نویسنده: آناآلکسانیان و آرِویک آودیسیان / ترجمه: هاسمیک خاچاطوریان

بوقوس آراپیان (هُوهانیسیان، آراپ اوقلو) متولد 1742م در روستای آپوجِخ،[1] کمی دورتر از آکن،[2] است. در زمان سلطان سلیم بوقوس به اتفاق پدرش به قسطنطنیه مهاجرت کرد و در آنجا مدتی به کار خرده فروشی مشغول شد. پس از آن به منزلۀ دستیار و شاگرد پدرش هُوهانِس آساطوریان، که در زمینۀ چاپ و نشر فعایت می کرد، مشغول به کار شد. وی در ضمن شاگردی و اشتغال با دقت و کنجکاوی بسیار دستگاه چاپ  را مورد بررسی دقیق قرار داد و صنعت چاپ را کاملاً مطالعه کرد. سپس، دست به تکمیل  و ارتقای دستگاهی زد که پدرش آن را ویژۀ حروف الفبای زبان ارمنی ابداع کرده بود. آراپیان پس از تکمیل اطلاعات و امکانات خود در زمینۀ چاپ دست به ریخته گری حروف الفبای زبان های گرجی و ترکی زد. در1760م، تعداد انگشت شماری چاپخانه در قسطنطنیه وجود داشت اما تمام آنها به طور موقت و گاه به گاه مشغول به کار می شدند و به طور ثابت و تمام وقت کار نمی کردند. هرکدام از چاپخانه ها ریخته گری ویژۀ خود را داشتند که در آنجا حروف سربی را آماده می کردند. هیچ کدام از چاپخانه ها، به دلیل رقابت شدیدی که معمول بود، هیچ گاه حروف ریخته گری خود را به معرض فروش نمی گذاشتند. صاحبان چاپخانه های سنتی برای جلوگیری از توسعه و همگانی شدن اختراع گوتنبرگ به هر کاری دست می زدند تا امتیاز صنعت چاپ در انحصار آنها باقی بماند.

در 1770م، بوقوس آراپیان به منزلۀ ریخته گر ماهر حروف به اندازه ای معروف شده بود که پادشاه گرجستان، هراکل دوم، در اواخر 1781م، وی را به تفلیس دعوت کرد. آراپیان در تفلیس دست به ریخته گری حروف الفبای گرجی و تأسیس چاپخانه زد. او پس از به پایان رساندن موفقیت آمیز مأموریتی که به وی محول شده بود هشت هزار داهِکان  از پادشاه گرجستان پاداش گرفت، مبلغی که در آن زمان بسیار قابل توجه بود.

آراپیان خدمات قابل تقدیری به امپراتوری عثمانی کرده. وی در 1791م دست به ابداع حروف ترکی (نِسیه و تالیک)(نستعلیق) زد که بعدها بنا به خواست خودش آراپ اقلو نامیده شد. سلطان محمود دوم با اطلاع از دستاوردهای آراپیان در صنعت چاپ شخصاً از محل کار وی دیدن کرد. پس از آشنایی با صنعت چاپ و آگاهی از اسرار آن سلطان به خاطر نوآوری آراپیان از او قدردانی و در 1816م وی را، که در آن زمان «گوتنبرگ ارمنی نژاد» نامیده می شد، با فرمان خاص خود به مقام مدیر مخصوص چاپخانۀ امپراتوری منصوب کرد. بنابر فرمان سلطان بوقوس آراپیان و چهار فرزند وی از تمام مالیات ها و عوارض معاف و صاحب عنوانی خاص شدند که فقط سه خانوادۀ ارمنی نژادـ یعنی دوریان ها، پالیان ها و تاتیان هاـ از آن برخوردار بودند.

مطابق رسم آن روزگار هر صنعت کار بر روی کلاه خود نشانی از صنعت خاص خود  را به منزلۀ نماد آن صنعت نصب می کرد. آراپیان نخستین و تنها کسی بود که بر روی کلاه خود علامت « نشان ـ طبع» (مامول ـ نشان) را، که از طرف سلطان به وی اعطا شده بود، قرار داده بود که دستگاه چاپ را نشان می داد.

سلطان محمود دوم

از 11 نوامبــر 1831م چاپخانۀ دربار شروع به نشر نخستین روزنامۀ رسمی امپراتوری عثمانی با نام تقویم وقایع (تاکویمی وِکایی) [3] و همچنین نسخۀ ارمنی زبان آن با نام اعلام اخبار امپراتور بزرگ عثمانی کرد. این روزنامه با شمارگان پانصد نسخه منتشر می شد و  ترجمۀ نسخۀ ارمنی زبان آن را نیز منشی خلیفه گری ارمنیان قسطنطنیه، کمک کشیش هوسیک، برعهده داشت.

آراپیان برای چاپ و انتشار این دو نشریه ماهیانه مبلغ دوهزار قروش دریافت می کرد. نشریات یاد شده به طور رایگان در بین مسئولان و مدیران ایالت های گوناگون پخش می شد. در نشریات فوق مطالب گوناگونی از امور مختلف دولت به چاپ می رسید. به نمایش گذاشتن یا فروختن حروف چاپی ترکی، که آراپیان آنها را برای دربار ریخته گری کرده بود، بدون اجازۀ سلطان ممنوع بود.

خدماتی که آراپیان به صنعت چاپ ارمنی کرد بسیار ارزشمند و قابل تقدیر است. وی موفق شد که چاپ و ریخته گری حروف الفبای ارمنی را، که مسروپ ماشتوتس ابداع کرده بود، تکمیل کند. در چاپخانۀ آراپیان کتاب های ارزشمندی به طبع رسیدند، کتاب هایی مانند ژاماگیر در 1799م، نارِک، جاشوتس، دوتاتسویتس، شاراکان، در 1805م، کتاب مقدس آراکل سوقومونی در 1805م، آگاتانگقوس در 1824م، دستور زبان  ارمنی در 1826م و … . بوقوس آراپیان در 1835م، در 95 سالگی، درگذشت و در گورستان اورتاکوی به خاک سپرده شد.

در 1912م، شخصی به نام تئودیک در کتابی با نام تیپ و تاز (طبع و لغت)،که به  مناسبت چهارصدمین سال صنعت چاپ ارمنیان انتشار یافته بود، دربارۀ قبر بوقوس آراپیان نوشت:

« چند هفته پیش به همراهی کتیکیان به محل گورستان متروکه ای که آراپیان در آن به خاک سپرده شده بود رفتیم. گورستان به دو بخش تقسیم و نیمی از آرامگاه ها به طور کامل تخریب و حتی تخلیه و به ورزشگاه تبدیل شده بود. جست و جوهای ما برای یافتن آرامگاه آن شخص بزرگ و متین، که به مدت هفت دهه به هم وطنان مسیحی و مسلمان خدماتی ارزنده ارائه داده بود، بی نتیجه ماند. در انتهای گورستان آب نمای مرمرین باشکوهی با ساختاری کاملاً جدید به چشم می خورد که گویای انهدام و نابودی آرامگاه های ارمنیان بود».

بوقوس آراپیان از شخصیت های مشهور ارمنستان غربی به حساب می آید که با همت و تلاش سال های متمادی وی صنعت چاپ در ترکیۀ عثمانی به هنر چاپ مبدل شد. کار و هنر «گوتنبرگ ارمنی نژاد» را فرزندان و نوه های وی ادامه دادند.

منابع:

www.genocide-museum.am

پی نوشت ها:

Apudjekh 1ـ

Akn 2ـ

Takvim-i Vekay

فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 59
سال شانزدهم | بهار 1391 | 212 صفحه
در این شماره می خوانید:

نامه های سازمان حمایت از حقوق بشر،شعبه استانبول،خطاب به پیشوای دینی حوزه های اجمیادزین و کیلیکیه

نویسنده: آرمینه آراکلیان جاثلیق اعظم گارگین دوم،پیشوای دینی ارمنیان جهان،اجمیادزین،ارمنستانپیشوای معظم امروز، 24 آوریل 2012 م، مصادف است با نود و هفتمین سالگرد واقعۀ...

برای آنهایی که باور ندارند و آنهایی که تحریف تاریخ را به پاکی وجدان ترجیح می دهند

نویسنده: آرمینه آراکلیان یادداشت مترجم وجدان افسران، مبلغان مذهبی، دیپلمات های خارجی و مسافرانی كه در طول سال های جنگ جهانی اول در جبهه های شرقی، در سرحدات امپراتوری...

نژادکشی ارمنیان و سیاست های پان ترکیستی

نویسنده: دکتر کارن خانلری   حسین کاظم زاده، فرزند حاج میرزا کاظم طبیب تبریزی، در20 دی 1262ش در تبریز چشم به جهان گشود. وی از نویسندگان بنام ایرانی است که از 1315ش،...

آرایش احزاب و رقابت های سیاسی در آستانه پنجمین انتخابات مجلس ملی ارمنستان

نویسنده: تورج خسروی در 16 اردیبهشت ماه سال جاری، یک روز پیش از انتخابات مجلس ارمنستان، نشستی تخصصی با عنوان «آرایش احزاب و رقابت های سیاسی در آستانۀ پنجمین انتخابات...

بزرگداشت روبن گریگوریان

نویسنده: ایساک یونانسیان مراسم بزرگداشت روبن گریگوریان، آهنگ ساز، رهبر ارکستر و نوازندۀ ویلن، در 30 فروردین 1391ش، با همت و تلاش مؤسسۀ ترجمه و تحقیق هور، در آمفی تئاتر...

روبن گریگوریان آهنگ ساز،رهبر ارکستر و نوازنده ویلن

نویسنده: ایساک یونانسیان «آهنگ سازی مانند نویسندگی و شاعری  است.آموختنی نیست. حسی خدادادی می خواهد. تأثیر البته همیشه هست اما فقط کار هر کس را تزیین و شسته رفته...

گفت و گو با راگیپ زاراکولو،اندیشمند ترک

نویسنده: گریگور قضاریان راگیپ زاراکولو: « به باور من راه حل واقعی را در درون ترکیه باید جست، باید افکار عمومی را در ترکیه آماده کرد». راگیپ زاراکولو[1] متولد 1948م در...

آشنایی با زهره باوندی مترجم کتاب آروسیاک،بازمانده خوی

زهره باوندی، مترجم خویی  تبار كتاب آروسیاك، بازماندۀ خوی، در 1340ش درتبریز متولد شد. وی در یک سالگی به همراه خانواده اش به انگلستان رفت و پس از بازگشت به ایران، بنابر...

یادداشتی درباره کتاب بازمانده و نویسنده آن

نویسنده: آرا اوانسیان اشاره کتاب آروسیاک، بازماندۀ خوی، با عنوان بازمانده، نخستین بار در 2002م در لوس آنجلس به زبان انگلیسی منتشر شد. سپس، در 1388ش، نشر افکار در تهران...

پدرم فقط یک بار تعریف کرد…

نویسنده: آناهیت وارتانیان (فرهادیان) / ترجمه: آرا اوانسیان باز هم ماه آوریل... به خاطر آوردن چهرۀ پدر مرحومم، که در روزهای آوریل هر سال با غمی سنگین، غرق در افکار محزون...

گزارش مستند از وقایع خوجالو و ماراغا

نویسنده: تاتول هاکوپیان / ترجمه: رافی آراکلیانس تحریف تاریخ به دست جمهوری آذربایحان به تقلید از ترکیه، برادر بزرگ ترخود برخی از کشورها و سازمان ها در فاصلۀ کوتاهی از...

بوقوس آراپیان پدر و پایه گذار مطبوعات چاپی عثمانی

نویسنده: آناآلکسانیان و آرِویک آودیسیان / ترجمه: هاسمیک خاچاطوریان بوقوس آراپیان (هُوهانیسیان، آراپ اوقلو) متولد 1742م در روستای آپوجِخ،[1] کمی دورتر از آکن،[2] است. در...

پایه گذاری تئاتر ارمنی زبان و ترک زبان در امپراتوری عثمانی

نویسنده: آناآلکسانیان / ترجمه: هاسمیک خاچاطوریان بنابر شواهد انکارناپذیر تاریخی شروع و مبدأ تئاتر ترکیه و پنجاه سال نخست به وجود آمدن آن با زندگی ارمنیان گره خورده است....

بررسی کتاب های درسی جمهوری آذربایجان

نویسنده: دکتر حسین احمدی اشاره: دكتر حسین احمدی، استاد دانشگاه، با 21 سال سابقۀ تدریس در رشته های علوم سیاسی، روابط بین الملل و مطالعات منطقه ای، مؤلف و مصحح ده ها...

نقش سازندگان افکار عمومی در انکار نژادکشی ارمنیان

نویسنده: آرِویک آودیسیان / ترجمه: آرمنوش آراکلیان برای آشنایی با نقش و شیوۀ کار نوین سازندگان افکار عمومی[3]در نفی نژادکشی ارمنیان ابتدا باید بدانیم که افکار عمومی...

بازنگری موضوع تصاحب دارایی های ارمنیان از سوی ترکیه

نویسنده: رافی پطروسیان / ترجمه: شاهن هوسپیان چنانچه فردی فرد دیگری را به قتل رساند، سپس اموال و دارایی های مقتول را تصاحب کند و با اموالی که با ارتکاب جرم به دست آورده...

مبنای حقوقی جبران خسارت دارایی های مصادره و نابود شده کلیساها و دیرهای ارمنستان غربی

نویسنده: آودیس هاروطونیان / ترجمه: شاهن هوسپیان اشاره دكتر آودیس هاروطونیان در 1962م در ایروان، پایتخت ارمنستان، چشم به جهان گشود. تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در...