یادداشتی از استانبول؛ حدود یك میلیون قربانی نسل كشی، پنهان در لفافۀ فراموشی[1]

بارداکچو

معمولاً طرح هر بحثی در مورد اینكه در آن سال ها چه بر سر ارمنیان عثمانی آمد طوفانی در اذهان مردم تركیه به وجود می آورد اما از زمان چاپ این موضوع در كتابی در ژانویۀ 2009 این رقم و منشأ عثمانی آن عملاً نادیده گرفته شد. روزنامه ها به ندرت به این موضوع پرداختند و برنامه های تلویزیونی نیز اشاره ای به آن نکردند.

به نظر مورات بارداكچو، [2] نویسنده و ستون نگار ترك و مؤلف این كتاب، سكوت فقط نمایانگر یك چیز است اینكه ارقام منتشر شده از سوی وی برای مردم خیلی بزرگ هستند و اینكه شاید آنها هنوز آمادۀ صحبت در مورد آن نیستند.

نسل  های متمادی اكثر ترك  ها چیزی در مورد جزئیات نسل كشی ارمنیان طی 1915 ـ 1918 نمی دانستند در حالی كه بیش از یك میلیون شهروند ارمنی بنابر سیاست پاك سازی دولت ترك های عثمانی قتل عام شده بودند. تركیه سیاه ترین بخش تاریخ خود را محبوس و به روش  های سازمان  یافته و مدون نظام های كمونیستی هر نوع اشاره ای را به آن وقایع از كتاب های درسی، اسناد و نوشته های رسمی حذف کرده و به فراموشی سپرده بود اما طی دهۀ گذشته، که جامعۀ مدنی در تركیه رو به گسترش نهاده، شاهد گفت و گو و بحث آزادتر افراد و گروه های جامعه در خصوص جنایات و اتفاقات 1915م هستیم.

در دسامبر 2008، گروهی از روشنفكران ترك برای عذرخواهی از انکار و کتمان نسل کشی ارمنیان از سوی دولت ترکیه دادخواستی منتشر ساختند. حدود 29,000 تن با تأیید موضوع اقدام به امضای آن كردند. بارداكچو نیز با انتشار كتاب باقی ماندۀ اسناد طلعت پاشا ناخواسته به گروه معترضان و آزاداندیشان مزبور پیوست.

این كتاب مجموعه ای از اسناد و مداركی است كه زمانی متعلق به شخص محمد طلعت معروف به طلعت پاشا، نظریه پرداز و طراح اصلی اخراج ارمنیان از موطن آبا و اجدادی خود بود. این مدارك، كه آنها را هایریه،[3] بیوۀ طلعت پاشا، قبل از مرگش در 1983 در اختیار بارداكچو گذاشته، حاوی آمار سرشماری جمعیت است. به استناد این مدارك پیش از 1915، 1,256,000 ارمنی در قلمرو امپراتوری عثمانی زندگی می کردند در حالی كه همین رقم پس از دو سال و در آمار سرشماری 1917، به طور ناگهانی به 284,157 كاهش می یابد.

برای یك فرد عادی این ارقام فقط یک شاخص آماری تأسف آور است اما كسی كه با موضوع آشنایی دارد می داند كه باب دیگری برای بررسی و بحث داغ باز شده است. دولت تركیه هرگز اذعان به اخراج یا کشته شدن شمار دقیقی از شهروندان ارمنی نکرده. وزیر امور خارجۀ تركیه در آستانۀ دیدار رسمی اوباما، رئیس جمهور امریكا، از تركیه، به وی هشدار داده بود كه اطلاق رسمی نام (( نسل كشی)) به سرنوشت اسفناك ارمنیان در 1915، از سوی دولت امریكا، منجر به تیره شدن روابط تركیه و این کشورخواهد شد.

ترك ها در گذر از واقعیات تاریخی بر این مورد اصرار می ورزند كه فروپاشی امپراتوری عثمانی خون بار بوده و كسانی كه جان باخته اند قربانی هرج و مرج ناشی از آن بوده اند. بارداكچو نیز، هم عقیده با این نظریه، این آمار و ارقام را نشانۀ كشتار نمی داند بلكه آن را نتیجۀ " كاهش" جمعیت ارمنیان پس از اخراج از محل سكونتشان عنوان می کند. او شدیداً مخالف اطلاق نام نسل كشی به كشتار ارمنیان است و اعتقاد دارد كه تركیه برای جلوگیری از طرفداری آشكار و عملی ارمنیان از روسیه به هنگام جنگ جهانی اول مجبور به این اقدام بوده.

کتاب باقی ماندۀ اسناد طلعت پاشا

استدلال بارداكچو از سوی اكثر محققان و دانشمندان ترك مطرود است. آنها معتقدند كه گروه های مبارز كوچك ارمنی هیچ گاه نمی توانستند تهدیدی جدی برای دولت تركیه و ماشین جنگی آن باشند. به نظر این محققان سیاست دولت تركیه بر این پایه استوار بود كه ارمنیان و غیر مسلمانان قابل اعتماد نیستند و در نتیجـه مشـكل آفریـن اند.

هیلمار كایزر،[4] تاریخ نویس و كارشناس در مسئلۀ نسل كشی ارمنیان، معتقد است كه آمار و ارقام منتشر شده در كتاب بارداكچو خود گواهی است قاطع و قانع كننده مبنی بر اینکه برنامه ای حساب شده برای نابودی كامل ارمنیان از سوی مقامات عثمانی دنبال شده بود. او می گوید: (( انتشار این آمار و ارقام مانند آن است که کسی با چماق بر فرق شما بکوبد)).

او این اطلاعات را (( آمار مرگ)) می نامد. کایزر معتقد است برداشت دیگری نمی توان از این ارقام داشت. به هیچ روی نمی توان یك میلیون آدم را پنهان كرد!

دونالد بلوكسهام،[5] نویسندۀ كتاب بازی بزرگ نسل كشی: امپریالیسم، ملی گرایی و نابودی ارمنیان عثمانی،[6] معتقد است كه این اسناد صرفاً بر آنچه كه ما همگی قبلاً هم می دانستیم صحه می گذارند.

بارداكچو، كه مفسر تاریخ است، خواندن و نوشتن خط عثمانی را از مادربزرگش آموخته و در نتیجه، برعكس اغلب ترك ها، موفق به تعمق و تفحص در اسناد و نوشته های گذشتۀ ترکیه شده است. پدربزرگ او عضو همان حزب سیاسی ای بود كه طلعت پاشا عضویتش را داشت و خانواده اش با شمار زیادی از شخصیت های ((حزب اتحاد و ترقی))  ، بانی تركیۀ نوین، معاشرت داشتند. او كه تنبور نیز می نواز می گوید كه آنها كتابخانۀ بزرگی در خانه داشتند و او همیشه در متن بحث های تاریخی بوده است.

با اینكه او قاطعانه اصرار در برملا شدن آمار و ارقام دارد سرسختانه از تفسیر آن گریزان است. در كتاب او، به جز متن مصاحبه اش با بیوۀ طلعت پاشا، هیچ مطلبی در تجزیه وتحلیل آمار منتشر شده نمی یابیم. او با دوری از هرگونه تفسیری نتیجه گیری را به خوانندگانش سپرده.

بارداكچو معتقد است كه باید با استناد بر واقعیات سرد و سخت و با غلبه بر احساساتی که سالیان دراز بر حقایق سایه افکنده اند به تاریخ نگاه کرد. او جامعۀ ترک را شدیداً محتاج مدارک و نوشته هایی به زبان ترکی می داند.

عده ای از پژوهشگران و ناظران تیزبین معتقدند سكوت رسانه ها نشانگر آن است که چگونه هنوز هم پیگیری این موضوع ممنوعیت دارد. مورات بلگه،[7] نویسندۀ ترك، عضو فرهنگستان، درمقاله ای در روزنامۀ لیبرال طاراف[8] ژانویه اهمیت كتاب بارداكچو را در آن دانسته كه به طور آشكار هیچ رسانه ای به جز روزنامۀ میلییت[9] حتی در یك سطر نیز به آن اشاره نكرده است.

بارداكچو می گوید كه هدف او از مخفی ساختن اسناد به مدت 27 سال پس از دریافت آن از بیوۀ طلعت پاشا انتظار برای حصول به مردم سالاری و بلوغ اجتماعی جامعۀ ترك در پذیرش آرام حقایق و اجتناب از تشنج بوده است.

اکنون، حتی دولت نیز نیاز به دفاع از خویش را احساس می كند. تابستان گذشته، از طرف وزارت فرهنگ تركیه، فیلمی تبلیغاتی دربارۀ ارمنیان، ساختۀ ارتش تركیه، در مدارس ابتدایی پخش شد كه با اعتراض مردم از نمایش آن جلوگیری به عمل آمد.

بارداكچو می گوید كه او هرگز نمی توانسته این كتاب را ده سال قبل چاپ و منتشر کند بدون آنكه لقب خائن بگیرد. او معتقد است كه طرز فكرها تغییر كرده.

پی نوشت ها:

Sabrina Tavernise, ((Memo From Istanbul; Nearly a Million Genocide Victims, Covered in a Cloak of Amnesia)),-1

             The New York Times (March9,2009), P. A6.

2- Murat Bardakci (pronounced: Bard - Ak - Chuh)

3-  Hayriye

Hilmar Kaiser4-

 Donald Bloxham5-

6- The Great Game of Genocide: Imperialism, nationalism and Ottoman Armenians

Murat Belge 7-

Taraf 8-

Milliyet9-