در 15 دسامبر 2008، گروهی از استادان دانشگاهها، روزنامهنگاران و روشنفکران ترکیه با ایجاد پایگاهی اینترنتی[2] و انتشار دادخواست مشترکی در آن برای کشتارهای سال 1915 از ارمنیان عذرخواهی کردند. بانیان این اقدام دانشپژوهان ترک، احمد اینسل؛[3] باسکین اران؛[4] چینگیز اختر[5] و روزنامهنگار ترک، علی بایراماغلو،[6] بودند که با وجود تمامی تهدیدهای موجود چه از طرف افراطگرایان و چه اقدامات قانونی دست به این عمل زدند.
نویسندگان این دادخواست اینترنتی از دولت ترکیه نمیخواهند از ارمنیان عذرخواهی کند بلکه میخواهند مسئلۀ انکار رنج ارمنیان در ترکیۀ عثمانی را به چالش گیرند و فضایی ایجاد کنند تا این (( تابو)) شکسته و در جامعۀ ترکیه دربارۀ این موضوع بحث شود.
این دادخواست اینترنتی با عنوان (( من عذر میخواهم)) از درد و رنجی که ارمنیان در 1915م در ترکیۀ عثمانی کشیدهاند عذرخواهی میکند. متن دادخواست چنین است:
(( وجدانم نمیگذارد فلاکتهایی را که ارمنیان عثمانی در 1915 شاهد آن بودند نادیده بگیرم و بیتفاوتیای را که نسبت به آن نشان داده شده است بپذیرم. من به نوبۀ خود این بیعدالتی را محکوم میکنم و خود را شریک در غم و مصیبت برادران و خواهران ارمنیام میدانم. از آنها پوزش میطلبم)).[7]
اقدام این روشنفکران در ترکیه بیسابقه است چرا که تا کنون دربارۀ مسئلۀ کشتار ارمنیان در ترکیه صحبت چندانی نشده و طی سالهای گذشته کسانی که دربارۀ این موضوع اظهار نظر کردهاند از سوی مراجع قضایی تحت تعقیب قرار گرفتهاند.
سیاستمداران ملیگرای ترکیه به این اقدام واکنش نشان دادند و آن را محکوم کردند. در واکنش به این نامه رجب طيب اردوغان، نخست وزیر ترکيه، اظهار داشت:
(( عذرخواهی؟ برای چه باید عذرخواهی کنيم؟ کسانی که عذرخواهی میکنند لابد جنایتی مرتکب شدهاند. دولت ترکيه این مشکل را ندارد. چيزی وجود ندارد که دولت یا حکومت ترکيه بخواهد به خاطر آن طلب بخشش کند)).
چنگیز اختر، از بانیان طرح این دادخواست، در مصاحبههای مختلف گفته است:
(( تفکر و صحبت کردن دربارۀ این مسئله که ارمنیان چرا و چگونه از سرزمینی که چهار هزار سال در آن سکونت داشتند ناپدید شدند مسئولیت تمام مردم ترکیه است)).
از سوی دیگر، ارمنیان ضمن استقبال از این اقدام آن را ناکافی دانستند چرا که در دادخواست مزبور از (( نژادکشی))، که در نتيجۀ آن بيش از یک ميليون تن از ارمنیان قتلعام شدند، سخنی به ميان نيامده و تنها از (( مصيبت بزرگ ارمنیان)) سخن رفته است.
ملیگرایان ترکيه نيز واکنش شدیدی از خود نشان داده و این اقدام را ((خيانت به ملت بزرگ ترک)) اعلام کردهاند.
مطلبی که در ادامه میخوانید متن کامل مصاحبۀ تلویزیونی آرتیوم یرکانیان، خبرنگار شبکۀ شانت ارمنستان، با چنگیز اختر، مدرس دانشگاه باهچهشهیر استامبول، از بانیان این اقدام، است که در فوریۀ 2009 در استامبول صورت گرفته:
گفت و گوی آرتیوم یرکانیان با چنگیز اختر  |
| آرتیوم یرکانیان |
آرتیوم یرکانیان: در حضور یکی از بانیان و گردآورندگان امضاهای عذرخواهی از ارمنیان، مدرس دانشگاه باهچهشهیر استانبول، پروفسور چنگیز اختر، هستیم. پروفسور گرامی، اولین سؤالم از شما: چه زمانی مطلع شدید که در ابتدای قرن گذشته وقایعی رخ داده که برای دولت ترکیه افتخار نخواهند آورد؟
• چنگیز اختر: در مورد وقایع قبل و بعد از 1915 در دهۀ 70 مطلع شدم. آن زمان من دانشجو و در اروپا مشغول تحصیل بودم و از آنها مطلع شدم. این مطلب برای من تازگی ندارد.
: منبع این اطلاعات چه بود و آیا این اطلاعات شما را متعجب کرد؟
• : در ترکیه دربارۀ این موضوع هیچ صحبتی نمیشد. در کتب درسی تماماً مطالب دیگری ارائه میشد. امروزه نیز این مسئله به صورت دیگری ارائه میشود. من حقیقت را در پاریس دریافتم؛ وقتی که در این خصوص به مطالعه پرداختم و به نظرات مخالفان گوش دادم و دریافتم آنچه به ما آموزش دادهاند به هیچ عنوان با حقیقت انطباق پیدا نمیکند.
 |
| چنگیز اختر |
: به این ترتیب اگر شما در اروپا تحصیل نمیکردید میتوان گفت که هیچگاه از این وقایع مطلع نمیشدید؟
• : کار بسیار سخت میشد. امروزه خیلی چیزها تغییر کرده. سخنم دربارۀ دهۀ 60 و 70 است. امروزه هم در مدارس از این واقعیت صحبت نمیشود ولی در حال حاضر دربارۀ آن وقایع کتابهای زیادی منتشر شده است و آنهایی که در مورد آن وقایع و حقیقت ماجرا کنجکاوند میتوانند آن کتابها را خریداری و مطالعه کنند و آگاه شوند که در واقع چه رخ داده است.
: به نظر شما چرا جامعه و دولت ترکیه این طور سخت و دردناک حاضر به سخن گفتن از این واقعه میشود؛ برای مثال، آلمان وقایع دوران هیتلری را به رسمیت شناخت و آنها را محکوم کرد چرا چنین جرئتی در جامعۀ کنونی ترکیه نیست؟
• : برای این مطلب دلایل بسیاری وجود دارد اما دولت شکست نخورده چنین چیزی را نمیپذیرد. تصور کنید اگر آلمان در جنگ شکست نمیخورد، هولوکاست را نمیپذیرفت! یک دلیل بنیادی دیگر هم وجود دارد و آن اینکه در میان ملت ترک در نتیجۀ بیرون راندن غیر مسلمانان از سرزمینهایشان، نگرش منفی نسبت به آنان و ضدیت با آنها به وجود آمده. با این وصف در اینجا نه ارمنیان، نه یونانیان و نه یهودیان جایی ندارند. دین ملت ترک اسلام است و البته، در اواخر قرن نوزدهم هم همین طور بوده.
: بسیاری از تاریخنویسان ترک سعی دارند وقایع را با تداخل جنگ جهانی اول توجیه کنند و آن چنان که میگویند واقعه را نتیجۀ (( شرایط جنگی)) قلمداد کنند. شما چه فکر میکنید؟ آیا میشود با این مطلب وقایع را توجیه کرد؟
• : حقیقت این است که کشتارهای متقابلی صورت گرفته اما این کشتارها بعدها صورت پذیرفته؛ یعنی آنکه، در 1915 کشتارهای متقابل صورت نگرفته، در 1915 کوچ اجباری و کشتار صورت گرفته است. یک حقیقت وجود دارد و آن این است که ارمنیانی که چهار هزار سال در منطقۀ آناتولی ساکن بودند امروزه دیگر در این منطقه سکونت ندارند. مسئله به همین روشنی است.
: به طور معمول از وقایع 1915 صحبت میشود. نیاکان من ارزروم را در 1896 ترک کردند آنها هم قربانیان نژادکشی بودند. نظرتان چیست؟ چرا از نژادکشیهای دوران سلطان عبد الحمید صحبتی نمیشود؟
• : در هر صورت آن وقایع متعلق به مقطع زمانی دیگری است. من تاریخ دان نیستم اما متوجه شدهام که از ابتدای پایهگذاری امپراتوری عثمانی از کوچ اجباری به منزلۀ ابزار استفاده شده است. مردم را از محل سکونتشان به مکانهای دیگری منتقل کردهاند. چنین کوچهایی در تمام سرزمینهای امپراتوری عثمانی اعمال میشده. وقایع مرتبط با سال 1896 را باید از این منظر بررسی کرد. در زبان ترکی اصطلاحی است که میگویند: (( دم گوساله کنده شد!)) این را زمانی میگویند که اتفاقی باید واقع شود. وقایع بنیادی احتمالاً از 1909 شروع شدند، در آدانا، از آن پس این روند بسیار تسریع شد چون همزمان با این رویدادها در 1909 شاخۀ نظامی (( حزب اتحاد و ترقی)) وارد عمل میشود و ما از وقایع پس از آن کاملاً مطلعایم!
: جناب اختر برگردیم به اقدام شما. چه شد که تصمیم گرفتید از ارمنیان به علت وقایع رخ داده عذرخواهی کنید؟
• : 93 سال است که در این مورد صحبت نمیشود. به زودی نود و چهارمین سال آن نیز به پایان میرسد. برای از یاد بردن اینچنین اتفاقاتی ابتدا باید بدانید که در حقیقت چه روی داده. این روند جنبۀ علمی دارد. نسل جوان ما از تمام این وقایع بیاطلاع است، مصيبت بزرگ ارمنیان که جای خود دارد! آنها حتی نمیدانند ارمنیان چه کسانی هستند! برای آنکه ترکیه در قرن بیست و یکم مبدل به کشوری مترقی و قابل احترام شود باید با گذشتۀ خود کنار بیاید. این حرکتی اجباری است! همگان باید بدانند که چه وقایعی و به چه دلیل رخ داده است. تنها از این طریق ترکیه به کشوری قابل احترام تبدیل خواهد شد و ترکیه در برداشتن این گام بسیار تأخیر کرده! این گام باید به صورتی خاص برداشته شود. مردم وقایع رخ داده را مسئلهای وجدانی ارزیابی میکنند و میگویند: (( ترکیه نود سال است که واقعیت را نمیگوید!)). این بسیار مهم است و از این پس تمامی کسانی که در مورد مسئلۀ ارمنیان صحبت میکنند، چه در ترکیه چه در ارمنستان و چه در دیاسپورا، مجبور خواهند بود به عذرخواهی شهروندان ترکیه توجه کنند.
: فکر این اقدام چگونه متبلور شد؟ فکر چه کسی بود و با چه اشخاصی در خصوص صحیح و مناسب بودن این اقدام مشورت کردید؟
• : این تلاشی گروهی است. در این اقدام حدود سیصد تن از روشنفکران با یکدیگر همکاری کردهاند. این اقدام تمام آن کسانی است که با وجود تابعیت ترکیهای خود این طومار را امضا کرده و در این اقدام شرکت جستهاند. آنها 28,000 تن از شهروندان ترکیه هستند اما بلند مدت بودن این اقدام فکر من بود چون در ترکیه گردآوری امضا حدود ده تا پانزده روز طول میکشد. با این عمل ما خواستیم به تمامی مردم در تمام نقاط ترکیه امکان ابراز عقیده داده باشیم تا آنها بتوانند حرف دلشان را بگویند.
: در ترکیه کم نیستند اشخاصی که شما را خائن به ملت میدانند این مسئله را چگونه ارزیابی میکنید؟
• : ما انتظار چنین واکنشی را داشتیم! ولی از سوی دیگر هم 28,000 شهروند ترکیه وجود دارند که به گونهای دیگر میاندیشند، این به ما امید میبخشد. متأسفانه در مورد این مسئله ناآگاهی عمومی حکمفرماست. کسانی که میگویند هیچ اتفاقی رخ نداده! این سخن را بدون غرض بیان میکنند. آنان حقیقتاً بیاطلاعاند و نمیدانند که چه وقایعی رخ داده است. این مسئله بسیار مهم است و وظیفۀ همۀ ماست تا روشن کنیم که واقعیت کاملاً چیز دیگری بوده، بگوییم که چه رخ داده است و این مسائل را با آنها بررسی کنیم. در اینجا نقش دولت در روشنگری جامعه بسیار مهم است.
: در ترکیه کمیتۀ طلعت، موازی با شما، دست به جمعآوری امضا و تهیۀ طوماری زده که از ارمنیان میخواهد از ترکها عذرخواهی کنند! نظرتان در این مورد چیست؟
• : علیه ما ده سازمان فعالیت میکنند. در گردآوری امضای تمامی این ده سازمان مجموعه اشخاصی خاص شرکت میکنند! گردآوری امضای آنها بیمفهوم است زیرا همگان میدانند آنها منکر نظرات ما هستند.
: در ترکیه کم نیستند کسانی که معتقدند شما با به کار نبردن کلمۀ (( نژادکشی)) گام کاملی برنداشتهاید! چرا؟ آیا شما آگاهانه از به کار بردن این کلمه پرهیز کردهاید؟
• : من مناسب دیدم که از اصطلاح ارمنیان آناتولی؛ یعنی، (( مصيبت بزرگ ارمنیان)) استفاده کنم.
: دلیل این کار چه بود؟ آیا اگر کلمۀ (( نژادکشی)) را به کار میبردید افراد کمتری به شما ملحق میشدند یا آنکه فشار دولت بیشتر میشد؟
• : نمیدانم اما تمامی کسانی که به ما میپیوستند با این اقدام موافق بودند چرا که اصطلاح (( مصيبت بزرگ ارمنیان)) در آناتولی به کار برده شده اما کلمۀ (( نژادکشی)) را در اروپا به کار بردهاند.
: میدانم که فشار زیادی بر شما و دوستانتان اعمال میشود، حتی اقداماتی به منظور کشاندن شما به مراجع قضایی در حال شکل گرفتن است. آیا به اقداماتی که در مورد امنیت شما صورت خواهد گرفت فکر کردهاید؟
• : البته. متأسفانه بیشترین دشنامها و تهدیدها نصار ما میشود!
: اقدامات قضاییای که علیه شما صورت میگیرد به چه مرحلهای رسیده؟ آیا از شما بازجویی به عمل آمده؟
• : در حال حاضر، جلسات دادگاهی تشکیل نشده است و قبل از شروع دادرسی باید بازجویی صورت گیرد. برای چنین کاری باید از نهادهای مربوطه کسب اجازه کنند. گمان نمیکنم چنین بازجوییای صورت گیرد.
: در رسانهها نظراتی منعکس میشود مبنی بر اینکه اگر در ریشههای نیاکان شما کند و کاو شود، یقیناً آنها ارمنی هستند و شما نسبت به این موضوع آگاهاید. در این مورد چه نظری دارید؟
• : نمیدانم. من حدوداً میدانم که ریشههایم از کجا هستند. اینجا مسائل بسیار پیچیده اند در هر صورت اینجا آناتولی است، ژاپن نیست!
: رسانههای جمهوری آذربایجان میگویند اطلاعات موثقی دارند که شما و سازمان دهندگان این اقدام از سازمانهای ارمنی اروپا پولهای کلانی گرفتهاید. این موضوع را چگونه تفسیر میکنید؟
• : بله! حتی میگویند ما از اتحادیۀ اروپا هم پول دریافت کردهایم! حقیقت این است که بین پنج تا ده نفر با سیصد یوروهایشان به ما کمک کردند و ما پایگاه اینترنتی خود را راهاندازی کردیم. من به چشم خود مبلغ دیگری ندیدهام! این واقعاً خندهدار است!
: گمان میکنم میتوانم اقدام شما را به منزلۀ گامی اولیه ارزیابی کنم. آیا این گام اولیه ادامه خواهد یافت؟
• : ادامۀ این اقدام شامل آشنایی متقابل دو جامعۀ ترک و ارمنی بایکدیگر و همچنین ارمنیان دیاسپورا و درک متقابل آنها خواهد بود. لازم است که این اقدام به سطوح دیگری گسترش پیدا کند. بدین صورت که باید آن قدر به عمق مطلب پیش رفت تا به طور خودکار گفتمان دوطرفه آغاز شود. لازم است تا مشترکاتمان را فاش کنیم. آنچنان که هراند دینک میگفت ما باید بتوانیم در مورد دردهایمان سخن بگوییم. باید بتوانیم با یکدیگر گام برداریم. مسلماً آسان نیست ولی نمیتوانیم از آن دوری جوییم.
: یکی از نتایج اقدام شما آن شد که در مجلس ترکیه شماری از نمایندگان مجلس آشکارا از وقایع مصيبتباری که در ابتدای قرن گذشته صورت پذیرفته سخن میرانند. نمایندۀ مجلس، عثمان اوجولیک، آشکارا دربارۀ این موضوع در مجلس لب به سخن گشود. نظرتان در این مورد چیست؟ آیا روزی فرا خواهد رسید که مجلس ترکیه یا دولتمردان آن به طور رسمی این وقایع را به رسمیت بشناسند و اقدامی که شما در عذرخواهی از ارمنیان صورت دادید از زبان نمایندگان ترکیه بیان شود؟
• : نمایندگان حزب جامعۀ دموکراتیک، که در حقیقت از نمایندگان کرد تبار تشکیل شده، در برخورد با این مسئله حساس هستند. تعداد زیادی از نمایندگان مجلس طومار ما را امضا کردهاند. باید گفت کردها پیشتر از ما از ارمنیان عذرخواهی کردهاند؛ برای مثال، اورهان میراغلو، احمد تورک، نمایندۀ حزبشان در مجلس، که رئیس حزب جامعۀ دموکراتیک نیز هست و دیگران. سایر احزاب در این اقدام با ما همکاری نکردهاند؛ حزب حاکم، حزب عدالت و توسعه، را مد نظر دارم. گویی این حزب خود را کنار کشید و دست به اقدامی منفی نزد. البته، در ابتدا نظراتی منعکس کرد ولی در ادامه به طور جدی به این مسئله نپرداخت. شخصاً توقع بیشتری هم از سیاستمداران نداشتم. حل شدن این مسئله کار جوامع است چون این مسئله، مسئلۀ وجدان است و دولتها بیوجداناند.
: آقای اختر چند روز پیش با هم در سال مرگ هراند دینک شرکت کردیم. آنچه که در مورد وی اتفاق افتاد شخصاً شما را نمیترساند؟
•: البته. در اطراف ما افراد بسیاری هستند که با محافظان شخصیشان به این طرف و آن طرف میروند. شاید من هم احتیاج به این مسئله پیدا کنم.
: از شما به خاطر بیباکیتان و تواناییتان در گفتن حقیقت سپاسگزارم.
فوریۀ 2009
منابع
www.ozurdiliyoruz.com
huffingtonpost.com
www.trt.net.tr
www.bbc.com
پی نوشت ها:
1- ozurdiliyorum
2- http://www.ozurdiliyoruz.com
Ahmet Insel3-
Baskin Oran4-
Cengiz Aktar5-
AliBayramoglu6-
7-
((1915'te Osmanlı Ermenileri'nin maruz kaldığı Büyük Felâket'e duyarsız kalınmasını, bunun inkâr edilmesini vicdanım
kabul etmiyor. Bu adaletsizliği reddediyor, kendi payıma Ermeni kardeşlerimin duygu ve
acılarını paylaşıyor, onlardan özür diliyorum)).
((Իմխիղճսչ'ընդունիՕսմանեանՀայերունենթարկւածՄեծԵղեռնինհանդէպանտարբերութիւննուուրացումը: Կըմերժեմայդանարդարութիւնը, իմհաշւոյսկըբաժանեմՀայեղբայրներուսեւքոյրերուսզգացումներնուվիշտըեւներողութիւնկըխնդրեմիրենցմէ)):
(( My conscience does not accept the insensitivity showed to and the denial of the Great Catastrophe that the Ottoman Armenians were subjected to in 1915. I reject this injustice and for my share, I empathize with the feelings and pain of my Armenian brothers and sisters. I apologize to them))..
