نویسنده: استفان کینزر/ ترجمه:روبیک آقاجانیان

ایلازیگ، ترکیه ـــ باغستان های  توت  در ساحل  دریاچه  تفریحی، تقریباً یگانه  باقیمانده از منطقه ای است  که روزگاری در آن  ارامنه  به  زندگی  خود ادامه  می دادند.

ایلازیگ، ترکیه

زمانی یکی از این درختان پر نقش  و نگار در جوار کلیسای  ارتودکس  ارمنی که  سال  هاست از آن اثری  نیست سربه  فلک کشیده بود، ولی امروزه  سایبانگاه  طاهیر کاکربی 66 ساله  است  که از مزارع  خود به  دریاچه مواج  هزار می نگرد.

“آن ها ارامنه را به  آن بالا بردند و کشتند.” خانم  کاکربی به تپه ای در پشت  سر اشاره  کرده و می افزاید: “چاله ای کندند و تمامی اجساد را در آن ریختند. این  را والدینم  برایم  تعریف  کرده اند.”

متجاوز از یک  میلیون ارمنی در منطقه ای که اکنون در شرق ترکیه واقع شده  است زندگی  می کردند تا اینکه 85 سال پیش جامعه آنان در موج خشونت های قومی به  تلی از خاکستر تبدیل گردید. بسیاری  از مواردی که  در آن زمان  اتفاق  افتاد هنوز مورد منازعه است، ولی تردیدی نیست که اینجا قربانگاه هزاران انسان بی گناه  بوده.

یاسمین اورهان که سال پیش از دانشگاه محلی ایلازیگ فارغ‌التحصیل شد می گوید: “این مطلب جزو دروس مدرسه نیست ولی اگر علاقمند باشید، راه های متعددی برای پی بردن به حقیقت  وجود دارد. شکی نیست  که تعداد کثیری از ارامنه در اینجا به قتل رسیده اند.”

دوشیزه اورهان اذعان داشت که موضوع کشتار را از پدر بزرگ خود شنیده است.

اینجا در شرق ترکیه گذر زمان و نسل های متعدد کافی نبوده اند که قتل عام  را از خاطره ها محو کنند. لیکن  دردیگر نقاط کشور اکثر مردم از کشتار 1915 آگاهی ندارند و کُتُب درسی ترکیه فقط به طور ضمنی به آن اشاره  می کنند. در این کُتُب آمده است که اغتشاش گران ارمنی علیه امپراطوری رو به زوال ترکیه دست به شورش زدند، ولی از واکنش دولت در کشتار صدها هزار غیرنظامی بعد از فروکش کردن شورش سخنی به میان نمی آورد.

در اینکه چگونه باید با این واقعه تاریخی روبرو شد، کشمکش های زیادی  وجود دارد و حل و فصل آن تبدیل به یک جنگ تبلیغاتی جهانی بین ارمنستان و ترکیه شده است.

مقامات ارمنستان خواستار این هستند که دول خارجی، کشتار 1915 را به عنوان نسل‌کشی به رسمیت بشناسند. عده ای از ناسیونالیست های ارمنی معتقدند که اگر ترکیه مجبور به  اعتراف و پذیرش گناه هولناک  خود شود، گام بعدی ادعای غرامت یا باز پس گیری خطه ای  که  قبلاً جزو سرزمین های ارامنه بوده است،  خواهد بود.

دیپلمات های ترک قویاً مقاومت می ورزند و صریحاً اعلام  داشته اند، آن  چه در سال 1915 در ترکیه به وقوع پیوست نه تنها ارامنه بلکه به مرگ مسلمان ها نیز منتهی  گردید، لذا عادلانه نیست که یک جانبه به قضاوت نشست.

از دیدگاه غالب ترک ها، وقایع 1915 به گذشته ها تعلق  دارد ولی در اذهان ارامنه از حضوری فعال و دائمی برخوردار است. آگاهی از آن چه به سادگی “نسل‌کشی” قلمداد می گردد، وجدان جوامع ارمنی سرتاسر جهان  را می‌آزارد و اغلب همراه با ابراز خشم و انزجار از تمرد ترکیه است.

در دهه 1970 و1980، خشونت  بالا گرفت و به  اوج  خود رسید. گروهی  که  خود را کماندوهای نسل کشی ارامنه می نامیدند، طی عملیاتی به منافع و مسئولین ترک  حمله ور شدند. در این  جریان  عده ای از دیپلمات های ترک در آمریکا و سایر کشورها به قتل  رسیدند و اماکن بسیاری  شامل خطوط هوایی ترکیه در فرودگاه  اورلی پاریس  بمب گذاری شد.

امروزه نبرد به صحنه دیپلماسی کشانده شده. رهبران خارجی در بهار هر سال با سخنان سنجیده و محافظه کارانه اعلامیه‌هایی به عنوان یادبود از نسل‌کشی انتشار می دهند.

ماه گذشته، پرزیدنت کلینتن طی بیانیه ای اینچنین اظهار داشت: “فاجعه بزرگ قرن بیستم: کوچ های اجباری و قتل عام حدوداً 5/1میلیون ارمنی در سال های آخر امپراطوری عثمانی.” ولی از به کارگیری واژه نسل کشی  امتناع  ورزید.

در سال گذشته ترکیه، بهبود قابل ملاحظه ای به روابط خود با یونان بخشیده اما با ارمنستان  پیشرفتی حاصل نشده. دو کشور در موضوعات مختلف سیاسی با هم اختلاف نظر دارند ولی زخمی که فاجعه 1915 در روح ارامنه ایجاد کرده التیام نیافته است و کماکان به  نقشی عاطفی در ناسازگاری با یکدیگر تداوم  می بخشد.

در ماه های اخیر، تلاش هایی در راستای تحقق آشتی دو ملت به عمل آمده که در این بین می توان به  کنفرانس مشترک  صاحبنطران ترک، ارمنی و آمریکایی در دانشگاه  شیکاگو جهت بررسی دقیق وقایع سال 1915 اشاره نمود.

سلیم درینگل، استاد تاریخ دانشکده بوسفور استانبول  که  یکی از شرکت  کنندگان در گردهمایی مزبور بود، دقایقی قبل از ایراد سخنرانی  پیرامون  روابط ترک ـــ ارمنی چنین اظهار می دارد: “این دشوارترین مقوله عمر من هست.”  وی  می افزاید، “مو شکافی در بحران  ارامنه  همانند سرگردانی  در وسط میدان  مین است.”

محققین  شرکت  کننده  در شیکاگو موافقت  نمودند به  جلسات  خود ادامه  دهند. گروهی  دیگر در بهار امسال مجموعه  نشست هایی  را در اطریش  تدارک  دیده اند.

طی  مناسبت  دیگری، هفت  نفر از بانوان  ترک  و ارمنی، همگی  در سنین  بیست، نهضت  جدیدی  برای  بهبود روابط دو ملت  برپا کرده اند. اولین  مرحله  این  پروژه  جمع آوری  اعانه  برای  احیاء کلیسای  ارمنی  در نزدیکی  وان ـــ شهری  در شرق  ترکیه  که  زمانی  پایتخت  ارمنستان  محسوب  می شد- اختصاص  خواهد داشت.

سافاک  پاوی، خبرنگار ترک  می گوید: “این  چنین  اقدامی  تا به  حال  انجام  نپذیرفته  است. ما می خواهیم  الگوی اتحاد و آشتی میان دو ملتی  باشیم  که  مدت ها با دوستی و مسالمت  در کنار هم  زندگی  می کردند ولی در مقطعی از زمان با هم  غریبه و دشمن  شدند. احیاء کلیسا، به  مثابۀ  طلب  آمرزش برای رفتگان و احیاء معنویات  گذشته است.”

حومۀ ایلازیگ  تنها یکی از مناطقی  است  که نظامیان عثمانی و سرکردگان کرد در بهار و تابستان 1915  ارامنه را به خاک و خون کشیدند، اما از آنجا که جمعیت کثیری از خارجیان  در اینجا زندگی  می کردند، کشتارها را به  عینه دیده  و به ثبت  رسانده اند.

یکی از خارجیان، لزلی دیویس  ـــ کنسول وقت  آمریکا ـــ بعد از قتل عام به  بازدید از اطراف دریاچه  هزار که در آن زمان گل کوک نامیده می شد، می پردازد و در یادداشت های  خود چنین می نویسد. “هزاران  هزار ارمنی، اکثراً زنان و کودکان  بی  پناه در سواحل  دریاچه  بطور وحشیانه ای  قصابی  شده، از هم دریده و اجساد و اندام های  آنان در اطراف پراکنده  بود.”

سال‌هاست اماکن متعلق به ارامنه این محل شامل خانه ها، مدارس و کلیساها، ویران شده و یا اجازه  بازسازی  پیدا نکرده اند. روستاهای جدیدی ظاهر شده و ساکنین در زیر درختان توتی که  یک قرن  پیش ارامنه  در اطراف خانه های تابستانی خود کاشته  بودند به  تفریح  و گردش  می پردازند.

معذالک آثاری از حیات جامعه ارمنی در این منطقه یافت می شود. با 250 دلار می توان سینی سنگین بزرگ  مسی که نام  صاحب ارمنی  آن  به وضوح  در پشت  حک  شده خریداری  نمود.

نوزات گونولتاس، مدیر ایستگاه مخابراتی در ساحل دریاچه، مورخ  محلی به شمار می رود، زیرا پدرش برحسب  عادت  ساعت ها برای فرزندش از گذشته ها صحبت می کرده. علی رغم برادران ترک دیگر مناطق خود، وی و سایر اهالی شهر خوب می دانند که در سال 1915 در این  نقطه از ترکیه چه رخ  داده است.

گونولتاس در حالی که فنجان چای در دست دارد می گوید: “دیگران نمی دانند چون متعلق به اینجا نیستند. پدرم می گفت ترک ها در آن زمان ضعیف شده  بودند و همین  شد که ارامنه در صدد شورش بر آمدند. دولت  دستورقتل آن ها را صادر کرد. تقریباً همه  کشته  شدند. در اینجا جنگی در کار نبود، بلکه یک قتل عام بود.”

پی‌نوشت:

1-Stephen Kinzer, New York Times Service International Herald Tribune, Wednesday, May 17, 2000

فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 13 و 14

سال چهارم | پاییز و زمستان 1379 | 132 صفحه
در این شماره می خوانید:

ایران نامه

مؤسس و سردبیر - پروفسور دکتر گارنیک آساطوریان فهرست مندرجات (شماره36، سال هفتم) ـــ گاگیک مارتویان. آیین زردشت در ارمنستان: ملاحظاتی چند در آستانه 1700-مین سالگرد رواج...

احمد نوری زاده جایزه جهانی ادبی و فرهنگی پاپازیان را به خود اختصاص داد

لوح تقدیر و جایزۀ جهانی "گارپیس پاپازایان" طی مراسم باشکوهی که علاوه بر ارامنه فرهنگ دوست ایران، جمعی از شعرا، علاقمندان و اساتید فرهنگ و ادب و مترجمین ایرانی و دیگر...

دوستان

نویسنده: استپان زوریان/ ترجمه: روبن صفریان مترجم: روبن صفریان استپان زوریان با داستان ها و رمان هایش یکی از برجسته ترین نویسندگان رئالیست ادبیات معاصرارمنی است. اولین...

زمینه های گفتگوی اسلام و مسیحیت ارمنی

نویسنده: حسین توفیقی سازمان فرهنگ و ارتباطات  اسلامی           خلیفه‌گری ارامنه تهران  همایش همزیستی مسالمت آمیز مسلمانان و مسیحیان ارمنی به مناسب سال گفتگوی تمدن ها و...

ایران سرزمین شگفتی ها

نویسنده: دکتر نشان تانیک به جرأت می توان گفت سرزمین ایران یکی از شگفتی های طبیعت و یکی از شاهکارهای خالق زیبایی ها است. هر چند تعاریف بسیاری از این سرزمین باستانی به...

بعد از ۸۵ سال، کشتار ارامنه، ترکیه را بستوه آورده است

نویسنده: استفان کینزر/ ترجمه:روبیک آقاجانیان ایلازیگ، ترکیه ـــ باغستان های  توت  در ساحل  دریاچه  تفریحی، تقریباً یگانه  باقیمانده از منطقه ای است  که روزگاری در آن ...

قتل عام ارامنه ۲۴ آوریل ۱۹۱۵

 سال 2001 میلادی مصادف است با هشتاد و ششمین  سال  کشتار جمعی  بیش از یک و نیم میلیون ساکنان  ارمنی ولایت شرقی ترکیه  عثمانی توسط حکام  وقت  ترکیه که  این  فاجعه ...

نخستین نسل کشی دوران معاصر

ترجمه: آتوسا سمیعی نخستین نسل کشی دوران معاصر حقایقی درباره قتل عام و کوچ اجباری جمعیت ارمنی امپراتوری عثمانی 1922-1915 گزیده زیر برگرفته از کتاب  جنگ  اول  جهانی، فصل ...

نسل کشی ارمنی ها از زبان سانیتی کومار چاترجی

این اواخر، اصطلاح genocide  یا "نسل کشی" فراوان  به  کار گرفته می شود. این اصطلاح ترکیبی است از کلمه geno به  معنای مردم یا نژاد ـــ در سانسکریت janas  ـــ و پسوند cide...

همینگوی گزارشگر تورنتو استار در ترکیه

ترجمه:روبیک آقاجانیان ارنست همینگوی در سالهای جوانی، از 1920 تا 1924 در تورنتو زندگی می کرده است. او درطول این مدت  گزارشگر تورنتواستار بوده و طیف  وسیعی از وقایع  آن ...

در سال های 1922- 1915حقیقتاً چه گذشت؟

نویسنده: جی نورمن گزارش جی. نورمن خبرنگار جنگی تایمز-1915 از هر سو صدای رقت بار حزن و تیره بختی، که بر همه جا مستولی است، به گوشم  می رسد، روستاها ویران شده اند، جنب و...

سیر شکل گیری معماری کلیساهای ارمنی

نویسنده: شرلی آودیان پس از قرون چهارم و پنجم میلادی که ساخت کلیسا در ارمنستان آغاز گردید، معماران ارمنی آنها را به شکل  بازیلیک می ساختند که شامل دو نوع ساده و ستون دار...

داستانی آفتابی

نویسنده: کنستانتین سربریاکف/ ترجمه: سیف الله گلکار پسری روستایی، استادی بزرگ شد. نود و دو سال زندگی کرد و از دنیا رفت، در حالی که به عنوان میراث، دنیایی شگفت آور را...

استاد نشان تانیک

نویسنده: احمد دز می‌گویند گذشته چراغ راه آینده است و فردای هر ملتی بر دیروزش استوار شده، دیروزیکه بسیاری در شکل گرفتن آن کوشیده اند و عاشقانه زیربنایی ساخته اند تا...

بقایای سفال های اورارتویی در دره آرارات

نویسنده: هایک آوتیسیان / ترجمه:روبیک آقاجانیان مطالعات انجام شده در مورد باستانشناسی خاور نزدیک و قفقاز که در بین آن ها یادمان‌های اورارتویی از جایگاه خاصی برخوردارند،...