تهران: هدف صالحین،1384 )، ص197.

3- همان کتاب، ص233.

4- همان کتاب، ص238

فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 38
سال دهم | زمستان 1385 | 152 صفحه
در این شماره می خوانید:

آوتیک ایساهاکیان

نویسنده: ادوارد هاروتونیان آوتیک ایساهاکیان، شاعر، نویسنده، فعال سیاسی و اجتماعی و عضو فرهنگستان علوم ارمنستان شوروی، در الکساندراپُل (گیومری کنونی) در ارمنستان به دنیا...

پلی به پهنای تاریخ

نویسنده: سیدحسین طباطبایی ((پلی به پهنای تاریخ)) سیدحسین طباطبایی حاوی خاطرات مبسوط همراهی وی با گروه شرکت کننده در دومین همایش پل فرهنگی ـ ادبی ایران ـ ارمنستان است....

هنر آوانس در ترجمه و تدوین سفرنامه برادران شرلی

نویسنده: احمد شعبانی مقدمه هر چند سفرنامهٔ برادران شرلی، که در زمان شاه عباس کبیر به ایران آمد، این توفیق و نیک بختی را یافت که در عهد ناصرالدین شاه به دست یکی از...

آناهیتا (ناهید) در اساطیر ایران

نویسنده: دکتر فریده معتکف در ایران باستان، احترام به عناصر اربعه ـ خاک، هوا، آتش و آب ـ از اصول اعتقادی ایرانیان بود و حتی، ایزدانی را خاص و موکل این عناصر می دانستند....

ارمنیان و تئاتر رشت

نویسنده: ایساک یونانسیان استان گیلان از دیرباز به لحاظ مزایای ویژه اش به هند ایران و از دیگر لحاظ به مظهر کمال و جمال و طراوت و زیبایی توصیف شده است و به علت دارا بودن...

نگاهی به تئاتر ارمنیان ایران

نویسنده: ژیلبرت مشکنبریانس تاریخ برگزاری اولین نمایش ها در ارمنستان به دوران پیش از میلاد مسیح باز می گردد. پلوتارکوس، تاریخ نویس یونانی، روایت می کند پادشاه ارمنستان،...

آرمانگرایی در انزوا

نویسنده: غلامحسین دولت آبادی نزدیک به چهل سال است که از مرگ شاهین سرکیسیان می گذرد اما هنوز هم دربارهٔ او بحث و گفت وگو می شود و از دستاوردهایش در تئاتر معاصر ایران سخن...

گروه تئاتر آرمن

نویسنده: گابریل تیکیدچیان آنچه می خوانید گزارش گونه ای است از آغاز تا پایان کار یک گروه کوچک تئاتری ارمنی و مروری است بر احوال اعضای گروه که کار هنری خود را با شور و...

پیرامون کتاب شاهین سرکیسیان، بنیانگذار تئاتر نوین ایران

نویسنده: مینا رحمتی کتاب شاهین سرکیسیان، بنیانگذار تئاتر نوین ایران دارای چهار بخش است. بخش نخست به سیری کوتاه در تاریخچهٔ تئاتر نوین ایران، سالشمار زندگی سرکیسیان و...

سرکیسیان و واگنر

نویسنده: لیدا بربریان هر چند شاهین سرکیسیان را به حق به منزلهٔ بنیانگذار تئاتر نوین ایران می شناسند اما او در عین حال مترجم، مقاله نویس و منتقد هم بود و شناخت قابل...

پدر تئاتر نوین ایران

نویسنده: زاوان قوکاسیان نوشته ای برای جمشید لایق انتشار کتاب شاهین سرکیسیان، بنیانگذار تئاتر نوین ایران، به کوشش جمشید لایق، شایستهٔ ستایشی مضاعف است. یکی به دلیل عشق...

سفر شاهین سرکیسیان، بنیانگذار تئاتر نوین ایران

نویسنده: علی اکبر علیراد فقط یک اتفاق باعث شد تا ویراستار کتاب شاهین سرکیسیان، بنیانگذار تئاتر نوین ایران شوم. در نگاه اول، آنچه در کتاب مجذوبم کرد نه خاطرات این و آن...

بزرگ مرد تئاتر ایران

نویسنده: جمشید لایق امروز کمتر انسانی پیدا می شود که زندگی خصوصی و کارش آمیختهٔ هم باشند چنان که رسیدگی به یکی مستلزم فراغت از دیگری نباشد. برای سرکیسیان تئاترجدای از...

شاهین سرکیسیان

نویسنده: آربی آوانسیان از روزی که تئاتر ایران شاهین سرکیسیان را از دست داد نزدیک به چهل سال می گذرد... زمان عملکرد دو گانه دارد، هم مخرب و هم سازنده. این خود حقیقتی است...

سرکیسیان و هنر او

نویسنده: میشا هایراپطیان شاهین سرکیسیان از بنیانگذاران تئاتر ملی ایران است. او با فکری پویا و بینش و برداشتی علمی و همخوان با معیارهای تئاتر نوین جهانی به عرصهٔ تئاتر...

مراسم معرفی کتاب شاهین سرکیسیان، بنیانگذار تئاتر نوین ایران و قدردانی از نویسندگان آن

نویسنده: آرتویت زهرابیان چه بسیارند انسان های وارسته ای که تمام زندگی خود را بدون هیچ چشم داشتی وقف هنر کرده اند و تاریخ آنها را به دست فراموشی سپرده است اما هنر اصیل...