نویسنده:  آنوشیک ملکی

دورۀ ششم مجلس (19 تیر 1305 ـ 22 مرداد 1307 ش)

دورۀ ششم مجلس شورای ملی، اولین دورۀ قانون گذاری در عصر دوم مشروطیت (1305 ـ1320ش)، مقارن با آغاز سلطنت رضا پهلوی است. در این دوران، رضا شاه با تعیین وکلای فرمایشی، مجلس (دورۀ ششم تا سیزدهم) را به نهادی تشریفاتی مبدل ساخت که در آن طرح ها و لوایح مطابق نظر شاه تصویب یا رد می شدند و در تمام این دوران تنها در مجلس ششم، که چند تن از نمایندگان مخالف حضور داشتند، بحث ها و مخالفت هایی در گرفت.

انتخابات دورۀ ششم مجلس شورای ملی، که در کابینۀ فروغی شروع شده بود، در 5 تیر 1305ش خاتمه یافت. این انتخابات در حالی آغاز شد که در آن از جریان ها و گروه های سیاسی و نیز حضور نامزدهای مستقل خبری نبود.

پس از به سلطنت رسیدن رضا شاه از انتخابات مجلس ششم تا سیزدهم این شخص شاه بود که نتایج انتخابات و ترکیب هر مجلس را تعیین می کرد. انتخابات دورۀ ششم در اقصا نقاط کشور مستقیماً زیر نظر رضا شاه قرار داشت و در همۀ نقاط، سران لشکر و نظامیان با دخالت صریح در انتخابات اسامی نامزدهایی را از صندوق آرا بیرون می آوردند که از مرکز سفارش شده بودند اما در انتخابات تهران، که تا حدودی به صورت آزاد برگزار شد و دخالت شاه در آن کمتر بود، مدرس نفر اول شد و از بین دوازده نمایندۀ منتخب تنها سه نفر به طور مستقیم از فهرست دربار بودند. با این حال، وکلای واقعی مردم اقلیت مجلس را تشکیل می دادند و تلاش گستردۀ آنان، به ویژه مدرس، برای مخالفت با اعتبارنامه های وکلای فرمایشی به جایی نرسید و نتوانستند مخالف مقاصد شاه کار چندانی صورت دهند.

با توجه به صورت مذاکرات مجلس دورۀ ششم آخرین دورۀ انتخابات مجلس در زمان رضا شاه بود که در آن در مورد تصویب اعتبارنامه ها مذاکراتی فراوان صورت گرفت. پس از این دوره، مجلس به صورت یک نهاد تشریفاتی در آمد و فعالیت احزاب و فراکسیون ها متوقف شد.

دورۀ ششم مجلس شورای ملی 19 تیر 1305/30 ذی الحجه 1344ق با نطق افتتاحیۀ رضا شاه و به ریاست سنی مدرس گشایش یافت.[2]

در این دوره، آوانس خان مساعد (هوهانس خان ماسحیان)،[3] نمایندۀ اقلیت ها (ارمنیان جنوب) و مسیو سهراب خان ساگینیان، نمایندۀ ارمنیان شمال بود.

هوهانس(آوانس) خان ماسحیان، مساعد السلطنه

(نمایندۀ ارمنیان جنوب در دورۀ ششم مجلس شورای ملی)[4]

هوهانس خان ماسحیان در 28 فوریۀ 1863م،[5] در اوایل دهۀ 1240ش[6] در محلۀ دروازه شاه عبدالعظیم تهران دیده به جهان گشود. پدرش، دزرونی، از زرگران و جواهرسازان مشهور دربار قاجار و در میان درباریان به ابراهیم خان زرگرباشی معروف بود. مادرش، آنا یرواندیان، نیز از خانواده ای فاضل و سرشناس از اهالی تبریز بود.

هوهانس تحصیلات خود را در پاییز 1869م در کلیسای تادئوس باردوقیمئوس، در محلۀ دروازه شاه عبدالعظیم، نزد خلیفه مگردیچ آغاز کرد.[7] در 1870م با تلاش میکائیل مارکاریان و هوسپ تادئوسیان مدرسه ای به شیوۀ مدارس اروپایی (که اولین مدرسۀ ملی ارمنیان ایران نیز بود) به اسم هایگازیان احداث شد که ماسحیان از اولین شاگردان آن بود. او این مقطع را با درجۀ ممتاز و با نشان صلیب طلایی به اتمام رساند.[8]

چندی بعد، والدین هوهانس برای آموزش زبان فرانسه و تسلط بر این زبان او را به تبریز نزد دایی اش، آندون خان یرواندیان، فرستادند. آندون خان، که زبان فرانسه تدریس می کرد، از معلمان مظفرالدین میرزا، ولیعهد، بود. هوهانس به مدت سه سال نزد دایی اش به فراگیری و تکمیل زبان فرانسه پرداخت و در 1881م، برای کسب معلومات بیشتر، به فرانسه رفت و در پاریس، در کُلژ دو فرانس، شروع به تحصیل کرد. او پس از گذشت سه سال فارغ التحصیل شد و به تهران بازگشت.

هوهانس در تهران در دارالترجمۀ دولتی استخدام شد و ضمناً به سمت مترجمی ناصرالدین شاه رسید و شاه به او لقب خان داد. در 1887م، زمانی که هیئتی سیاسی به نمایندگی از سوی شاه برای عرض تبریک به ملکه ویکتوریا، که پنجاهمین سال ولادت او را در انگلستان جشن گرفته بودند، به انگلستان می رفت، هوهانس خان در سمت مترجم با این هیئت همراه شد. در این سال هوهانس خان لقب عماد الوزاره یافت و یک قطعه نشان شیر و خورشید نیز به او اهدا شد.[9]

ماسحیان به فعالیت های مطبوعاتی نیز اشتغال داشت و در 1894م اولین هفته نامۀ ارمنی زبان را به نام شاویق تأسیس کرد و تا 1897م سردبیری آن را بر عهده داشت.[10]

در 1894م، که هیئتی سیاسی از سوی دربار ایران برای عرض تسلیت به خاطر درگذشت آلکساندر سوم و تبریک به خاطر تاج گذاری نیکلای دوم، فرزند او، به دربار سن پطرزبورگ رفت، هوهانس خان، که اکنون لقب مساعد السلطنه یافته بود، به سمت مترجمی این هیئت برگزیده شد. در این سفر، تزار نیکلای دوم به هوهانس خان مساعدالسلطنه نشان درجۀ سوم سنت آنا را اعطا کرد.

هوهانس خان مساعد السلطنه در 1895م به ریاست دفتر وزیر کشور منصوب شد. در 1897، در سمت مترجم، همراه هیئتی سیاسی برای عرض تبریک دربار ایران به مناسبت شصتمین سالگرد تولد ملکه ویکتوریا به انگلستان سفر کرد. پس از بازگشت به ایران، به وزارت خارجه منتقل شد و سرپرستی دارالترجمۀ وزارت امور خارجه را بر عهده گرفت. در 1898، در مدرسۀ دارالفنون، شعبۀ علوم سیاسی، به تدریس حقوق بین الملل و تاریخ جهان پرداخت. در 1905، معاون کنسول ایران در آلمان شد و به برلین رفت و در همان سال به نمایندگی از سوی دولت ایران در همایش بین المللی کشتیرانی و سواحل دریاها و ایستگاه های رادیویی شرکت کرد.

هوهانس خان نزدیک به پنجاه جلد کتاب را از نویسندگان مشهور اروپا، مانند آلکساندر دوما، پیر لوئی، چارلز دیکنز و دیگر نویسندگان، برای مطالعۀ ناصرالدین شاه به زبان فارسی برگرداند. او یکی از دوستداران واقعی تئاتر بود و در زمان اقامتش در تهران شماری از نمایشنامه های نویسندگان اروپایی را ترجمه کرد و در اختیار انجمن دوستداران تئاتر، که در 1881م تأسیس شده بود، قرار داد. او با شرکت انتشاراتی ارمنیان در تفلیس برای چاپ نمایشنامه هایی که از شکسپیر ترجمه می کرد قراردادی منعقد ساخته بود و این شرکت ترجمه های هاملت، آن طور که می خواهید، رومئو و ژولیت و تاجر ونیزی را در سال های 1894 ـ 1897م منتشر کرد. هوهانس خان، که از علاقه مندان شکسپیر و آثار وی بود، از اولین مترجمان ایرانی است که به ترجمۀ فارسی آثار شکسپیر دست زده اند. پس از آنکه هوهانس خان به آلمان رفت کتاب های خود را در وین، پایتخت اتریش، چاپ و منتشر کرد.

مساعدالسلطنه در 1908م به نمایندگی از سوی دولت ایران در همایش بین المللی نویسندگی، در برلین، شرکت جست. او تا 1911م در سفارتخانۀ ایران در برلین خدمت می کرد. در این سال وزارت امور خارجه او را به تهران احضار کرد و چون مورد اطمینان و علاقۀ ابوالقاسم خان ناصر الملک، نایب السلطنه، بود ریاست دفتر نایب السلطنه به وی واگذار شد.

هوهانس خان در 1912م به سمت وزیر مختار ایران در آلمان برگزیده شد و به این کشور رفت. در آغاز جنگ جهانی اول، از آنجا که آلمان دوست و متحد عثمانی بود و دولت عثمانی سیاستی خاص در مورد ارمنیان داشت، دولت آلمان از حضور هوهانس خان در این کشور ابراز ناخرسندی کرد. از این رو، دولت ایران وی را به تهران فراخواند.

در بهار 1916م، لندن پذیرای گروه کثیری از ادبا، فضلا و شکسپیر شناسان سراسر جهان بود تا در مراسمی به مناسبت سیصدمین سالگرد درگذشت ویلیام شکسپیر شرکت جویند. هوهانس خان نیز از جمله شکسپیر شناسانی بود که برای شرکت در این مجمع جهانی دعوت شده بود. او در این مجمع به منزلۀ شکسپیر شناسی برجسته از ایران شرکت و دربارۀ شکسپیر و آثار او به زبان انگلیسی سخنرانی کرد. در این روز تاریخی، انگلیسی ها و دیگر مدعوان حاضر با هیجان سخنان کوتاه، پراحساس و پرمحتوای هوهانس خان را شنیدند و بر آن ارج نهادند، روزی که در آن نام هوهانس خان ماسحیان با نام شکسپیر همراه شد.

کتاب هایی که هوهانس خان ماسحیان طی 1921 ـ 1923م ترجمه کرد و در وین به چاپ رساند عبارت بودند از: هاملت، اُتللو، مکبث و تاجر ونیزی.

یکی دیگر از نخستین مترجمان آثار شکسپیر به زبان فارسی ناصرالملک بود که وی نیز به شکسپیر و آثار او علاقه داشت. لذا، بین او و هوهانس خان ماسحیان دوستی و صمیمیتی زایدالوصف پدید آمده بود و آن دو با یکدیگر رومئو و ژولیت را به فارسی برگرداندند.

هوهانس خان طی چهل سال فعالیت ادبی خود کتاب های متعددی را به فارسی ترجمه کرده که متأسفانه از شمار اندکی از آنها آگاه ایم. تا کنون سه کتاب از ترجمه های هوهانس خان ماسحیان به چاپ رسیده:

ـ شورش هندوستان: این کتاب به کوشش صفاءالدین تبرائیان به چاپ رسیده است.

ـ سفرنامۀ بنجامین آمریکایی: این کتاب با نام ایران و ایرانیان، نوشتۀ ساموئل گرین ویلز بنجامین، نخستین وزیر مختار امریکا در ایران، در سال های بعد منتشر شد.

ـ مسافرت های برادران شرلی: این کتاب را احتمالاً هوهانس خان در 1307ق/1890م ترجمه کرده است.

هوهانس خان در ذی حجۀ 1306 ق/ 1925م از سوی ارمنیان جنوب ایران به نمایندگی مجلس شورای ملی انتخاب شد. در دورۀ نمایندگی در مجلس شورای ملی بود که دولت ایران وی را به سمت وزیر مختاری ایران در انگلستان منصوب کرد و به انگلستان فرستاد. آخرین سمت سیاسی هوهانس خان سفیر کبیری ایران در ژاپن بود. او پس از گشایش سفارت ایران و انجام مأموریت خود در کشور ژاپن بیمار و رهسپار ایران شد.[11] هوهانس خان ماسحیان هنگام بازگشت از ژاپن، در 19 نوامبر 1931م، در خاربین منچوری دار فانی را وداع گفت.

دولت ایران به پاس خدمات شایان هوهانس خان طی مأموریت هایش جنازۀ وی را به تهران منتقل کرد و در روز 31 مارس 1932م، هوهانس خان با تشریفاتی بی سابقه  در کلیسای ونک تهران به خاک سپرده شد. مدتی بعد پیکر او را به کلیسای ارمنیان تهران واقع در خیابان قوام السلطنه (میرزا کوچک خان کنونی)، به آرامگاه ابدی اش، منتقل کردند و نیم تنه ای از وی بر مزارش به یادگار گذاشتند.[12]

دورۀ هفتم (19 مهر 1307 ـ 14 آبان 1309ش)

نمایندگان دوره هفتم مجلس شورای ملی

مجلس شورای ملی در دورۀ هفتم مدرس را، پس از پنج دوره تشکیل و رهبری فراکسیون های مخالف استبداد و استعمار، از دست داد. مدرس نمونه ای واقعی از نمایندگی مردم را در تاریخ مجالس ایران و جهان به نمایش گذاشت. مجلس در این دوره ها، با متأثر ساختن سیاست بین الملل و استعمار در ایران، تاریخ معاصر را غنا بخشید.

در اجلاسیۀ دورۀ هفتم مجلس شورای ملی، از ورود نمایندگان اقلیت (مدرس و یارانش) به مجلس جلوگیری شد و انتخابات بر اساس فهرست رضا شاه صورت گرفت. دولت و سیاست ایران با تهی ساختن مجلس از رسالت آن و با وجود اکثریت قاطع وکلای مؤید دیکتاتوری دچار تغییرات عمده و با ادامۀ این روند سیاسی مجلس وارد مرحله ای متفاوت نسبت به مجلس مشروطه شد.

در این سال ها، مداخلات بسیار استعمار انگلستان و تأثیرات فراوان سیاست های استعماری آن در ایران حاصل دگرگونی هایی بود که در عرصۀ سیاسی منطقه به وقوع پیوسته بود. پس از جنگ اول بین الملل، انقلاب کمونیسم در روسیۀ تزاری، در 1917م، تعادل قوای استعمار را در ایران متزلزل ساخت. حضور و گسترش سیاسی نظریۀ مبارزه با استعمار انگلستان، در همسایگی شمال ایران، لزوم اقدام لندن و تحکیم استعمار بریتانیا را در ایران سبب شد. برای این منظور، بریتانیا کوشید با مسالمت و از طریق انعقاد قرارداد استعماری 1919م تمامی شئون نظام ایران را در اختیار گیرد اما مخالفت شدید ایرانیان و حتی احمدشاه قاجار (1327 ـ 1344ق) با این قرارداد موجب شد که بریتانیا ابتدا به کودتای 1299خورشیدی و سپس به انقراض خاندان قاجاریه مبادرت ورزد. استعمار بریتانیا با ایجاد دیکتاتوری نظامی تلاش می کرد تا امپراتوری روسیۀ شوروی را همراه با تبعات ایدئولوژیک آن از میدان به  در کند.

مجلس شورای ملی و قوۀ مقننه از دورۀ هفتم استقلال و قدرت خود را از دست داد. مجلس به مجموعه ای دولتی و درباری تبدیل شد که تابع شاه بود و وظیفۀ قانونی کردن منویات او را بر عهده داشت. مجلس مشروطه تعطیل شد و آرای مجلسیان در اختیار رضا شاه قرار گرفت. هرگونه مخالفت با رضا شاه منجر به مرگ در حبس و تبعید می شد.

مجالس فرمایشی در دورۀ هفتم و پس از آن اعتبار مجلس را از میان برد و مجلس که دیگر چیزی جز آلت فعل دیکتاتوری نبود به زائدۀ دولت تبدیل شد. دولت ها نیز در این دوره ها ثابت و تابع دیکتاتور تداوم داشتند و زیر نظر مستقیم مستشاری انگلستان منصوب می شدند.

انتخابات دورۀ هفتم مجلس سه ماه پیش از پایان دورۀ ششم آغاز و طبق قانون انتخابات انجمن نظارت بر انتخابات با حضور 36 نفر از طبقات شش گانه تشکیل شد. مطابق معمول و همانند دوره های قبل از مشیرالدوله برای ریاست انجمن نظارت بر انتخابات دعوت به عمل آمد اما او، که می دانست رضا شاه چه روشی را در انتخابات اعمال خواهد کرد، از پذیرش مسئولیت ریاست و شرکت در انجمن نظارت بر انتخابات امتناع ورزید.

به این ترتیب، انجمن نظارت بر انتخابات تهران با ریاست عدل الملک دادگر بر انجمن مرکزی تشکیل شد. انتخابات در سلطنت دیکتاتوری رضا شاه و تحت امر او شکلی خاص پیدا کرد به این صورت که وکلای مورد نظر او فهرست و به حوزه های انتخاباتی ابلاغ می شدند و در تمامی حوزه ها این نام های از پیش تعیین شده را از صندوق خارج می کردند. بسیاری از این وکلا مادام العمر به منزلۀ نمایندۀ منطقۀ خود در مجلس منصوب می شدند.

دورۀ هفتم مجلس شورای ملی در 14 مهر 1307 خورشیدی برابر با 21 ربیع الثانی 1347قمری و 6 اکتبر 1928میلادی افتتاح شد و رضا شاه بیانیه ای را به منزلۀ خطابۀ شاهانه در حضور رجال دولتی قرائت کرد. یک ماه بعد، در 14 آبان، جلسات رسمی مجلس آغاز شد که مدت دو سال و یک ماه عمر داشت.[13]

در این دوره، یوسف خان میرزایانس نمایندۀ ارمنیان جنوب و مسیو سهراب خان ساگینیان نمایندۀ ارمنیان شمال بود.

دورۀ هشتـم (24 آذر 1309 ـ 24 دی 1311 ش)

نمایندگان دوره هشتم مجلس شورای ملی

دورۀ هشتم مجلس شورای ملی در 24 آذر 1309ش آغاز به کار کرد. از آنجا که از دورۀ هفتم به بعد انتخابات با مداخلۀ دولت صورت می گرفت و عموم نمایندگان دست نشاندۀ دولت بودند در این دوره نیز مجلس همواره طبق نظر دولت عمل می کرد و هرآنچه را که آنها می خواستند به تصویب می رساند. ریاست این دوره را دادگر (عدل الملک) بر عهده داشت و در دیگر اعضای هیئت رئیسه نیز تغییراتی اندک رخ داد.

در این دوره، یوسف خان میرزایانس، نمایندۀ ارمنیان جنوب، عضو کمیسیون بودجه و مسیو سهراب خان ساگینیان، نمایندۀ ارمنیان شمال، عضو کمیسیون پست و تلگراف بود. واگذاری تلگرافخانۀ هند و اروپا به ایران و گشایش تلگراف بی سیم با امواج کوتاه در ایران از اقدامات مهم این دوره محسوب می شود.[14]

دورۀ نهـم (24 اسفند 1311 ـ 24 فروردین 1314ش)

در دورۀ نهم مجلس شورای ملی به قرارداد 1933م، که از بزرگ ترین قراردادهای استعماری در تاریخ معاصر است، صحه گذاشته شد. این قرارداد امتیاز انحصاری بهره برداری از نفت ایران را پس از 32 سال، که طبق امتیاز دارسی در اختیار شرکت نفت ایران و انگلیس بود، بار دیگر به انگلستان سپرد. طی این قرارداد امتیاز انحصاری اکتشاف، استخراج و فروش؛ یعنی، تمامی فعل و انفعالات مربوط به نفت ایران در اختیار شرکت نفتی ای که کمپانی هند شرقی تحت نظر نایب السلطنۀ انگلستان تأسیس کرده بود قرار گرفت. این شرکت سرزمین های ایران را، به جز محدودۀ اندکی از حریم راه ها، به اسم حوزۀ اکتشافی نفت در می نوردید و می کاوید.

نمایندگان دوره نهم مجلس شورای ملی

قرارداد 1933م تجدید امتیازنامۀ دارسی بود که بار دیگر و در حضور امپراتوری جدیدالتأسیس شوروی در شمال ایران به امضا رسید و رسمیت یافت. تنها تفاوت این قرارداد با امتیازنامۀ دارسی در آن بود که به موجب این قرارداد سرزمین های حوزۀ فعالیت شرکت نفت ایران و انگلیس محدود شده بود.

دولت انگلستان توانست با فعالیت های فراوان دیپلماتیک در صحنۀ سیاست بین الملل و ایران امتیاز انحصار بهره برداری از نفت ایران را، که بر اساس قرارداد دارسی به مدت شصت سال در اختیار داشت، پس از گذشت نیمی از مدت آن، برای شصت سال دیگر تمدید کند.

مجلس شورای ملی، که در دوره های اول تا ششم با تمامی قراردادهای استعماری مخالفت می کرد، قرارداد دارسی (1901م) را نیز مورد مذاکره قرار داد و مخالفت خود را اعلام کرد اما در توفان حوادث موفق به الغای آن نشد. مجلس نهم اما در زیر چکمه های دیکتاتوری رضا شاه بر قرارداد استعماری 1933 مهر تأیید گذاشت و در 7 خرداد 1312ش به آن رأی داد.

انتخابات نمایندگان دورۀ نهم، پس از دو دوره انتخابات تحت نظر رضا شاه، با روش نظامی وی و بر اساس فهرست ابلاغ شدۀ او برگزار شد، انتخاباتی که در آن وکلا برای انتخاب شدن به دنبال آرای مردم نبودند بلکه تمام تلاش خود را برای نزدیکی به مرکز قدرت، با دادن امتیازات بیشتر به شاه و اطرافیان وی و درباریان، به کار می بستند.

در سراسر ایران، رضا شاه بهترین املاک را از صاحبانشان می گرفت و پیشکش ها از جمله دلایل قرار گرفتن افراد در فهرست وکلای هر منطقه بود. بعدها، زمانی که ولیعهد وی بر تخت نشست، مجبور شد بسیاری از املاکی را که پدرش به زور غصب کرده بود به صاحبانش بازگرداند.

دورۀ نهم مجلس شورای ملی در 24 اسفند 1311 خورشیدی برابر با 18 ذی قعدۀ 1351 قمری و 19 مارس 1933 میلادی، با نطق افتتاحیۀ شاه، در حضور دولتمردان داخلی و خارجی، سفرا و نمایندگان ممالک دیگر، افتتاح شد. عدل الملک دادگر، همانند دورۀ قبل، به ریاست مجلس رسید و مخبرالسلطنۀ هدایت، در مقام رئیس الوزرا، کابینۀ خود را به مجلس معرفی کرد.

در این دوره، یوسف خان میرزایانس نمایندۀ ارمنیان جنوب و عضو کمیسیون بودجه و مسیو سهراب  خان ساگینیان نمایندۀ ارمنیان شمال بود. قانون تأسیس دانشگاه تهران از مصوبات مهم مجلس در دورۀ نهم است.[15]

دورۀ دهم (15 خرداد 1314 ـ 22 خرداد 1316ش)

مجلس شورای ملی در دورۀ دهم شاهد چندین واقعۀ بسیار مهم بود: قیام مردم مشهد و کشف حجاب، که به کشتار بسیاری از مردم منجر شد؛ تصویب دو قرارداد نفتی و اعطای امتیازات نفتی طی این قراردادها و تهیۀ جلد سوم قانون مدنی.

انتخابات دورۀ دهم مجلس شورای ملی، همانند دوره های قبل، فارغ از تبلیغات و جار و جنجال های سیاسی، مبارزات معمول حزبی و فعالیت های پارلمانی برگزار شد. استانداران، فرمانداران نظامی و انتظامی اسامی افراد مورد نظر رضا شاه را آماده و به پایتخت ارسال کردند و در نهایت، شاه نتایج انتخابات و ترکیب مجلس را معین ساخت.

در این دوره یوسف خان میرزایانس نمایندۀ ارمنیان جنوب و مسیو سهراب خان ساگینیان نمایندۀ ارمنیان شمال و عضو کمیسیون طرق، کمیسیون داخله و کمیسیون پست و تلگراف بود.[16] یوسف خان میرزایانس، نمایندۀ ارمنیان جنوب در همین دوره درگذشت.

دورۀ یازدهم (20 شهریور 1316 ـ 27 شهریور 1318ش)

انتخابات دورۀ یازدهم مجلس شورای ملی هم بدون دخالت مردم و با مداخلۀ دولت برگزار و مجلس در 20 شهریور 1316ش افتتاح شد. ریاست این دوره از مجلس را میرزا حسن خان اسفندیاری (محتشم السلطنه) بر عهده داشت.

از جمله رویدادهای مهم این دوره می توان به ورود مهاجران به ایران، شکل گیری شبکه های کمونیستی، دستگیری گروه 53 نفری به رهبری دکتر تقی ارانی و شروع جنگ جهانی دوم اشاره کرد.

از اواخر 1311ش، با حذف وزارت دربار، دفتر مخصوص شاهنشاهی نقش وزارتخانۀ مذکور را در بسیاری از زمینه ها بر عهده گرفت و از طریق این دفتر خواسته های رضا شاه و دستورات وی به وزارت داخله منعکس می شد. این وزارتخانه، که مجری اوامر شاه بود، به استانداری ها دستور می داد که چه کسانی از حوزه های انتخاباتی برای نمایندگی مجلس شورای ملی انتخاب شوند. البته، وزارت جنگ نیز در انتخابات بی تأثیر نبود و ارادۀ نظامیان بلندپایه در حمایت یا عدم حمایت از نماینده ای در تعیین سرنوشت حوزۀ انتخاباتی تأثیر فراوان داشت.

در این دوره، جبرائیل بوداغیان نمایندۀ ارمنیان جنوب و عضو کمیسیون تجارت و سهراب خان ساگینیان نمایندۀ ارمنیان شمال و عضو کمیسیون صناعت و پست و تلگراف بود.

انتخابات دورۀ یازدهم مجلس شورای ملی 20شهریور 1316ش برابر با 5 رجب 1356ق افتتاح شد. این دوره نخستین باری بود که در آن محمد رضا، ولیعهد، به همراه رضا شاه در مراسم افتتاحیۀ مجلس شرکت می کرد.[17]

جبرائیل بوداغیان[18]

(نمایندۀ ارمنیان جنوب در دوره های یازدهم، دوازده و سیزدهم مجلس شورای ملی)[19]

جبرائیل بوداغیان در 1249ش/1870م، در خانواده ای از روستای هفتوان سلماس، به دنیا آمد.[20] وی از همان جا کار تجارت خشکبار را شروع کرد و سپس، با سکونت در تبریز تجارت خود را توسعه داد و با شهرهای اطراف به داد و ستد  پرداخت. او، که از تاجران موفق بود، همراه برادرش، ایسرائیل بوداغیان، تجارتخانۀ برادران بوداغیان را تأسیس و همچنین بانکی به نام بانک بوداغیان را پایه گذاری کرد. این بانک بین شهرهایی مانند تهران، برلین و هامبورگ مبادلات پولی می کرد. کارکنان بانک حدود 35 نفر و همگی از ارمنیان بودند. در زمان تأسیس بانک بوداغیان در ایران فقط بانک های روسی و انگلیسی وجود داشتند.

او همچنین کارخانه های بسیاری را در تبریز، تهران و قزوین ساخت، از جمله کارخانه های آسیاب آرد و صابون در تبریز، کارخانۀ نخ پشمی در قزوین و کارخانه های آسیاب آرد، نشاسته و یخ در تهران. بوداغیان ها همواره از خیران بوده اند و کمک های بسیاری به مدارس تومانیان ها در قره باغ و ارمنیان آذربایجان کرده اند.[21]

دورۀ دوازدهم (3 آبان 1318 ـ 9 آبان 1320ش)

اعتبارنامه جبرائیل بوداغیان

پس از پایان انتخابات فرمایشی، مجلس دورۀ دوازدهم در 3 آبان 1318ش آغاز به کار کرد. انتخاب هیئت رئیسه در دومین جلسه صورت گرفت و مجدداً، میرزا حسن خان اسفندیاری به ریاست مجلس برگزیده شد.

بروز جنگ جهانی در این سال ها تحولاتی گوناگون در اوضاع اجتماعی، اقتصادی و سیاسی کشور پدید آورد. در اواخر این دوره، پس از حملۀ قوای انگلستان و شوروی به خاک ایران، رضا شاه از مقام سلطنت استعفا داد و محمدرضا پهلوی به سلطنت رسید.

در این دوره، جبرائیل بوداغیان نمایندۀ ارمنیان جنوب و عضو کمیسیون بازرگانی و سهراب خان ساگینیان نمایندۀ ارمنیان شمال و عضو کمیسیون پیشه و هنر بود.[22]

دورۀ سیزدهم (22 آبان 1320 ـ 1 آذر 1322ش)

دورۀ سیزدهم مجلس شورای ملی با اولین دورۀ قانون گذاری عصر سوم مشروطیت مقارن است، دوره ای که با سقوط حکومت خودکامۀ رضا شاه، در نتیجۀ اشغال ایران به دست متفقین در شهریور 1320ش، به پایان رسید و با پایان آن سلطنت محمدرضا پهلوی آغاز شد.

با برکناری رضا شاه، پس از پانزده سال، مجلس جایگاه قانونی و طبیعی خود را به دست آورد. قدرت سیاسی، که تا آن زمان از طرف دربار غصب شده بود، از حالت تمرکز خارج و در بین نهادهای مختلف، از جمله مجلس، پخش شد.

از ویژگی های این دوره از تاریخ معاصر پیچیدگی و بحرانی بودن آن است. در این مقطع، از یک سو به علت پایان اختناق پانزده سالۀ رضا شاهی و از هم پاشیده شدن قدرت مطلق او آزادی نسبی در کشور برقرار شد و زندانیان سیاسی آزاد شدند اما از سوی دیگر، قیام ایلات و عشایر، خالی شدن خزانه، هرج و مرج داخلی، فرار ارتشیان و دیگر مشکلاتی که علیه دولت مرکزی به وجود آمده بود همچنین اشغال ایران به دست متفقین در جنگ جهانی دوم و دخالت آنها در امور داخلی مملکت و قحطی، گرسنگی، گرانی، کمبود کالا، سوخت و ارزاق عمومی و فراگیری بیماری های مختلفی مانند تیفوس، وبا و حصبه مشکلات کشور را چند برابر کرده بود. این اوضاع در عملکرد مجلس هم تأثیراتی فراوان بر جای گذاشت چنان که گاه این مشکلات منجر به استیضاح دولت ها و سقوط آنها می شد.

انتخابات دورۀ سیزدهم مجلس شورای ملی در زمان زمامداری رضا شاه در 9 شهریور 1320ش مانند گذشته آغاز شد. در 25 شهریور 1320ش، فروغی، نخست وزیر وقت، متن استعفا نامۀ رضا شاه را از سلطنت و سپردن امور را به ولیعهد به اطلاع مجلس شورای ملی رساند. وی در 26 شهریور محمد رضا پهلوی را با تشریفاتی به کاخ بهارستان برد و شاه جدید نطق تدارک دیدۀ فروغی را در مجلس قرائت کرد.

در این دوره، جبرائیل بوداغیان نمایندۀ ارمنیان جنوب و سهراب  خان ساگینیان نمایندۀ ارمنیان شمال بود.[23]

دورۀچهاردهم (16 اسفند 1322 ـ 21 اسفند 1324ش)

انتخابات مجلس چهاردهم اولین انتخابات مردم ایران پس از سقوط دیکتاتوری رضا شاه بود. این مجلس دو سال و نیم پس از جنگ جهانی دوم، در شرایطی که کشور همچنان تحت اشغال قوای متفقین به سر می برد و هرج و مرج، ارتشا، اختلاس و کلاهبرداری همراه با بی نظمی و بی ثباتی در همۀ امور مملکت حکمفرما بود و فقر و گرانی و قحطی در کشور بیداد می کرد، آغاز به کار کرد.

مبارزات انتخاباتی مجلس چهاردهم از خرداد 1322ش، شش ماه پیش از اختتام مجلس سیزدهم، شروع شد و در برخی از حوزه های انتخاباتی تا 23 فروردین، دو ماه پس از افتتاح مجلس چهاردهم، ادامه داشت. در این دوره، تعداد هشتصد نامزد برای 136 کرسی مجلس به رقابت پرداختند.

در انتخابات مجلس چهاردهم، مردم ایران، پس از بیست سال، در یکی از آزادترین انتخابات مجلس شورای ملی در هفتاد و دو سال عمر مشروطه (به جز چهار مجلس نخستین مشروطه) شرکت کردند. در این انتخابات، افراد از هر گروهی می توانستند برای وکالت مردم ثبت نام کنند. مردم تهران بیشترین رأی را به دکتر مصدق دادند.

در این دوره دکتر آلکساندر آقایان نمایندۀ ارمنیان جنوب و آرداشس آوانسیان نمایندۀ ارمنیان شمال بود.[24]

آرداشس آوانسیان (اردشیر آوانسیان)

(نمایندۀ ارمنیان شمال در دورۀ چهاردهم مجلس شورای ملی)[25]

آرداشس آوانسیان در 1284ش/1905م در رشت متولد شد.[26] والدین او نه فرزند داشتند (هفت پسر و دو دختر) که آرداشس پنجمین آنها بود. پدر آرداشس با ارابه رانی و بارکشی در جادۀ رشت ـ تهران زندگی خانواده را تأمین می کرد. آرداشس ابتدا در مدرسۀ ارمنیان رشت به تحصیل پرداخت و سپس، به مدرسۀ امریکایی ها رفت.[27]

او در رشت به عضویت جمعیتی به نام فرهنگ درآمد که اکثر آنها به حزب کمونیست ایران پیوستند. آرداشس از 1919م تا اوایل 1924م در داروخانۀ مرکزی رشت مشغول به کار شد. این داروخانه، که سال تأسیس آن به 1903م باز می گردد، به آلکساندر آتابیگیان تعلق داشت، یک آنارشیست کمونیست که برای تشکیل حزب کمونیست در ایران از شوروی اجازه داشت. آرداشس بعد از چهار سال تحصیل در زمینۀ داروسازی در آزمون این رشته شرکت کرد و شاگرد اول شد اما چون سنش به بیست سال نرسیده بود به او وعده دادند که در سال بعد دیپلم داروسازی را به او اعطا می کنند. از آنجایی که تحصیل در این رشته نیاز به زبان های انگلیسی، روسی و فرانسوی داشت او با هر سۀ این زبان ها آشنایی پیدا کرد و توانست از عهدۀ امتحان برآید و در این رشته شاگرد اول شود. آرداشس در این حین با انقلابیون جنگل نیز همکاری می کرد.[28]

او در آخرین سال اقامتش در ایران و کار در داروخانه اتحادیۀ داروسازان را تشکیل داد و اگرچه افراد مسن تر از او هم وجود داشتند ادارۀ آن را خود بر عهده گرفت. در اوایل 1922م، وارد حزب کمونیست شد. در 1924م به باکو و سپس به مسکو رفت.[29] در مسکو فوراً در دانشگاه پذیرفته شد[30]و شروع به فعالیت در سازمان حزبی مسکو کرد. در 1928م، با اتمام تحصیلات به ایران بازگشت و پس از چندی اقامت در رشت و انزلی به تهران آمد تا مأموریت هایی را که از طرف حزب به وی محول شده بود به انجام رساند.[31]

آرداشس آوانسیان به دلیل اعتقاداتش بارها زندانی شد. نخستین بار در 1928م، در تهران، به مدت پنج یا شش ماه در زندان به سر برد. سپس، در 1931م، در تبریز دستگیر و به تهران منتقل و به حدود ده سال زندان محکوم شد[32] اما پیش از پایان ده سال محکومیتش او را به بندرعباس منتقل کردند. آوانسیان حدود شانزده ماه تبعید در بندرعباس[33] را به دلیل شرایط اقلیمی بد با رنج بسیار متحمل شد.[34] او در خاطرات خود می نویسد:

((هر وقت اعتصاب غذایی پیش می آمد و ما به خواسته های خود می رسیدیم بعد از آن مرا به عنوان محرک به زندان تاریک می بردند. من هشت بار به زندان انفرادی و تاریک افتادم که بعضی اوقات ماه ها طول می کشید و تنها مبارزه و جان فشانی مادرم در خارج از زندان مرا نجات می داد. من به مادرم سپرده بودم که اگر برای رهایی من به شاه یا رؤسای دیگر نامه بنویسی تو دیگر مادر من نیستی)).[35]

آرداشس آوانسیان پس از جنگ جهانی دوم،[36] در 1325ق/1946م،[37] به طور مخفی از ایران خارج و وارد شوروی شد و چند سالی را در لنینگراد، مسکو، ارمنستان و چکسلواکی گذراند. در شوروی، در دانشگاه لنینگراد، زبان فارسی و همچنین انقلاب مشروطه تا حزب کمونیست و حزب توده را تدریس می کرد و در فرهنگستان علوم شرق شناسی نیز به کار و تحقیق در خصوص موضوعات علمی در این زمینه مشغول بود. در ارمنستان، در دانشگاه تاریخ، نهضت انقلابی و در بیشتر اوقات، در فرهنگستان علوم اجتماعی، تاریخ نهضت کمونیستی را تدریس می کرد و مطالبی نیز در این زمینه می نوشت.[38]

در 1926م، تحصیل در دانشگاه علمی حزبی و در 1956م تحصیل در دانشگاه تکمیلی حزب را به اتمام رساند و در 1954م به اخذ درجۀ دکترا در علوم تاریخی نایل آمد.[39]

آرداشس آوانسیان که در دورۀ چهاردهم مجلس، 1323ـ 1325ش/1944ـ 1946م، نمایندۀ ارمنیان شمال در مجلس شورای ملی بود در سال 1369ش/1990م در ایروان چشم از جهان فرو بست.[40]

دورۀ پانزدهم (25 تیر 1326 ـ 6 مرداد 1328ش)

با به وجود آمدن فضای نسبتاً باز سیاسی و آزادی احزاب و مطبوعات از یک سو و بی تجربگی و جوان بودن شاه در سال های 1320 ـ 1327ش از سوی دیگر سبب شد تا محمد رضا پهلوی نتواند در نخستین سال های سلطنتش آشکارا بر مجلس شورای ملی فشار آورد اما پس از واقعۀ ترور ناموفق شاه در دانشگاه تهران در 1327ش سیر حوادث علیه مجلس شورای ملی رقم خورد و مجلس پانزدهم جایگاهی ویژه در تاریخ یافت. تشکیل مجلس مؤسسان، تصویب مجلس سنا و اعطای اختیار انحلال مجلس شورای ملی به شاه عملاً نقش مجلس شورای ملی را کم رنگ کرد، هدفی که رضا شاه نتوانست با حکومت استبدادی خود بدان دست یابد در حالی که محمد رضا پهلوی آن قدر قدرتمند شده بود که توانست با همکاری نمایندگان مجلس شورای ملی مجلس مؤسسان را تشکیل دهد و پس از آن، مجلس سنا را تأسیس کند.

در این دوره، آرام بوداغیان نمایندۀ ارمنیان شمال بود اما ارمنیان جنوب در این دوره نماینده ای نداشتند. در کتاب آشنایی با تاریخ مجالس قانون گذاری در ایران، در فهرست اسامی نمایندگان مجلس در برابر اقلیت (ارمنیان جنوب) آمده: ((از انتخابات خبری نشد و کرسی معطل ماند)).[41]

آرام بوداغیان[42]

(نمایندۀ ارمنیان شمال در دورۀ پانزدهم، شانزدهم و هجدهم مجلس شورای ملی)[43]

آرام بوداغیان، فرزند جبرائیل بوداغیان، در 1279ش/1900م به دنیا آمد.[44] وی پس از اتمام تحصیلات شغل تجارت را پیشه کرد.[45] بوداغیان ها از نیکوکاران بنام جامعۀ ارمنی، به خصوص، در خطۀ آذربایجان بودند.[46]

دورۀ شانزدهم (20 بهمن 1328 ـ 29 بهمن 1330ش)

دورۀ شانزدهم مجلس را، که انتخابات آن در دوران نخست وزیری ساعد برگزار شد، می توان از مهم ترین دوره های مجلس شورای ملی بر شمرد. در این دوره آیت الله کاشانی، که به لبنان تبعید شده بود، در میان استقبال با شکوه مردم به تهران بازگشت و با راهنمایی ها و سخنرانی های پرشور وی و تلاش جبهۀ ملی و نمایندگان اقلیت طرح ملی شدن صنعت نفت در مجلس به تصویب رسید.

در این دوره، پطرس آبکار نمایندۀ ارمنیان جنوب و آرام بوداغیان نمایندۀ ارمنیان مرکز و شمال و عضو کمیسیون اقتصاد، پست و تلگراف بود.[47]

پطرس آبکار[48] (نمایندۀ ارمنیان جنوب در دورۀ شانزدهم مجلس شورای ملی)[49]

اعتبارنامه پطرس آبکار

پطرس آبکار در 1263ش/1884م متولد شد.[50] از وی اطلاعات دیگری در دست نداریم.

دورۀ هفدهم (1330 ـ 1332ش)

هفدهمین دورۀ مجلس شورای ملی هم زمان با وقایع ملی شدن صنعت نفت و مبارزات ایرانیان علیه امپریالیسم انگلستان بود. در این دوران، مقام نخست وزیری اهمیتی فراوان یافته بود و فردی باید عهده دار این سمت می شد که با نهضت مردم همراه می بود. از این رو، پیشنهاد نخست وزیری دکتر مصدق در دورۀ شانزدهم مجلس شورای ملی مطرح شد و محمد رضا پهلوی با وجودی که تمایلی به این انتخاب نداشت، تحت فشار افکار عمومی، به نخست وزیری وی تن در داد. دکتر مصدق نیز برنامۀ کار خود را با تأکید بر دو اصل اجرای قانون ملی شدن صنعت نفت و اصلاح قانون انتخابات مجلس شورای ملی آغاز کرد.

هفدهمین دورۀ مجلس قانون گذاری در تاریخ 7 اردیبهشت 1331ش برابر با 2 شعبان 1371ق و 17 آوریل 1952م افتتاح شد و در 8 خرداد 1331 رسمیت یافت.[51] در این دوره، ارمنیان شمال و جنوب نماینده ای نداشتند.[52]

دورۀ هجدهم (27 اسفند 1332 ـ 26 فروردین 1335ش)

مجلس هجدهم طی دورۀ فعالیت خود از 27 اسفند 1332 تا 26 فروردین 1335ش جمعاً چهارصد فقره لایحه و قانون در زمینه های مختلف به تصویب رساند. از وقایع مهم این دوره از مجلس مسئلۀ نفت بود که با افتتاح مجلس و انتصاب نمایندگان فرمایشی مشکل شاه در این خصوص حل شد و موفقت نامۀ نفت و واگذاری امتیاز استخراج، حمل و فروش آن به کنسرسیوم بین المللی در این دوره به تصویب رسید.

در مهر 1334، کمیتۀ هجده نفرۀ متشکل از دو مجلس (شورای ملی و سنا) با افزایش زمان دورۀ مجلس از دو سال به چهار سال و نیز افزایش تعداد نمایندگان از 136 به 200 نفر موافقت کرد.[53]

در این دوره بهرام سهرابیان (واهرام خان ظهرابیان) نمایندۀ ارمنیان جنوب و آرام بوداغیان نمایندۀ ارمنیان مرکز و شمال بود.[54]

واهرامخان ظهرابیان (بهرام سهرابیان)[55]

(نمایندۀ ارمنیان جنوب در دورۀ هجدهم مجلس شورای ملی)[56]

واهرام خان ظهرابیان در 1902م در همدان متولد شد.[57] وی به منزلۀ فعال اجتماعی و دولتی از اعتباری خاص نزد نهادهای دولتی برخوردار و همواره مورد احترام وعلاقۀ جامعۀ ارمنیان بود.

واهرام خان از 1956م در سمت مشاور مالی، در بسیاری از نهادهای دولتی وزارت دارایی زمان خود و تا 1958م نیز در سمت کارمند رسمی، در تنظیم برنامۀ هفت ساله، خدمت کرد.

وی در دوران نمایندگی خود موفق به بازگردانیدن شماری از بناهای مدارس و املاک ارمنیان به خلیفه گری ارمنیان جنوب کشور شد[58] و متعاقب درخواست ها و پیگیری های خود توانست شماری از مدارس ارمنیان را در شهرهای اصفهان، آبادان و غیره بازگشایی کند. او همچنین موفق شد طرحی را به مجلس ارائه دهد که به موجب آن مستغلات تحت تملک اقلیت ها از پرداخت برخی مالیات ها معاف می شد.[59]

واهرام خان در 1955م از خوزستان، جلفای اصفهان و روستای فریدن و چند روستای دیگر دیدار کرد و ضمن دیدار از حوزۀ تحت نمایندگی خود اقدامات لازم را برای تأمین امکانات مورد نیاز اهالی، مانند کمک مالی برای بیمارستان ارمنیان روستای فریدن صورت داد.[60] او همچنین نقش ارزنده ای در دوران اولین استقلال جمهوری ارمنستان (1918 ـ 1921م) ایفا کرد. واهرام خان ظهرابیان در 6 اوت 1975م، در تهران، چشم از جهان فروبست.[61]

دورۀ نوزدهم (10 خرداد 1335 ـ 29 خرداد 1339ش)

در دورۀ نوزدهم مجلس شورای ملی، 611 فقره قانون در زمینه های مختلف به تصویب رسید که از جمله آنها می توان به قانون تأسیس سازمان اطلاعات و امنیت کشور (ساواک)، مصوب 23 اسفند 1335ش و نیز قانون جلب حمایت سرمایه های خارجی، مصوب 17 مهر همان سال، اشاره کرد.

در مجلس نوزدهم نه تنها از نمایندگان واقعی مردم خبری نبود بلکه حکومت شاه افراد میانه رو را هم از مجلس بیرون رانده بود. به همین سبب، انتخابات دورۀ نوزدهم مجلس نمونه ای کامل از انتخابات دوران رضا شاهی به شمار می رود.[62]

در این دوره، فلیکس آقایان نمایندۀ ارمنیان جنوب و سِواگ ساگینیان نمایندۀ ارمنیان مرکز و شمال بود.[63]

سِواگ ساگینیان[64]

سِواگ ساگینیان

(نمایندۀ ارمنیان مرکز و شمال در دورۀ نوزدهم مجلس شـورای ملی)[65]

سِواگ ساگینیان در 1921م در تبریز به دنیا آمد.[66] وی شش دوره (24سال) نمایندۀ ارمنیان در مجلس شورای ملی بود. در دورۀ نوزدهم، 1335 ـ 1339ش/1956 ـ 1960م، نمایندۀ ارمنیان و آشوریان آذربایجان و در دوره های بیستم، بیست و یکم، بیست و دوم، بیست و سوم و بیست و چهارم، از 1339 ـ 1357ش/1960 ـ 1979م، نمایندۀ ارمنیان جنوب بود.

ساگینیان نقشی مهم در توسعه و آبادانی اراضی و مستغلات ارمنیان جنوب ایران (آبادان، خرمشهر، جلفای اصفهان و روستاهای ارمنی نشین اطراف اصفهان) داشت و با همت و تلاش وی مجوز تأسیس بخش ارمنی شناسی دانشگاه دولتی اصفهان به دست آمد.

او در بسیاری از جلسات عالی شورای خلیفه گری و مجمع شورای نمایندگان جاثلیقی کیلیکیه شرکت داشت و سالیان بسیار از اعضای هیئت مدیره و صاحب امتیاز باشگاه فرهنگی ـ ورزشی آرارات بود.

او همچنین عضو و منشی دائم هیئت آموزش و پرورش مجلس و نیز عضو هیئت شکایات و درخواست های مجلس شورای ملی بود و از سوی مجلس در سه گردهمایی بین مجالس شرکت کرد.

ساگینیان، که در طول حیات خود به دلیل تلاش هایش یازده نشان افتخار دریافت کرده بود، در 9 اکتبر 2003م، در ایالات متحدۀ امریکا، دار فانی را وداع گفت.[67]

فلیکس (فیلیکس) آقایان[68]

(نمایندۀ ارمنیان جنوب در دورۀ نوزدهم و نمایندۀ ارمنیان مرکز و شمال در دوره های بیستم و بیست و یکم مجلس شورای ملی)[69]

فلیکس آقایان در 1294ش/1915م به دنیا آمد. وی پس از تکمیل تحصیلات عالی در سمت مشاور اقتصادی و حقوقی شروع به کارکرد.[70] او همچنین در طول سال های فعالیتش از حوزۀ انتخاباتی تهران به نمایندگی مجلس سنا برگزیده شد.[71]

دورۀ بیستم (2 اسفند 1339 ـ 19 اردیبهشت 1340ش)

اعتبارنامه فلیکس آقایان

این مجلس عمری بسیار کوتاه داشت و 77 روز پس از تأسیس به دست علی امینی، نخست وزیر وقت، منحل شد. اتفاقاتی که در طی انتخابات مجلس بیستم به وقوع پیوست نیز بی کفایتی اقبال، نخست وزیر وقت، در ادارۀ امور و تخلفات عمده ای که در انتخابات صورت گرفت و منجر به حضور مردم در خیابان ها و اعتراض احزاب به روند انتخابات شد شاه را مجبور به ابطال انتخابات کرد و وی دستور به استعفای دسته جمعی نمایندگان منتخب داد.

این اوضاع و احوال اقبال را مجبور به استعفا کرد. شاه نیز بلافاصله شریف امامی را به نخست وزیری برگزید اما او نیز به خاطر ناتوانی در ادارۀ امور و برقراری نظم و آرامش و سوء استفاده  از امور مملکتی مورد استیضاح نمایندگان مجلس قرار گرفت. شاه مجدداً امینی را بر سرکار آورد اما علی امینی نیز برای اجرای اصلاحات مورد نظر امریکایی ها اوضاع ناآرام مملکت را بهانه قرار داد و در مقام نخست وزیر از شاه خواست تا مجلس را منحل کند. شاه هم در پاسخ به این درخواست در 19 اردیبهشت 1340ش انحلال دو مجلس را اعلام کرد.[72]

در این دوره سِواگ ساگینیان نمایندۀ ارمنیان جنوب و فلیکس آقایان نمایندۀ ارمنیان مرکز و شمال بود.[73]

دورۀ بیست و یکم (14 مهر 1342 ـ 13 مهر 1346ش)

مجلس بیست و یکم لایحۀ ننگین کاپیتولاسیون؛ یعنی، مصونیت قضایی مستشاران امریکایی را تصویب کرد.[74]

در این دوره، فلیکس آقایان نمایندۀ ارمنیان مرکز و شمال و سِواگ ساگینیان نمایندۀ ارمنیان جنوب بود.[75]

دورۀ بیست و دوم (1346 ـ 1350ش)

مهم ترین مسئله ای که در این دوره از مجلس مورد بحث و بررسی قرار گرفت مسئلۀ استقلال بحرین و جدایی آن از ایران بود که با مخالفت نمایندگان فراکسیون پان ایرانیست مواجه شد اما با این وصف، در نهایت، به تصویب اکثر نمایندگان رسید.

بیست و دومین دورۀ قانون گذاری در 9 شهریور 1350ش به مناسبت برگزاری جشن های 2500 ساله و به موجب فرمان شاه منحل اعلام و در همان روز، دورۀ بیست و سوم مجلس شورای ملی از سوی شاه آغاز شد.[76]

در این دوره، سِواگ ساگینیان نمایندۀ ارمنیان جنوب و دکتر گاگیک هواکیمیان نمایندۀ ارمنیان مرکز و شمال بود.[77]

گاگیک هواکیمیان[78]

(نمایندۀ ارمنیان مرکز و شمال در دورۀ بیست و دوم و بیست و سوم مجلس شورای ملی)[79]

دکتر گاگیک هواکیمیان در 1912م در بابل به دنیا آمد. او، که اصالتاً از ارمنیان چهارمحال و بختیاری بود، پس از اتمام تحصیلات متوسطه، در مدارس ارمنیان تهران، عازم اروپا شد و در پاریس، در رشتۀ داروسازی، تا اخذ مدرک دکترا به تحصیل پرداخت. پس از بازگشت به تهران، از 1938 ـ 1960م، با درجۀ پروفسوری در دانشگاه تهران به تدریس پرداخت و از 1964م به سمت ریاست بخش بیوشیمی انتخاب شد.

دکتر هواکیمیان، که از لندن نیز درجۀ دکترا داشت، در تهران آزمایشگاهی به نام فلمینگ تأسیس کرد. او همچنین پایه گذار مجلۀ علمی سه زبانۀ (فارسی، انگلیسی، فرانسه) آکتا بیوشیمیا بود. دکتر هواکیمیان به جز تألیف کتاب های درسی دانشگاهی، مقاله های علمی ـ تحقیقی بسیاری نیز نوشته است. او همچنین رئیس انجمن بیوشیمی ایران بود و در برخی از مؤسسات و فرهنگستان های علمی شماری از کشورهای اروپایی نیز عضویت داشت. دکتر هواکیمیان در دانشگاه های انگلستان و امریکا تدریس می کرد و نمایندۀ رسمی ایران در همایش های علمی چندین کشور اروپایی بود.

او طی سال های 1350 ـ 1353ش/1971 ـ 1974م صاحب امتیاز و سردبیر ماهنامۀ دو زبانۀ فارسی ـ ارمنی هور بود. مجلۀ فرهنگی ـ اجتماعی ـ تاریخی هور حاوی موضوعاتی ارزشمند همچون ترجمه هایی از ادبیات کلاسیک ارمنی بود و به روابط فرهنگی ـ اجتماعی ارمنیان و ایرانیان می پرداخت.

دکتر گاگیک هواکیمیان در 1980م از ایران مهاجرت کرد و در پاریس سکنا گزید اما در این سال ها، مکرراً به ایران مسافرت می کرد. طی مسافرت هایش به ایران بارها در دانشگاه آزاد، واحد بابل، سخنرانی کرد و مفتخر به کسب لوح های افتخار شد. او همچنین در 1998م از دانشگاه دولتی پزشکی ایروان درجۀ دکترا دریافت کرد.

دکتر گاگیک هواکیمیان، که در دو دوره، دورۀ بیست و دوم و بیست و سوم، بین 1346 ـ 1354ش/1967 ـ 1975م، نمایندۀ ارمنیان شمال و مرکز بود، در 9 مارس 2004م /1383ش، در سن 92 سالگی در پاریس دارفانی را وداع گفت.[80]

گزیده هایی از مجلۀ هور در مورد دکتر گاگیک هواکیمیان و موضوعات اجتماعی جامعۀ ارمنیان

مجلۀ هور در شمارۀ اول خود، در تیر 1350ش، طی مقاله ای تحت عنوان ((رویدادهای جامعۀ ارمنیان ایران در ماهی که گذشت)) در مورد انتخابات نمایندگان چنین آورده است:

((در تاریخ 18 تیر ماه انتخابات نمایندگان مجلسین شورا و سنا در سراسر کشور انجام شد و میلیون ها نفر از مردم کشور به پای صندوق های رأی رفته و به کاندیداهای سنا و مجلس شورای ملی رأی دادند. اقلیت ارمنیان ایران در این انتخابات شرکت و نمایندگان خود را انتخاب نمودند. ارمنیان تهران و شمال ایران برای انتخاب نمایندۀ خود در شهرهای تهران، تبریز، رضائیه، مراغه، شاهپور، قزوین، رشت، بندر پهلوی، مشهد و گرگان به پای صندوق های رأی رفته و با علاقه مندی آرای خود را به جناب آقای دکتر هواکیمیان، کاندید حزب ایران نوین، دادند و در نتیجه، جناب دکتر گاگیک هواکیمیان، با اخذ اکثریت آراء، به نمایندگی دورۀ بیست و سوم قانون گذاری مجلس شورای ملی انتخاب گردیدند.

ضمناً، ارمنیان جنوب نیز، که در شهرهای اصفهان، آبادان، شیراز، اهواز، کرمانشاه و غیره سکنا دارند، نمایندۀ خود را انتخاب و آقای سِواگ ساگینیان حائز اکثریت گردیده و انتخاب گردیدند.

در بین کاندیداهای مجلس سنا جنای آقای فلیکس آقایان نیز از اقلیت ارامنه از حوزۀ انتخابیۀ تهران به نمایندگی مجلس سنا انتخاب گردیدند)).[81]

تقدیر از خدمات علمی دکتر گاگیک هواکیمیان

((در تاریخ 24 اسفند ماه 1350ش، در یک مهمانی سفارت کبرای فرانسه در تهران، با حضور جمعی از شخصیت های علمی مملکتی، مراسم اعطای نشان علمی ,پالم آکادمیک، از طرف دولت فرانسه برای جناب آقای دکتر گاگیک هواکیمیان، استاد دانشگاه تهران و نمایندۀ مجلس، برگزار شد.

در این مهمانی، جناب آقای دکتر اقبال، مدیر عامل شرکت نفت ایران، جناب آقای نهاوندی، ریاست محترم دانشگاه تهران، جناب آقای دکتر آشتیانی، جناب آقای دکتر صالح، جناب آقای دکتر مفیدی و جناب آقای دکتر باغدیان و سفرای کبار سوئیس و واتیکان و عالی جناب اسقف آرداک مانوکیان، خلیفۀ ارمنیان تهران، حضور داشتند.

دولت فرانسه به پاس قدردانی از خدمات علمی آقای دکتر گاگیک هواکیمیان، که در سمت ریاست انجمن بیوشیمی ایران انجام داده، مورد توجه مقامات دانشگاهی فرانسه قرار گرفته است، ایشان را به دریافت یک قطعه نشان علمی مفتخر نمودند. مجلۀ هور، ضمن عرض تبریک، موفقیت بیشتر دکتر گاگیک هواکیمیان را آرزو می نماید)).[82]

ملاقات دکتر گاگیک هواکیمیان با نخست وزیر

اعتبارنامه گاگیک هواکیمیان

((دکتر گاگیک هواکیمیان، نمایندۀ ارمنیان تهران و شمال، در ملاقاتی که روز چهارشنبه، 12دی ماه 1352، با نخست وزیر وقت نمود از نخست وقت دربارۀ دو کلیسای تاریخی قره کلیسا و استپانوس مقدس، که اولی در سیه چشمه ماکو و دیگری در بیست کیلومتری جلفای ارس واقع شده و در قرن های سوم و هفتم میلادی ساخته شده اند و از لحاظ تاریخی و آثار ملی گنجینه های ارزنده ای می باشند، تشکر نمودند که طبق دستورات سال قبل کمیسیونی از متخصصین یونسکو، دانشگاه تهران، سازمان برنامه و کمیتۀ حفظ آثار ملی برای مرمت آن کلیسا مشغول فعالیت می باشند. ایشان همچنین از نخست وزیر خواستار آسفالت نمودن راه برای زائرانی که همه ساله این دو مکان مقدس را زیارت می کنند و ایجاد امکانات توریستی برای زائران اقدام نمایند)).[83]

دورۀ بیست و سوم (مهر 1350 ـ شهریور 1354ش)

از وقایع مهم این دوره از مجلس برچیده شدن احزاب گوناگون در ایران بود. در اواخر فعالیت دورۀ بیست و سوم مجلس، ناگهان شاه تصمیم گرفت نظام چند حزبی را در ایران بر هم زند و حزبی واحد به نام رستاخیز به وجود آورد. این دوره همچنین مصادف بود با نخست وزیری هویدا. وی سومین هیئت وزیران خود را در 28 شهریور1350ش به مجلس شورای ملی معرفی کرد و مجلس به دولت جدید رأی اعتماد داد. دوران حکومت سیزده سالۀ هویدا، دوران بزرگ ترین فرصت ها برای پیش رفت و ترقی ایران بود که هویدا از آن بهره نگرفت.[84]

در این دوره سِواگ ساگینیان نمایندۀ ارمنیان جنوب و دکتر گاگیک هواکیمیان نمایندۀ ارمنیان مرکز و شمال بود.[85]

دورۀ بیست و چهارم (17 شهریور 1354 ـ مهر1357ش)

مجلس بیست و چهارم، که در شهریور 1354 آغاز شده بود، با آغاز اوج گیری انقلاب اسلامی در 1357 تعطیل شد. گروگانگیری وزیران نفت اوپک از جمله جمشید آموزگار، آغاز دولت جمشید آموزگار، انتشار مقالۀ توهین آمیز علیه امام خمینی در روزنامۀ اطلاعات و شکل گیری انقلاب اسلامی، ربوده شدن امام موسی صدر، آغاز دولت شریف امامی، وقوع کشتار 17 شهریور تهران، هجرت امام خمینی از عراق به پاریس و آغاز دولت ژنرال ازهاری از جمله رویدادهای مجلس بیست وچهارم بود. رأی اعتماد به کابینۀ بختیار و انحلال ساواک نیز از آخرین مصوبات این دورۀ مجلس به شمار می آید.[86]

در این دوره، سِواگ ساگینیان نمایندۀ ارمنیان جنوب و بانو اِما آقایان نمایندۀ ارمنیان مرکز و شمال بود.[87]

اِما آقایان (اردوخانیان)[88]

اعتبارنامه اِما آقایان

(نمایندۀ ارمنیان مرکز و شمال در دورۀ بیست و چهارم مجلس شورای ملی)[89]

بانو اِما آقایان در 1304ش در تبریز متولد شد. او به همراه چهار برادر خود در خانواده ای فرهنگی در تهران رشد کرد. برادران اِما آقایان از فرهیختگان جامعۀ ارمنیان ایران محسوب می شدند. باغداسار مهندس معمار و سه برادر دیگرش تاتول، آریس و اِمیل از پزشکان بنام بودند.

همسر بانو آقایان، دکتر شاهن آقایان، از وکلای برجسته بود. بانو اِما آقایان دو فرزند، یک دختر و یک پسر، داشتند که پسر ایشان در دانشگاه هاروارد امریکا در رشتۀ وکالت تحصیل کردند.

بانو آقایان از دوران جوانی در فعالیت های مختلف اجتماعی شرکت داشتند و از اعضای انجمن بین المللی زنان بودند. ایشان در فعالیت های اجتماعی، خیریه، آموزشی و فرهنگی ایران و انجمن های مختلف ارمنیان شرکت می جستند. همچنین از اعضای فعال انجمن پرورش گل و گیاه ایران بودند. ایشان هم اکنون در پاریس به سر می برند.[90]

منابع:

اسامی نمایندگان مجلس شورای ملی از آغاز تا دورۀ بیست و چهارم قانون گذاری، تهران:چاپخانۀ مجلس شورای ملی، 1356.

آوانسیان، اردشیر. شرح حال سیاسی اردشیر آوانسیان(خاطرات اردشیر آوانسیان).[بی جا]: [بی نا]، [بی تا].

دفتر مطالعات بنیادین حکومتی. آشنایی با تاریخ مجالس قانون گذاری در ایران، دورۀ اول تا

شانزدهم (1285 ـ 1328). تهران: مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی، [بی تا].

د. لازاریان، ژانت. دانشنامۀ ایرانیان ارمنی. تهران: هیرمند،1381.

رائین اسماعیل. ایرانیان ارمنی، تهران: مؤسسۀ تحقیق رائین، [بی تا].

صالحی، عباسعلی. ((شرح حال چهار نفر از مسیحیان ایرانی))، در هم میهنان نقش آفرین مسیحی.تهران: [بی نا]، [بی تا].

گئورکیان، کارو. ((واهرام خان ظهرابیان)). سالنامۀ همگانی. س 5. 1958.

ـ. ((نمایندگان ارمنی ایران، سِواگ ساگینیان و فلیکس آقایان)). سالنامۀ همگانی.س 5، 1958.

میناسیان، لئون. تاریخ ارمنیان فریدن. لبنان: [بی نا]،1971.

مشکنبریانس، ژیلبرت. ((هوهانس خان ماسحیان)). پیمان. س 9. ش34. زمستان1384.

مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی. اعتبارنامۀ جبرائیل بوداغیان، دورۀ یازدهم مجلس شورای  ملی، سند شمارۀ91.

ـ. اعتبارنامۀ آرام بوداغیان، دورۀ هجدهم مجلس شورای ملی،سند شمارۀ8.

ـ. اعتبارنامۀ پطرس آبکار، دورۀ شانزدهم مجلس شورای ملی،سند شمارۀ1.

ـ. اعتبارنامۀ بهرام سهرابیان، دورۀ هجدهم مجلس شورای ملی،سند شمارۀ7.

ـ. اعتبارنامۀ سِواگ ساگینیان، دورۀ نوزدهم مجلس شورای ملی،سند شمارۀ125.

ـ. اعتبارنامۀ فلیکس آقایان، دورۀ نوزدهم مجلس شورای ملی،سند شمارۀ130.

ـ. اعتبارنامۀ گاگیک هواکیمیان، دورۀ بیست و سوم مجلس شورای ملی،سند شمارۀ 70. ـ. اعتبارنامۀ اما آقایان، دورۀ بیست و چهارم مجلس شورای ملی،سند شمارۀ 242.

((رویدادهای جامعۀ ارامنۀ ایران در ماهی که گذشت)). هور. س1. ش1. 1350.

((تقدیر از خدمات علمی دکتر گاگیک هواکیمیان))، هور. س1. ش10. 1351.

((ملاقات نمایندگان آذربایجان با نخست وزیر))، هور. س 3. ش 31. 1352.

هوویان، آندرانیک. ارمنیان ایران. تهران: مرکز بین المللی گفتگوی تمدن ها؛ هرمس، 1380.

www.maglis.ir

www.dowran.ir

www.farsnews.com

www. Omidparsanejad.blogspot.com

www. fa.wikipedia.org

پی نوشت ها

1- لازم می دانم از تمام کسانی که در تدوین و نگارش این مقاله نویسنده را یاری کرده اند و از راهنمایی های آنها بهرۀ بسیار برده ام تشکر و قدردانی کنم: آقایان ادوارد هاروتونیان، روبرت بگلریان، سردبیر محترم فصلنامه خانم آرمینه آراکلیان، که همواره مشوق نویسنده بوده اند و نیز دوست فرزانه و بسیار عزیزم آرپی مانوکیان. نیز از خانم اِرا بوغوسیان که بدون هیچ توقع و چشم داشتی، صادقانه و با حسن نیت تمام منابع خود را، که سال ها وقت صرف جمع آوری آنها کرده بودند، به طور کامل به مجله تقدیم داشتند، تشکر و قدردانی کنم.

از آنجا که برای تدوین برخی از بخش های این مقاله با کمبود منابع مواجه بوده ایم و از وجود نواقص و کمبودها آگاه ایم از خوانندگان محترم خواهشمندیم چنانچه در زمینۀ زندگی نامه و فعالیت های نمایندگان این مقاله اطلاعات و منابعی در اختیار دارند به دفتر مجله اعلام کنند تا با استفاده از آنها در شماره های بعد اطلاعاتی کامل تر و ارزنده تر، آن چنان که در خور و شایستۀ چنان انسان های فرهیخته ای باشد، ارائه دهیم.

2- دفتر مطالعات بنیادین حکومتی، آشنایی با تاریخ مجالس قانون گذاری در ایران، دورۀ اول تا شانزدهم (1285 ـ 1328) (تهران: مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی، بی تا)، ص125 ـ 136.

3- وی در 21 تیر 1306ش استعفا کرد و کرسی معطل ماند (همان، ص133).

4- اسامی نمایندگان مجلس شورای ملی از آغاز مشروطیت تا دورۀ بیست و چهارم قانون گذاری (تهران:چاپخانۀ مجلس شورای ملی، 1356).

5- بنابر مقالۀ ((هوهانس خان ماسحیان))، نوشتۀ ژیلبرت مشکنبریانس، در فصلنامۀ پیمان، س9، ش34 (زمستان1384): ص6 این تاریخ مصادف است با 23 فوریۀ 1864م.

6- Omidparsanejad.blogspot.com

7- آندرانیک هوویان، ارمنیان ایران (تهران، مرکز بین المللی گفتگوی تمدن ها؛ هرمس، 1380)، ص382.

8-  ژیلبرت مشکنبریانس، ((هوهانس خان ماسحیان))،پیمان، س9،،ش34 (زمستان1384):7.

9- هوویان، همان، ص 382و383.

10- پیمان، همان جا.

11- هوویان، همان، ص 383ـ 385، 387ـ 390 و 392.

12- پیمان، همان، ص9. نیز برای مطالعۀ بیشتر ر. ک: پیمان، همان، ص 6 ـ 38.

13- دفتر مطالعات بنیادین حکومتی، همان، ص143 ـ 152.

14- همان، ص159 ـ 169.

15- همان، ص173 ـ 185.

16- همان، ص187 ـ 198.

17- دفتر مطالعات بنیادین حکومتی، همان، ص203 ـ 213.

18- مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، اعتبارنامۀ جبرائیل بوداغیان، دورۀ یازدهم مجلس شورای ملی، سند شمارۀ91.

19- اسامی نمایندگان مجلس شورای ملی از آغاز مشروطیت تا دورۀ بیست و چهارم قانون گذاری، همان.

20- د. ژانت لازاریان، دانشنامۀ ایرانیان ارمنی (تهران: هیرمند، 1381)، ص86.

21- مجموعه مطالعات اِرا بوغوسیان.

22- دفتر مطالعات بنیادین حکومتی، همان، ص219 ـ 227.

23- همان، ص235 ـ 244.

24- همان، ص261 ـ 271.

25- اسامی نمایندگان مجلس شورای ملی از آغاز مشروطیت تا دورۀ بیست و چهارم قانون گذاری، همان.

26- اردشیر آوانسیان، شرح حال سیاسی اردشیر آوانسیان،خاطرات اردشیر آوانسیان (بی جا: بی نا، بی تا)، ص54 ؛ لازاریان، همان، ص85.

27- آوانسیان، همان، ص55.

28- همان، ص 56 و 57.

29- همان، ص 62.

30- همان، ص 59 ـ 60.

31- همان، ص 64 ـ66.

32- همان، ص 81.

33- همان، ص 54.

34- همان، ص 82.

35- همان، ص 84.

36- همان، ص 89.

37- همان، ص 53.

38- همان، ص 89.

39- همان، ص 90.

40- لازاریان، همان جا، نیز نک: www.fa.wikipedia.org

41- دفتر مطالعات بنیادین حکومتی، همان، ص309 ـ 319.

42- مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، اعتبارنامۀ آرام بوداغیان، دورۀ هجدهم مجلس شورای ملی،سند شمارۀ8.

43- اسامی نمایندگان مجلس شورای ملی از آغاز مشروطیت تا دورۀ بیست و چهارم قانون گذاری، همان.

44-  مجموعه مطالعات خانم اِرا بوغوسیان.

45- لازاریان، همان جا، ص85.

46- مجموعه مطالعات خانم اِرا بوغوسیان.

47- دفتر مطالعات بنیادین حکومتی، همان، ص339 ـ 349.

48- مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، اعتبارنامۀ پطرس آبکار، دورۀ شانزدهم مجلس شورای ملی،سند شمارۀ1.

49- اسامی نمایندگان مجلس شورای ملی از آغاز مشروطیت تا دورۀ بیست و چهارم قانون گذاری، همان.

50-  لازاریان، همان، ص83.

www.maglis. Ir51-

52- اسامی نمایندگان مجلس شورای ملی از آغاز مشروطیت تا دورۀ بیست و چهارم قانون گذاری، همان.

www.maglis. Ir53-

54- اسامی نمایندگان مجلس شورای ملی از آغاز مشروطیت تا دورۀ بیست و چهارم قانون گذاری، همان.

55- مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، اعتبارنامۀ بهرام سهرابیان، دورۀ هجدهم مجلس شورای ملی،سند شمارۀ7.

56- اسامی نمایندگان مجلس شورای ملی از آغاز مشروطیت تا دورۀ بیست و چهارم قانون گذاری، همان.

57- این تاریخ در کارو گئورکیان، ((واهرام خان ظهرابیان))، سالنامۀ همگانی، س5 (1958):412، 6 جولای 1906م ذکر شده است.

58- مجموعه مطالعات خانم اِرا بوغوسیان.

59- گئورکیان، همان جا.

60- لئون میناسیان، تاریخ ارمنیان فریدن(لبنان: بی نا، 1371)، ص214.

61- مجموعه مطالعات خانم اِرا بوغوسیان.

62- www.farsnews.com

63- اسامی نمایندگان مجلس شورای ملی از آغاز مشروطیت تا دورۀ بیست و چهارم قانون گذاری، همان.

64- مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، اعتبارنامۀ سِواگ ساگینیان، دورۀ نوزدهم مجلس شورای ملی،سند شمارۀ125.

65- اسامی نمایندگان مجلس شورای ملی از آغاز مشروطیت تا دورۀ بیست و چهارم قانون گذاری، همان.

66- گئورکیان، همان، ص407.

67- مجموعه مطالعات خانم اِرا بوغوسیان.

68- مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، اعتبارنامۀ فیلیکس آقایان، دورۀ نوزدهم مجلس شورای ملی،سند شمارۀ130.

69- اسامی نمایندگان مجلس شورای ملی از آغاز مشروطیت تا دورۀ بیست و چهارم قانون گذاری، همان.

70- لازاریان، همان، ص85.

71- ((رویدادهای جامعۀ ارامنۀ ایران در ماهی که گذشت))، هور، س 1، ش1(1350):37.

www.maglis. Ir72-

73- اسامی نمایندگان مجلس شورای ملی از آغاز مشروطیت تا دورۀ بیست و چهارم قانون گذاری، همان.

www.iscanews.ir74-

75- اسامی نمایندگان مجلس شورای ملی از آغاز مشروطیت تا دورۀ بیست و چهارم قانون گذاری، همان.

www.maglis. Ir76-

77- اسامی نمایندگان مجلس شورای ملی از آغاز مشروطیت تا دورۀ بیست و چهارم قانون گذاری، همان.

78- مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، اعتبارنامۀ گاگیک هواکیمیان، دورۀ بیست و سوم مجلس شورای ملی،سند شمارۀ 70.

79- اسامی نمایندگان مجلس شورای ملی از آغاز مشروطیت تا دورۀ بیست و چهارم قانون گذاری، همان.

80- مجموعه مطالعات خانم اِرا بوغوسیان.

81- ((رویدادهای جامعۀ ارمنیان ایران در ماهی که گذشت))، هور، همان، ص 36 و 37.

82- ((تقدیر از خدمات علمی دکتر گاگیک هواکیمیان))، هور، س 1، ش10 (1351): 65.

83- ((ملاقات نمایندگان آذربایجان با نخست وزیر))، هور، س 3، ش 31 (1352): 24 ـ 26.

www.maglis. Ir84-

85- اسامی نمایندگان مجلس شورای ملی از آغاز مشروطیت تا دورۀ بیست و چهارم قانون گذاری، همان.

www. dowran.ir86-

87- اسامی نمایندگان مجلس شورای ملی از آغاز مشروطیت تا دورۀ بیست و چهارم قانون گذاری، همان.

88- مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، اعتبارنامۀ اِما آقایان، دورۀ بیست و چهارم مجلس شورای ملی،سند شمارۀ 242.

89-  اسامی نمایندگان مجلس شورای ملی از آغاز مشروطیت تا دورۀ بیست و چهارم قانون گذاری، همان.

90- مجموعه مطالعات خانم اِرا بوغوسیان.

اسامی نمایندگان ارمنیان از دورۀ ششم تا بیست و چهارم مجلس شورای ملی

اسامی نمایندگان

 

دوره

 

اسامی نمایندگان/ حوزۀ انتخابی

 

دوره

 

پطرس آبکار (ارمنیان جنوب)

آرام بوداغیان (ارمنیان مرکز و شمال)

شانزدهم

1328 ـ 1330

آوانس خان مساعد (ارمنیان جنوب)

مسیو سهراب خان ساگینیان (ارمنیان شمال)

ششم

1305 ـ 1307

ارمنیان جنوب نماینده نداشتند.

ارمنیان شمال نماینده نداشتند.

هفدهم

1330 ـ 1332

یوسف خان میرزایانس (ارمنیان جنوب)

مسیو سهراب خان ساگینیان (ارمنیان شمال)

هفتم

1307 ـ 1309

بهرام سهرابیان (ارمنیان جنوب)

آرام بوداغیان (ارمنیان مرکز و شمال)

هجدهم

1332 ـ 1335

یوسف خان میرزایانس (ارمنیان جنوب)

مسیو سهراب خان ساگینیان (ارمنیان شمال)

هشتم

1309 ـ 1311

فلیکس آقایان (ارمنیان جنوب)

سِواگ ساگینیان (ارمنیان مرکز و شمال)

 

نوزدهم

1335 ـ 1339

یوسف خان میرزایانس (ارمنیان جنوب)

مسیو سهراب خان ساگینیان (ارمنیان شمال)

نهم

1311 ـ1314

سِواگ ساگینیان (ارمنیان جنوب)

فلیکس آقایان (ارمنیان مرکز و شمال)

بیستم

1339 ـ 1340

یوسف خان میرزایانس (ارمنیان جنوب)

مسیو سهراب خان ساگینیان (ارمنیان شمال)

دهم

1314 ـ 1316

سِواگ ساگینیان (ارمنیان جنوب)

فلیکس آقایان (ارمنیان مرکز و شمال)

بیست و یکم

1342 ـ 1346

جبرائیل بوداغیان (ارمنیان جنوب)

مسیو سهراب خان ساگینیان (ارمنیان شمال)

یازدهم

1316 ـ 1318

سِواگ ساگینیان (ارمنیان جنوب)

گاگیک هواکیمیان (ارمنیان مرکز و شمال)

بیست و دوم

1346 ـ 1350

جبرائیل بوداغیان (ارمنیان جنوب)

مسیو سهراب خان ساگینیان (ارمنیان شمال)

دوازدهم

1318 ـ 1320

 

سِواگ ساگینیان (ارمنیان جنوب)

گاگیک هواکیمیان (ارمنیان مرکز و شمال)

بیست و سوم

1350 ـ 1354

جبرائیل بوداغیان (ارمنیان جنوب)

مسیو سهراب خان ساگینیان (ارمنیان شمال)

سیزدهم

1320 ـ 1322

سِواگ ساگینیان (ارمنیان جنوب)

بانو اِما آقایان (ارمنیان مرکز و شمال)

بیست و چهارم

1354 ـ 1357

دکتر آلکساندر آقایان (ارمنیان جنوب)

آرداشس آوانسیان (ارمنیان شمال)

چهاردهم

1322 ـ 1324

   

ارمنیان جنوب نماینده نداشتند.

آرام بوداغیان (ارمنیان شمال)

پانزدهم

1326 ـ 1328

فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 48
سال سیزدهم | تابستان 1388 | 152 صفحه
در این شماره می خوانید:

گزارش مراسم بزرگداشت دکتر لئون داویدیان در بیمارستان طالقانی تهران

نویسنده: کارینه داودیان در 15 جولای2009م / 24 تیر1388ش، 169 سرنشین پرواز تهران ـ ایروان به ابدیت پیوستند، مسافرانی که در زندگی با هم متفاوت اما در مرگ یکسان بودند. در...

زندگینامه دکتر لئون داویدیان

تدوين شمارۀ تابستاني فصلنامه به پايان رسيده و نشريه آمادۀ چاپ بود كه خبر سانحۀ هوایي و در گذشت جان گداز و ناگهاني دكتر لئون داويديان، صاحب امتياز و مدير مسئول فصلنامۀ...

هرایر خالاتیان؛روزنامه نگار،مترجم و محقق

نویسنده: ژیلبرت مشکنبریانس در جامعۀ انسانی برخی با افکار خود و گروهی با اعمالشان تأثیری ژرف بر جای می گذارند. از این رو، نام و یاد شان به نیکی یاد می شود. هرایر...

معرفی مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی

نویسنده: علی ططری مقدمه مرکز اسناد كتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، كه در حقیقت تنها آرشیو قوۀ مقننه به شمار می آید، به ‌صورت رسمی از 1372 فعالیت خود را آغاز كرده. این مركز،...

هرایر خالاتیان در مجلس؛بررسی نهایی قانون اساسی و اولین دوره مجلس شورای اسلامی

نویسنده: روبرت بگلریان و مهندس گئورک وارطان بی تردید از جمله ارمنیان ایرانی که در احقاق و استیفای حقوق جامعۀ ارمنیان در تاریخ معاصر ایران نقشی عمده و بی بدیل داشته اند...

ارمنیان و مجلس؛از دوره ششم تا بیست و چهارم قانون گذاری

نویسنده:  آنوشیک ملکی دورۀ ششم مجلس (19 تیر 1305 ـ 22 مرداد 1307 ش) دورۀ ششم مجلس شورای ملی، اولین دورۀ قانون گذاری در عصر دوم مشروطیت (1305 ـ1320ش)، مقارن با آغاز...

ارمنیان و مجلس؛از مشروطیت تا سقوط قاجاریه

نویسنده: آرپی مانوکیان ارمنیان و دورۀ اول مجلس (14 مهر 1285 ـ 2 تیر 1287 ش) جنبش مشروطه خواهی، که از مدت ها قبل در افکار و اندیشۀ گروه ها و طبقات مختلف جامعۀ ایران ریشه...