نویسنده: عنایت الله رضا

نقشه ایران در روزگار ساسانیاناز کتاب آذربایجان و اران (آلبانیای قفقاز) نوشتۀ دکتر عنایت الله رضا، انتشارات ایران زمین، 1360 صفحه 76

آلبانیا که از مناطق مهم تاریخی- جغرافیایی قفقاز است، در آثار مؤلفان باستان معرفی شده است. از آگهی های مورخان و جغرافی نگاران عهد باستان و اوایل سده های میانه به روشنی می توان دریافت که آلبانیای قفقاز دولتی بالنسبه مستقل در حاشیۀ غربی دریای مازندران بوده که قلمرو آن تا کوه های قفقاز ورود کورا (کوروش) امتداد داشته است. اقوام مختلفی از روزگاران کهن در این سرزمین به سر برده اند. این اقوام از اقوام همسایه ساکن در اراضی ارمنستان،‌ ایبری (گرجستان) و سرمتای (سرزمین اقوام آریایی سرمت) جدا بوده اند. در سده های سوم و چهارم میلادی آلبانیا تابعیت دولت ایران ساسانی را گردن نهاد. در سدۀ پنجم میلادی سه مرزبانی دولت ساسانی با نام های ارمن (ارمنیا=ارمنستان)، وُرجان (گرجان=گرجستان=ایبری) و ران (اران=آلبانیا) پدید آمد. دو بخش از ارمنستان بزرگ-اوتیک Utik و آرتساخArtsakh (قراباغ)- که در کرانه راست رود کورا واقع شده بودند، به تابعیت مرزبانی آلبانیا در آمدند. بنا به نوشتۀ مورخان ارمنی سدۀ پنجم  میلادی، آلبانیا در فاصله سده های پنجم تا هفتم میلادی به تقریب همان اراضی عهد باستان را در برمی گرفت. موسی کاقان کاتواتسی مولف «تاریخ آغوانک=آلبانیا» که در سدۀ دهم میلادی می زیسته،‌ حدود مرز آلبانیا را از ارس تا در بند نوشته است.

***

نام «آلبانیا» و «آلبان ها» نخستین بار در آثار مؤلفان اواخر سده چهارم و سده سوم پیش از میلاد آمده است. چنین به نظر می رسد که آلبان ها قومی شناخته شده بوده اند. بنا به نوشته فلاویوس و آریان، آلبان ها به سال 330 پیش از میلاد در سپاه داریوش سوم آخرین شاهنشاه هخامنشی به هنگام پیکار گوگمل شرکت داشتند. آریان ضمن شرحی پیرامون سپاه چند قومی داریوش سوم می نویسد: «اتروپات (اثورپات) فرماندهی سپاه ماد را بر عهده داشت. کادوس ها، آلبان ها و ساکسینی ها Sacesinians (اهالی سکاسنا) جز سپاه ماد بودند»[1]. وی در بخش دیگری از همین کتاب اشاره می کند که «در جناج راست سپاهیانی از دشت سوریه[2] و میان رودان (بین النهرین)  و نیز مادها و پشت سر آنان پارت ها و سکاها، سپس تپوران و هیرکانیان و بعد از آنها آلبان ها و ساکسینی ها صف آرایی کرده بودند. گروه های اخیر نزدیک قلب سپاه و همراه داریوش شاه بودند».[3]

نیک می بود اگر از شمار لشکریان آلبانیایی سپاه داریوش در پیکار گوگمل آگاه می شدیم. متأسفانه آریان هیچ رقمی در این باره ارائه نکرده  است.

از نوشتۀ آریان می توان دریافت که یونانیان دستکم در ثلث سوم سده چهارم پیش از میلاد از وجود آلبان ها آگاه بوده اند. این مطلب را از نوشتۀ اریستوبولوسAristobulus که در لشکر کشی اسکندر مقدونی شرکت داشته و اثر خود را حدود سال های 800 سدۀ سوم پیش از میلاد به رشته تحریر کشیده است نیز می توان دریافت. متأسفانه از نوشته های اریستوبولوس تاکنون تاریخ این لشکر کشی به نظر اهل تحقیق نرسیده است. تنها از نوشته استرابو می توان پی برد که اریستوبولوس از وجود آلبان ها آگاه بوده است[4]. نوشتۀ استرابو به ما امکان می دهد دریابیم که دستکم دو تن از مولفان سده سوم پیش از میلاد یعنی اِراتوستنEratosthenes و پاتروکلسPatrocles از وجود آلبان ها آگاه بوده اند. استرابو در یکی از بخش های مربوط به شرح دریای کاسپیان (خزر) چنین می نویسد: «طبق نوشته اراتوستن محیط این دریا را یونانیان می شناختند و می دانستند که 5400 اِستاد[5] از سواحل آن از سرزمین آلبان ها و کادوس ها و 48000 استاد آن از اراضی اناریاک ها Anariaci، مردها و هیرکانیان می گذرد تا به مصب رود اوکسوس Oxus (آمودریا) می رسد».[6]پلینیوس ارشد[7] نیز با اتکا به اراتوستن ضمن شرح حدود دریای خزر می نویسد: «از جنوب غرب در طول ساحل کادوسیا و آلبانیا،  5300 اِستاد (7255 میل) و از آنجا در طول سرزمین آتیاک ها، ‌اَمَرب ها و هیرکانیان تا مصب رود زونوس Zonus،‌ 4900 استاد (600 میل)…».[8] نزدیکی نوشتۀ استرابو وپلینیوس ارشد مؤید نظر اراتوستن و آگاهی او پیرامون آلبان ها (بنا به نوشته استرابو) و آلبانیا (بنا به نوشته پلینیوس) بوده است.اراتوستن می دانسته که آلبان ها در کرانه دریای خزر و در مناطق شمال کادوسیا می زیسته اند.

هکاتیوس میلتیHekátios Milesios (سده های ششم و پنجم پیش از میلاد) هرودوت (سده پنجم پیش از میلاد) کتزیاس و کزنفون (سده های پنجم و چهارم پیش از میلاد) ضمن شرح سرزمین دولت هخامنشی، از وجود آلبانیا به عنوان بخشی از آن خبر داده اند. ولی در کتیبه های سده های ششم تا چهارم پیش از میلاد شاهان هخامنشی و نیز در کتاب مقدس (عهد عتیق) از آلبانیا سخن نرفته است. از این نکته می توان دریافت که در روزگاران یاد شده آلبانیا سرزمینی بود که در آن اقوام متعددی سکنی داشتند. هرودوت به این مسئله اشاره کرده و نوشته است که «در طرف غربی این دریا (دریای خزر) کوه های قفقاز واقع است که بلندترین و درازترین رشته ها است و مسکن طوایف متعددی است و بیشتر سکنه آن حدود، وحشی و جنگل نشین هستند»[9] وی منطقه کلخیس (کلخید) و نواحی محل سکونت  اقوام همسایه را در قفقاز حد نهایی سرزمین دولت هخامنشی دانسته و متذکر شده است که «شمال این منطقه جزو قلمرو پارس نیست».[10] از این نوشته می توان دریافت که منطقه آلبانیای قفقاز دستکم از عهد داریوش اول (اواخر سده ششم پیش از میلاد) تابع  دولت هخامنشی بوده است.

از نوشته های مورخان باستان چنین بر می آید که کاسپیان و اوتیان در شمال سرزمین آلبانیا و کادوسان در جنوب این سرزمین سکنی داشتند. گمان می رود مسیر سفلای رود کورا مرز آلبانیا و همسایگان جنوبی آن بوده است[11]. آریان ساکسینا (سکاسنا) را که در مآخذ ارمنی به صورت شکاشنا آمده، بخشی از آلبانیا دانسته است[12]. سکاسنا که احتمالاً با نام سکاها مرتبط است در ساحل راست رود کورا واقع شده بود. استرابو در این باره می نویسد: «(سکاها) بهترین اراضی ارمینیا را در اخیتار گرفتند و نام خود را بر آن نهادند و آن را سکاسنا نامیدند».[13]

تحقیقات باستان شناسی و پژوهش های مربوط به سکه شناسی موید آن است که تأسیس دولت آلبانیای قفقاز اواخر سده چهارم و اوایل سده سوم پیش از میلاد بوده است[14]. ولی گروهی از محققان این نظریه را با تردید تلقی می کنند و برآنند که دولت آلبانیا صورتی مستقل نداشته،‌ بلکه تابع دولت هخامنشی بوده است[15].

از نوشته استرابو چنین برمی آید که تا زمان او دولتی واحد در آلبانیا وجود نداشته و تنها در عهد او دولت واحد آلبانیا تأسیس گردیده است.استرابو در بخش مربوط به آلبانیای قفقاز می نویسد: «اکنون بر همه (آلبان ها) یک دولت فرمان می راند. پیش از آن هر قبیله زبان خاص و فرمانروای ویژه خود را داشت. شمار زبان های آنان به 26 می رسید. در نتیجه رابطه ای میان آن ها وجود نداشت».[16]

از نوشته استرابو می توان دریافت که اتحاد 26 قبیله ساکن آلبانیای قفقاز حدود سال های 65-64 پیش از میلاد و زمان لشکر کشیپومپه[17] یا اندکی پیش از آن صورت گرفته بود.

با لشکرکشی پومپه به شرق، مورخان و جغرافی نگاران یونان و روم پیرامون سرزمین هایی که سپاهیان رومی بدان ها دست یافته بودند، اطلاعات وسیعی کسب کردند. چنان که در نوشته های مورخان آمده است لشکریان پومپه به آلبانیا رفتند و با گذر از آن تا دریای خزر رسیدند و از آنجا به جنوب رود ارس دست یافتند و پس آنگاه بازگشتند. این رویداد مربوط به دوران فرمانروایی فرهاد چهارم پادشاه اشکانی بوده است[18]. پلوتارخ از دستیابی لژیونرهای رومی به کرانه دریای خزر از طریق آلبانیا خبر داده است[19]. بنا به نوشته استرابو،‌ تئوفانس میلتی در جریان لشکر کشی رومیان به آلبانیا حضور داشت[20]. پس از این لشکرکشی رومیان در آسیای صغیر مستقر شدند و با دولت های پارت، آلبانیا، ایبری (گرجستان) و ارمنستان رابطه برقرار کردند. در سال 34 پیش از میلاد یکی از سرداران مارک آنتونی[21] به آلبانیا راه یافت[22].

مآخذ یونانی-رومی از سده نخست پیش از میلاد تا سده سوم میلادی آگهی های جالبی درباره آلبانیا و ساکنان آن ارائه کرده اند که شامل مطالب تاریخی و جغرافیایی است. از آلبان ها چه در سرزمین خودشان و چه در لشکرکشی ها به کرّات یاد شده است. بنا به نوشته مولفان این دوره، آلبانیا سرزمینی بود در شرق قفقاز که از جنوب با ارمنستان،‌ از شمال با سرزمین سرمت ها و از غرب با ایبری (گرجستان) هم مرز بوده و در شرق آن دریای خزر قرار داشته است.

از نوشته های مؤلفان عهد باستان می توان دریافت که رودکورا (کوروش) مرز میان آلبانیا و ارمنستان بزرگ بوده است. بطلمیوس در شرح  مربوط به ارمنستان بزرگ می نویسد: «ارمنستان بزرگ از شمال با سرزمین های کلخیدا، ایبری و آلبانیا از طریق رود کوروش هم مرز است»[23]. هم او در جای دیگر می نویسد: «آلبانیا از جنوب با بخشی از ارمنستان بزرگ و ایبری هم مرز است و تا کرانه های دریای هیرکان (خزر) و مصب رود کوروش امتداد می یابد»[24]. وی سپس با دقت بیشتری به این نکته اشاره می کند و می نویسد: «شهرها و روستاهای آلبانیا عبارتند از شهرها و روستاهای واقع شده در میان ایبری و رودی که از کوه های قفقاز سرچشمه می گیرد و به رود کوروش می پیوندد. این رود از سراسر ایبری و آلبانیا می گذرد و ارمنستان را از آن ها جدا می سازد»[25].

پلینیوس ارشد درباره مرز آلبانیا چنین آورده است: «سراسر دشت اطراف رود کوروش سرزمین آلبان ها و در پس آن سرزمین ایبریان است»[26]. وی در جای دیگر اشاره می کند که «این قبیله (آلبان ها) که در کوه های قفقاز سکنی دارند تا رود کوروش که مرز میان آن ها با ارمنستان و ایبری است، گسترده اند»[27].

استرابو در شرح مربوط به رود کوروش (کورا) به مرز میان آلبانیا و ارمنستان چنین اشاره ای دارد: «رود کوروش از ارمنستان سرچشمه می گیرد و به دشت مذکور (دشت میان کوه های قفقاز) می رسد و رود آراگوس (در زبان گرجی این رود را آراگوی Aragvi می نامند) و دیگر  رودهایی را که از کوه های قفقاز سرازیر می شوند، به خود ملحق می سازد و از آلبانیا می گذرد. این رود پرآب منطقه فاصل میان آلبانیا و ارمنیا (ارمنستان) است… که می رود تا به دریای کاسپی (خزر) بریزد»[28].

استرابو در جای دیگر به مرز شمال شرقی ارمنستان اشاره می کند و چنین می نویسد: «از دشت ارمنستان که یکی از حاصلخیزترین  نواحی است دشت اراکسنا (ارس) واقع شده است که رود اراکس (ارس) در مسیر مرز آلبانیا از آن می گذرد و به دریای کاسپی (خزر) می ریزد. پس از آن ناحیه سکاسنا و رود کوروش است که هم مرز با آلبانیاست»[29]. وی بارها به سرزمین های اراکسنا (ارس) و سکاسنا در مرز آلبانیا و طول ساحل جنوبی رود کوروش (کورا) اشاره کرده است[30].

دیون کاسیوس ضمن اشاره به لشکر کشی پومپه در قفقاز می نویسد که «او (پومپه) زمستان را در آنائیتیدا و کنار رود کورنا (کورا) گذراند  و سپاه خود را به سه بخش تقسیم کرد. وی از تیگران (شاه ارمنستان) انواع بسیار (سلاح؟) و پول گرفت، ولی نتوانست زمستان را با آرامش سپری کند، زیرا اورویز Oroyz)به احتمال نام مزبور باید اُرُد Orod باشد) شاه آلبان ها که بالاتر از رود کورنا (کورا)  می زیست، ‌با او به نبرد پرداخت»[31]. از این نوشته چنین بر می آید که مرز جنوبی آلبانیا رود کورا (کُر) در قفقاز بوده است.

پی‌نوشت‌ها:

1- Arrian, Anabasis Alexandri, translated by P.A. Brunt, Vol. I, Books I-IV, London 1976, Book III.8.4., p. 247.

2- این نام در متن یونانی به صورت Koưŋs Συριαs آمده و در متن انگلیسی Hollow Syria ترجمه شده که Hollow به معنای مجوف و سرزمین پست و فرورفته است. روس‌ها آن را همانند نام یونانی Kelesiriya نوشته‌اند. گمان می‌رود این سرزمین همان «بادیه الشام» باشد.

3- Arrian, Anabasis Alexandri, translated by P.A. Brunt, Vol. I, Books I-IV, London 1976, Book III.8.4., p. 257.

4- Strabo, Geography, translated by Horace L. Jones, Vol. V, London, 1961, Book XI, VIII, 3, p.253.

5- استاد Stadia واحد اندازه‌گیری طول در یونان قدیم بوده است.

6- Strabo, Geography, translated by Horace L. Jones, Book XI, VI, 1, p. 243, 245.

7- Gaius Plinius Secundus (Maior)

8- Pliny, Natural history, VI, 36.

9- Herodotos, III, 203.

10- Herodotos, III, 97

11- Strabo, Geography, translated by Horace L. Jones, Vol. V, London, 1961, Book XI, VIII, 8, p. 269; Pliny, Natural History, Vol. II, Book VI, 15, 39, p. 364-367.

12- Arrian, Anabasis Alexandri, translated by P. A. Brunt, Vol. I, London, 1976, Book III, 8, 4, p. 247; 11, 4, p. 257.

13- Strabo, Geography, translated by Horace L. Jones, Vol. V, London, 1961, Book XI, VIII, 8, p. 261, 263.

14- Babaev I.A., K voprosu o vozniknovenii gosudarstva Albanii (Kavkazskoi) IAN Azerb. SSR, 1976, No 4, S. 51.

15- Akopyan A.A., Albaniya-Aluank v greko-latinskikh I drevnearmyankikh istochnikakh, Erevan, 1987, S. 16-17.

16- Strabo, Geography, translated by Horace L. Jones, Vol. V, London, 1961, Book XI, IV, 6, p. 229.

17- Gnaeus Pompeius Magnus (106-48 پیش از میلاد) که از سال 66 پیش از میلاد مأمور جنگ با مهرداد اوپاتور شد.

18- Plutarch’s, Lives, translated by Bernadott Perrin, London, 1968.

19- Plutarch’s, Pomp, XXXV.

20- Strabo, XI, 5, 1.

21- Markus Antonius.

22- Ptolemeos, Geography, V, 12, 1.

23- Ptolemeos, Geography, V, 11, 1.

24- همانجا.

25- Ptolemeos, Geography, V, 11, 3.

26- Pliny, Natural history, VI, 28-29.

27- Pliny, Natural History, VI, 39.

28- Strabo, XI, 3, 2.

29- Strabo, XI, 14, 4.

30- Strabo, II, 1, 14; XI, 7, 2; 14, 3-4; 6.

31- Dion Kassios, XXXVI, 53,5;54,1.

فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 7 و 8

سال دوم | پاییز و زمستان 1376 | 136 صفحه
در این شماره می خوانید:

ایران نامه

ایران نامه نشریه پژوهشی خاورشناسان جمهوری ارمنستان است که به زبان ارمنی در شهر ایروان منتشر می شود. شماره مشترک 2-3 سال 1997 (24-25 پی در پی) این نشریه اخیراً در 52...

درخت توماس

نویسنده: اسپارتاک قراباغ تسیان/ ترجمه: هرمیک آقاکیان این داستان شبیه افسانه است. پادشاهی سه فرزند خویش را فرا می خواند و... ارث و میراث خود را بین آن ها تقسیم می کند،...

گوشت کلاغ

نویسنده: سورن آساتوریان/ ترجمه: هریکناز مگردیچیان هنگام غروب،‌ از مدرسه به خانه بر می گردم. برف می بارد و بر سرم،‌شانه هایم و روی کتاب هایم می نشیند. می شتابم. پدرم،...

سحرگاه

نویسنده: سورن آساتوریان/ ترجمه: ادوارد ولادیکا خروسی که برحسب اتفاق به ایوان ما آمده است مژده فرا رسیدن صبح را می دهد. به خروس و گردن برافراشته شده اش نگاه می کنم و...

سورن آساتوریان

نویسنده: سارو بابومیان سورن آساتوریان در سال 1916 در قریه گارنی ارمنستان دیده به جهان گشود. او فرزند یکی از انقلابیون معروف بود که در قیام مردمی 18 فوریه 1921 ارمنستان...

در سوگ استاد محمد قاضی

نویسنده: سیف الله گلکار به سوگ رفتن خورشید، خاک می تازد                                        که سینه چاک دهد، سرفرو بیندازد فضای تیره و خاموش شب، بیازد دست...

پایان داستان

نویسنده: سیف الله گلکار این نوشته سخنی است پرسوز و صادقانه، به یاد استاد محمدقاضی که در مجلس یادبود آن زنده یاد ایراد شده است. می خواهم برای شما قصه بگویم: قصه زندگی...

یادی از سروژ استپانیان مترجم مجموعه آثار چخوف

نویسنده: ادوارد هاروتونیان در پانزدهمین دوره معرفی کتاب سال در دهه فجر 1376، در شماره آثار برگزیده، «نمایشنامه های چخوف»، ترجمه زنده یاد سروژ استپانیان نیز به عنوان...

درگذشت دو دانشمند ایران شناس

نویسنده: ماریا آیوازیان (ترزیان) اشاره: در آبان ماه 1376 دو تن از ایران شناسان نامی ارمنستان، پروفسور هاکوب پاپازیان و بابکن چوگاسزیان،‌ به فاصله چند روز در گذشتند....

هاکوب کوجویان و ایران

نویسنده: نلی آراکلیان/ ترجمه: آنی بابایان هاکوب کوجویان[1] (1883-1959م) از نقاشان مشهور ارمنستان در نیمه اول قرن حاضر است و پایه گذار هنر نوین گرافیک در ارمنستان به...

معجزه ای که در برابر چشمان ما آشکار می شد

نویسنده: کارمن داوتیان/ ترجمه: هرمیک آقاکیان (گفتگو با همسر سرگئی پاراجانف) هنگامی که در موزه پاراجانف منتظر همسر دوم او «سوتلانا ایوانوونا» بودیم، زاون سارگیسیان، مدیر...

یک سند قدیمی از صفحات موسیقی ارمنی

نویسنده: رضا مهدوی این سند، هشت صفحۀ آخر کاتالوگی است که کمپانی انگلیسی His Master's Voice با آن علامت مشهورش، در ایران منتشر کرده است.  این کمپانی که گاه با کمپانی های...

سنگ نوشته های اورارتو در آذربایجان

نویسنده: عباس سرمدی به یاد دانشمند گرانمایه زنده یاد دکتر محمد جواد مشکور حکومت اورارتو یا آرارات را باید اولین امپراتوری مقتدر ارمنستان شمرد. این امپراتوری که بسیاری...

ملاحظاتی بر مهرهای ساسانی در موزه دولتی تاریخ ارمنستان

نویسنده: علی حصوری اشاره: در شمارۀ 3 و 4 فصلنامۀ «پیمان» مقاله ای با عنوان «مجموعۀ مهرهای ساسانی در موزۀ دولتی تاریخ ارمنستان» به چاپ رسید. مطلب حاضر نقدی است بر مقالۀ...

آلبانیای قفقاز از دیدگاه مولفان عهده باستان و اوایل سده های میانه

نویسنده: عنایت الله رضا آلبانیا که از مناطق مهم تاریخی- جغرافیایی قفقاز است، در آثار مؤلفان باستان معرفی شده است. از آگهی های مورخان و جغرافی نگاران عهد باستان و اوایل...

مسروپ ماشتوتس، پدید آورنده الفبای ارمنی

نویسنده: ادوارد آقایان/ ترجمه: آناهید هوسپیان اشاره: ابداع الفبای ارمنی در آغاز سدۀ پنجم میلادی صورت گرفت و طراح و عامل آن مسروپ ماشتوتس[1] بود که بنیانگذار کتابت و...

فریتس کرایسلر

نویسنده: روبیک گریگوریان اشاره: این مقاله در شمارۀ دی ماه سال 1318 مجلۀ موسیقی (دورۀ 1، شمارۀ 10، ص 11-13) منتشر شده و نمونه ای از مقالات روبیک گریگوریان است که با حفظ...

گریگوریان حضوری در برگیرنده

نویسنده: پرویز بهروز اشاره: مطلبی که می خوانید در 4 دی ماه 1355 در شمارۀ 293 مجلۀ «تماشا»- هفته نامۀ سازمان رادیو و تلویزیون ملی ایران – چاپ شده است و گفت و شنودی است...

ارتباط مستقیم در موسیقی

نویسنده: لیدا بربریانس/ ترجمه: ادوارد هاروتونیان اشاره: روبیک (روبن) گریگوریان آهنگساز و رهبر ارکستر، در سال 1355، به دعوت دانشکدۀ هنرهای زیبای دانشگاه تهران، کوتاه...

روبیک گریگوریان

نویسنده: سیدعلیرضا میرعلی نقی یادداشت نویسنده: مقاله مختصری که می خوانید، خلاصه ای از کتاب «روبیک گریگوریان» است. این کتاب، یگانه متن مستقل به زبان فارسی است و ویژه...