نویسنده: آناهید هوسپیان

تئودوروس لاپجینجیان (تئودیک) مؤلف، نویسنده و ناشری پرکار بود. او در 5 مارس 1873م، درمحلۀ اسکیوتاری قسطنطنیه (استانبول)، به دنیا آمد. تحصیلات خود را در شهر زادگاهش به پایان رساند و سپس فعالیت های ادبی خود را با چاپ مقالاتی انتقادی و اجتماعی در نشریات ارمنی زبان ترکیه از سال های پایانی 1890م آغاز کرد. از آن پس، تمامی سالیان عمر نه چندان طولانی این نویسندۀ پرکار صرف گردآوری و تألیف مجموعه هایی مختلف از زندگی اجتماعی، هنری، تاریخی، سیاسی و… ارمنیان ترکیه شد، مجموعه هایی که انتشار هریک از آنها نام وی را در دفتر تاریخ ادبیات ارمنی ثبت کرد و حتی برخی از آنها جایگاهی ویژه و منحصر به فردی به وی بخشید.

تئودوروس لاپجینجیان (تئودیک)

تئودیک در مارس 1915م به اتهام واهی چاپ یک مقالۀ ضد دولتی در سالنامۀ خود به زندان افتاد. پس از گذراندن یک سال از عمر خود در زندان های مخوف عثمانی آزاد شد اما تنها چند روز پس از آزادی باردیگر او را دستگیر کردند و بدون اینکه حتی به وی اجازه دهند تا وسایل شخصی اش را به همراه بردارد او را به همراه کاروان شخصیت های سرشناس ارمنی روانۀ تبعیدگاه دیرالزور، که مکانی بیابانی و بی آب و علف است، ساختند. در طی این راه، که به مرگ حتمی منتهی می شد، تئودیک به گروهی از رزمندگان ارمنی برخورد و نجات یافت. پس از آن با تهیۀ اوراق هویت جعلی به مدت سه سال در تونل های زیرزمینی کوه های توروس، به منزلۀ کارگری ساده، به استخدام آلمانی هایی درآمد که مشغول ساخت استحکامات جنگی در آن منطقه بودند.

پس از پایان جنگ اول جهانی، تئودیک به قسطنطنیه (استانبول) بازگشت و فعالیت های ادبی و انتشاراتی خود را از سر گرفت. نخستین اثر وی در این دوران عبارت است از کتابی به نام یادوارهای بر 24 آوریل که در 1919م انتشار یافت. این کتاب مجموعۀ کاملی از زندگی نامۀ تمامی شخصیت های نامی ـ اعم از نویسندگان، شعرا، فعالان اجتماعی، روزنامه نگاران، پزشکان، شخصیت های فرهنگی، هنرمندان و غیره ـ ساکن ترکیه است که در شب 24 آوریل به صورت گروهی دستگیر و در مدت زمان کوتاهی قربانی نقشه های شوم نژادکشی حکومت ترکهای جوان شدند. این کتاب به مناسبت و به درخواست هیئت برگزار کنندۀ نخستین مراسم یادبود شهدای ارمنی انتشار یافت.

با استقلال جمهوری ارمنستان در 1918م و خوش بینی های موجود درمورد آزادی دوبارۀ منطقۀ ارمنی نشین کیلیکیه تئودیک فعالیت های خود را باز هم افزایش داد. با فرارسیدن 1922م و شروع عملیات اشغال استانبول به دست نیروهای مصطفی کمال تئودیک از استانبول گریخت و شش سال پایانی عمر خود را در شهرهای کورفو، نیکوزیا (قبرس) و پاریس سپری کرد. وی در 24 مه 1928م، در 55 سالگی، در پاریس درگذشت.

چنان که گفتیم از تئودیک چندین اثر بسیار ارزشمند به جای مانده است. از جمله تألیفات ماندنی این نویسنده کتابی است به نام چاپ و الفبا (تیپ و تار) که در 1912م به مناسبت بزرگداشت چهارصدمین سال آغاز صنعت چاپ ارمنی از طرف کلیۀ جوامع ارمنی جهان، در قسطنطنیه (استانبول)، به چاپ رسید. نویسنده در این اثر مروری تاریخی و فراگیر دارد بر سیر تحول صنعت چاپ ارمنی از آغاز، یعنی از 1512م تا 1912م. تئودیک در این کتاب، پس از ارائۀ مقدمه ای در خصوص چگونگی پیدایش صنعت چاپ در دورۀ حیات گوتنبرگ، تحقیقی جامع و کامل به عمل می آورد از تمامی کتاب ها و نشریات ارمنی زبان انتشار یافته در سراسر جهان که ناظر بر پهنۀ جغرافیایی گسترده ای از ترکیه (و ارمنستان غربی) تا روسیه (و ارمنستان شرقی) و آسیا و اروپا و دنیای جدید است. او اطلاعات مورد نیاز برای فراهم آوردن چنین اثری را از منابع مختلف موجود و نیز از کتابخانۀ شخصی خود، که حاوی بیش از چهار هزار جلد کتاب بوده، استخراج کرده است. محتوای غنی و پرمایۀ این کتاب در گذر زمان از عهدۀ آزمون ها به خوبی بر آمده. این اثر حاصل زحمات شخصی یک نویسندۀ آماتور خستگی  ناپذیر و کتاب شناسی ارمنی است که راه را برای نسل های بعدی دانشمندان و کتاب شناسان هموار ساخته است.

از دیگر آثار ارزشمند بازمانده از تئودیک کتابی است به نامجلجتای روحانیان ارمنی که حاصل جست و جوهای مستمر و پیگیر مؤلف در یافتن و گردآوری زندگی نامه های آن دسته از روحانیان ارمنی است که طی دوران نژادکشی جان خود را از دست داده اند همراه با شرح شهادت آنها. این اثر در 1966م منتشر شده است. تئودیک همچنین دارای مجموعه ای از رمان های کوتاه با عنوان سال نو (کاقاند) است.

جدای از دیگر آثار تئودیک در زمینه های ادبی، اجتماعی، تاریخی و غیره نام وی مترادف است با مجموعه کتاب هایی به صورت سالنامه به نام سالنامۀ عمومی (آمنون تارتسویتس) که از 1907 تا 1929م به چاپ رسیده و عملاً دانشنامه ای است با مجموعه مطالبی بیش از ده هزار صفحه. این سالنامه ها امروزه منبع اطلاعاتی جامعی در خصوص وجوه مختلف زندگی ارمنیان ترکیه در ربع نخست قرن بیستم میلادی محسوب می شود. مجموعۀ 19 سالۀ سالنامۀ عمومی منبع عظیمی است از مطالب بسیار متنوع شامل شعر، داستان، وقایع نگاری از زندگی اجتماعی ارمنیان، ذکر نام و شرح زندگی شخصیت های نامی ای که طی همان سال بدرود حیات گفته اند و بسیاری از مطالب دیگر که در بیشتر موارد با امضای خود مؤلف و برای نخستین بار در این سالنامه ها انتشار یافته اند.

با توجه به ارزش و حجم این اطلاعات سالنامه های تئودیک به اثری کلاسیک تبدیل شده اند. شهرت این سالنامه ها مرهون چاپ بسیار استادانۀ آنها، وجود تصاویر فراوان، حجم قابل توجه مطالب و سلیقۀ مؤلف در انتخاب و عرضۀ مطالب است.

بخش ادبی سالنامه ها، علاوه بر نوشته های خود تئودیک، حاوی قطعاتی ادبی از بسیاری دیگر از نویسندگان و فرزانگان زمان است که بیشتر آنها نخستین بار در این سالنامه ها منتشر شده اند و علاوه بر دارا بودن ارزش ادبی نسخه های اولیۀ این آثار به حساب می آیند که به دست خود نویسندگان مطالب و بی واسطه در اختیار تئودیک قرار داده شده اند.

در ده سال اخیر، نام تئودیک بار دیگر در میان خوانندگان ارمنی زبان دیاسپورا زنده شده است و این امر به لطف ابتکار ناشری ارمنی به نام ماتیک ابلیقاتیان، از ارمنیان حلب (سوریه)، روی داده که خود صاحب مرکز نشر و فروش کتاب در این شهر است. ابلیقاتیان از 2007م به این سو شروع به چاپ دوبارۀ سالنامه های تئودیک کرده است. فهرست اعلام، فهرست تصاویر و دیگر فهرست های مورد نیاز نیز با زحمات صبورانۀ روشنفکر دیگری از ارمنیان حلب، به منظور استفادۀ هرچه بیشتر خوانندگان، به انتهای هر یک از سالنامه ها افزوده شده است. این کتاب ها با یاری و پشتیبانی مالی مؤسسۀ گالوست گُلبنگیان به چاپ رسیده اند. این ناشر در 2006م، نیز کتاب چاپ و الفبا، یکی دیگر از آثار پر ارزش تئودیک، را با پشتیبانی مالی مؤسسه گُلبنگیان تجدید چاپ کرده است.

پی نوشت:

1ـ پژوهشگر و مترجم.

فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 61
سال شانزدهم | پاییز 1391 | 280 صفحه
در این شماره می خوانید:

سکه های تیگران دوم

نویسنده: شاهن هوسپیان تیگران دوم[1] همان نقش را در تاریخ ارمنستان ایفا کرده است که کوروش برای ایران. بنابراین، به مناسبت هم زمانی سال 2010 م با دوهزار و صد و پنجاهمین...

جیوان گاسپاریان،دودوک

نویسنده: رافی آراکلیانس موفقیت بزرگ جیوان گاسپاریان[1] در كنسرت مركز باربیکن[2] لندن، در 28 سپتامبر 2012م (7 مهر 1391ش)، نشانگر پیروزی عشق به نوای دودوك و سنت های وطن...

سمبات دِر کیورقیان

نویسنده: ایساک یونانسیان سمبات دِر کیورقیان[1] در1292ش در خانواده ای ارمنی، در جلفای اصفهان، چشم به جهان گشود. پدرش هوانس و مادرش تاگوهی نام داشتند. سمبات در دو سالگی...

دوست من روبرت واهانیان

نویسنده: م.پ.جکتاجی دوست خوبم، روبرت واهانیان، تا به امروز چندین و چند مقاله نوشته و به من سپرده است كه همه را در ماهنامۀ تخصصی گیلان شناسی، گیله وا، چاپ كرده ام، بیشتر...

روبرت واهانیان،معمار و گیلان شناس

نویسنده: فرامرز طالبی سرآغاز اول بار نامش را در مجلۀ گیله وا دیدم، با مقاله ای نو در ادبیات معماری گیلان: «شهرسازی رشت». با همان مقاله نامش در ذهنم ماند و بعد از آن...

نگاهی به زندگی و آثار علمی دکتر مگردیچ تومانیان

نویسنده: آرمیک نیکوقوسیان ریاضیات نوعی زبان علمی است. مهندسان، فیزیک دانان و سایر دانشمندان به طور دائم از این علم بهره مند می شوند. سایر کارشناسان نیز، که به مطالعۀ...

نگاهی به روابط عرب ها و ارمنیان از گذشته تا حال

نویسنده: نیکولای هوُهانیسیان / ترجمه مسعود احمدی و تورج خسروی خلاصه ای از فعالیت ها و آثار نویسنـده نیكولای هوْهانیسیان، در 1930م، در ارمنستان به دنیا آمد و در1953م از...

گفت و گو با اومیت یاردم،سفیر ترکیه در ایران

نویسنده: گریگور قضاریان دکتر اومیت یاردم،[1] متولد 1961م در بالك اسیر،[2] در غرب تركیه، است. او تحصیلات دانشگاهی خود را در مقطع كارشناسی رشتۀ علوم سیاسی در دانشگاه...

برگی از زندگی من

نویسنده: آراکس آوانسیان اشاره افسوس که بسیار کم از خودش نوشته. خاطراتش را می خوانم و می گویم که حیف کاش بیشتر نوشته بود ولی خاصیت انسان های متواضع و پربار این است که...

دیاسپورا،کتاب،مهاجرت

نویسنده: روبرت صافاریان حکایت پانصد سالگی کتاب چاپی ارمنی حکایت بیمار سالخوردۀ رو به موتی است که برایش جشن تولد می‌گیرند و بزرگش می‌دارند اما کسی حاضر نیست او را نگاه...

گذر تاریخ با نائیری

نویسنده: دکتر داریو فرینی / ترجمه دکتر مهرداد مومنی سال 1335ش است. ارمنی ها هم مثل بقیۀ مردم سرگرم کار و زندگی شونن و می گذرونن! من نیستم؛ یعنی، هنوز به وجود نیومدمو...

مروری کوتاه بر تاریخچه سالنامه های ارمنی

نویسنده: آناهید هوسپیان تألیف و تدوین سالنامه ها، که بخشی جداگانه از ادبیات ارمنی است، با توجه به محتوای آنها ـ که به طور عمده انعکاس دهندۀ زندگی اجتماعی، فرهنگی، ادبی،...

نشریات ارمنی زبان در خدمت کودکان

نویسنده: لیا خاچیکیان مطالبی که از سوی اولیای تربیتی كودكان برای مطالعه در اختیار آنها قرار می گیرد همواره دارای اهمیتی ویژه بوده است و از اصلی ترین برنامه های زیرساختی...

دکتر آلکساندر آتابگیان و دو ماهنامه هاماینک

نویسنده: آرمن بیگلریان دربارۀ نشریه ای به نام هاماینک،[1] که ظاهراً در رشت چاپ می شده، دیدگاه های متفاوتی از سوی محققان و دست اندرکاران مطبوعاتی وجود داشته و دارد. محقق...

نگاهی به تاریخچه مطبوعات ارمنیان ایران

نویسنده: آرمن بیگلریان تاریخچۀ نشریه ها و روزنامه های ارمنی زبان از شهر مدرس در هندوستان آغاز شده است. در نیمۀ دوم قرن هیجدهم میلادی، شمار قابل توجهی از ارمنیان در مدرس...

وُسکان یِروانتسی

نویسنده: هاسمیک خاچاطوریان «چون کتاب عشق است عزیزم  اما دشمنان ما آن را نفهمیدند» وُسکان یرِوانتسی به خاطر آرمان والای خود با فدا کردن خوشبختی و عشق دوران جوانی، به...

تاریخ صنعت چاپ ارمنی در ایران

نویسنده: تئودیک / ترجمه آناهید هوسپیان جلفای اصفهان چاپخانۀ کلیسای وانک جلفا شهرستانی است در مجاورت اصفهان، شهری که زمانی پایتخت ایران بوده است. در این شهرستان، ارمنیان...

تئودیک،نخستین محقق در زمینه تاریخ صنعت چاپ ارمنی

نویسنده: آناهید هوسپیان تئودوروس لاپجینجیان (تئودیک) مؤلف، نویسنده و ناشری پرکار بود. او در 5 مارس 1873م، درمحلۀ اسکیوتاری قسطنطنیه (استانبول)، به دنیا آمد. تحصیلات خود...

تاریخچه صنعت چاپ ارمنیان

ترجمه: آنوشیک ملکی قدیمی ترین پیوند ارمنیان با صنعت چاپ به قرن چهاردهم میلادی و به زمانی بازمی گردد که ناخدای ارمنی اهل ونیز، آنتون هایکازون، به همراه...

به مناسبت پانصدمین سال صنعت چاپ ارمنی

جاثلیق اعظم آرام اول، رهبر حوزۀ دینی کیلیکیه، پس از نام گذاری سال های گذشته به نام موضوعات مختلف، سال2012م را نیز که مصادف است با پانصدمین سال صنعت چاپ ارمنی «سال کتاب...

ماتناداران و میراث خطی مورخان ارمنی

نویسنده: آرپی مانوکیان ماتناداران[2] در معنای لغوی به مجموعه ای اطلاق می شود که مکانی برای نگاهداری اسناد، متون خطی و کتا ب های دست نویس قدیمی یا چاپی است. این مجموعه،...