چـرا آرارات

تصویری خیالی از داستان کشتی نوح بر فراز کوه آرارات

چرا ارمنیان نام آرارات را برای فرزندان پسر خود انتخاب می كنند؟

چرا در ارمنستان خانه هایی كه پنجره ای رو به کوه آرارات دارند خواهان بیشتری هم دارند؟

چرا در تركیه، سرزمین كنونی كوه آرارات، اصرار در جایگزینی نام تركی (( آگری داغ)) به جای آرارات دارند؟

چرا حماسۀ واهاگن[1] قهرمان اسطوره ای ارمنیان و داستان رهایی او از بند، با كوه آرارات پیوند خورده است؟

جامعه شناسان سعادت و سلامت جوامع را در سعادت آحاد جامعه و شناخت متقابل و همزیستی مسالمت آمیز افراد آن می دانند. كنكاش در دلایل بروز چنین پرسش هایی و بررسی پاسخ یا پاسخ های احتمالی آن می تواند در شناخت روحیات ارمنیان و خصوصاً ایرانیان ارمنی مؤثر باشد و در نتیجه، زمینۀ درك متقابل اقوام و استحکام مبانی آن را فراهم آورد.

این نوشته ضمن بررسی موجز موقعیت جغرافیایی و منطقه ای آرارات، تاریخچۀ سکونت در آن، نژاد و فرهنگ ساكنان منطقۀ بلندی های ارمنستان در اطراف آرارات و با نگاهی بر سرگذشت و مصائب مردمان بومی این سرزمین و ساکنان فعلی آن سعی در پاسخ گویی به پرسش های آغازین مقاله دارد.

منطقۀ کوه آرارات

آرارات (بزرگ و كوچك)، که در زبان تركی آن را آگری داغ[2](كوه آتش) و به زبان كردی محلی چی یای آگیری[3] (كوه درد) نامیده اند، نام كوهی آتشفشانی در چهل كیلومتری مرز ارمنستان در خاك تركیۀ كنونی است.

تاریخ اشاره ای بر وقوع آتشفشان كوه آرارات ندارد ولی بررسی های ژئوفیزیكی زمان وقوع آخرین آتشفشان آن را حدود پنج هزار سال پیش برآورد کرده است. زلزلۀ تابستان 1840م با شدت 3/6 ریشتر سبب ریزش كوه، مدفون شدن یك دهكده، یك كلیسا و اقامتگاه كاهنان در زیر آوار ناشی از ریزش كوه و كاهش 1800 متر از ارتفاع قلۀ آرارات شد و در حال حاضر كوه بزرگ آرارات با ارتفاع 5137 متر از سطح دریا دارای 4200متر بلندی است.

فاصلۀ قلۀ آرارات بزرگ، که در تمام طول سال از برف و یخی به عمق صد متر و به وسعت 37 كیلومتر مربع پوشیده شده، از قلۀ آرارات كوچك شرقی یازده كیلومتر است.

كوه آرارات در میان منطقه ای مستطیل شكل محصور به چهار دریاچۀ سوان (در ارمنستان)، اورمیه (در ایران)، وان[4](در تركیۀ كنونی) و چیدلر (در تركیۀ كنونی) قرار گرفته است و زمین شناسان معتقدند وجود دریاچه های باقی مانده در این ناحیه گویای آن است كه بخش بزرگ تری از این منطقه در زیر آب های دریاهای مجاور(دریای خزر، دریای سیاه و مدیترانه) قرار داشته.

سلسله جبال آرارات از نظر سیاسی در حال حاضر شامل بخشی از شرق تركیه، جنوب گرجستان، شمالی ترین منطقۀ غرب ایران، غرب جمهوری آذربایجان و كل اراضی ارمنستان است.

پیشینۀ آرارات

بخش عمده ای از بلندی های ارمنستان، با مركزیت كوه آرارات، که سرچشمۀ رودخانه های دجله، فرات و ارس و محصور به آب های دریاچۀ خزر، دریای سیاه و مدیترانه است، در زمان پیدایش انسان اولیه در زیر آب های بالا آمده پس از دوران یخ بندان و جزو نخستین سکونت گاه های انسان اولیه بوده. وجود حدود 1076 غار، فقط در اطراف شهر باستانی آنی،[5] حاكی از وضعیت مناسب زندگی انسان های غارنشین در آن دوران در منطقۀ بلندی های ارمنستان است.

تاریخ پیدایش موجودات زنده بر روی كرۀ زمین به چهل هزار سال پیش و انسان اولیه ((همو سپینس))[6] به دوازده هزار سال پیش از میلاد باز می گردد. از دوران زیست ((همو سپینس)) ها آثاری باقی مانده که قدمت آنها در بلندی های ارمنستان به دوازده هزار سال، در چین به سه تا شش هزار سال و در شرق رودخانۀ آمودریا یا سرزمین اصلی اقوام ترك (مغولستان و ازبكستان)، نیز به شش هزار سال پیش از میلاد باز می گردد.

پیدایش، اسكان و رشد انسان های اولیه مستقیماً در گرو محیط زیست مناسب بوده است. از این رو، منطقۀ حاصلخیز و پر آب سلسله جبال ارمنستان و اطراف كوه آرارات را یكی از نواحی مناسب برای سكونت انسان اولیه و رشد دامداری و كشاورزی پس از دوران یخ  بندان کرۀ زمین دانسته اند.

وجود معادن طبیعی و رشد صنعتی ناشی از طبیعت مستعد منطقه بعدها، در طول تاریخ و در عصر آهن و مفرغ نیز سبب شكوفایی استعداد ساكنان این ناحیه شد. كشف ابزارهای آهنی به جای مانده از انسان اولیه، ضرب سكه های امپراتوری روم و تأمین اسلحۀ فلزی ارتش ایران باستان گواه این واقعیت است.

این موطن کهن ساكنان قدیم منطقۀ آرارات سیزده هزار سال بعد، درقرن یازدهم  میلادی، به اشغال مهاجران چادرنشین آسیای دور در آمد و نام آن طی تحریف تاریخ، جامعه  شناسی و مردم  شناسی دولت تركیه در كتب درسی تركیۀ كنونی به (( آناتولی شرقی!)) تغییر یافت.

(( آر)) نماد منطقه

كلمه و پیشوند آر، که به کرات در ترکیب نام  ها و واژه های ارمنی چون، (( اورـ آرـ تو))،[7] (( آرـ گیشتی)) (پادشاه مقتدر اورارتو و بنیان گذار شهر ایروان، پایتخت كنونی ارمنستان)، ((آرـ ار ـ ات))، (( آرـ من))[8] (نام قومی ایرانی)، (( آرـ مه نوید))[9] (نژاد ارمنیان)، ((آرـ تساخ))، ((آرـ اکس)) (رود ارس) و ((آراتتا)) (قدیمی ترین نام کشف شده در منطقۀ بلندی های ارمنستان) به کار رفته است، ریشه در بین النهرین شمالی[10] دارد.

آر، خدای آفرینش سرزمین و قومی است كه از هزاران سال پیش در بلندی های ارمنستان می زیسته اند.

باستان شناسان آثار رؤیت و پرستش پرفروغ ترین ستارۀ كهكشان، سیروس،[11] را درخرابه های پایگاه پنج هزار سالۀ ستاره شناسی مه تسا مور،[12] در ارمنستان كنونی، كشف كرده اند. این ستاره نماد آیا (در دوره های بعد اینانا و بعدها آناهیتا) خدای آفرینش سرزمین آراتتا[13] در دوران پایانی قرن چهارم پیش از میلاد بوده است.

کهن ترین اشارۀ مكتوب و منصوب به كوه آرارات مربوط به حماسۀ گیلگمش[14] سومری (2750 ق م)، نخستین داستان مكتوب جهان، در هزارۀ سوم پیش از میلاد است که در آن قهرمان داستان گیلگمش، پسر لوگالباندا، خدای دریاها، برای یافتن درخت موعود به سوی كوه های دوگانۀ ((ماتسو))[15] در شمالی ترین نقطۀ بین النهرین می رود.

سومریان بر این باورند که محل زندگی شان در انتهای دنیا و محصور به آب  های بی انتها (خلیج فارس، دریای خزر، دریای سیاه، مدیترانه و بحر احمر) است و آفتاب آن از پس كوه های ماتسو برمی آید.

آیا ـ ایاننا ـ آناهیتا خدای آفرینش آرتتا	نمونه ای از لوح های مرسوم در دوران سومری

عهد عتیق (1400ق م)[16] نیز اشاره ای مستقیم به منطقه ای آباد و حاصلخیز در سلسله جبالی به مركزیت ررت[17] و حتی واقع شدن باغ عدن[18] در آن منطقه دارد. این منطقه به دلیل امكانات جغرافیایی در طول هزاران سال پیش از میلاد، همیشه در اختیار ساكنان وابسته به خاك خود بوده است. اشارۀ تورات به باغ عدن در منطقۀ چهار رود دجله، فرات، گی هون[19] و پیشون،[20] سیل بزرگ و كشتی نوح حکایت از آبادانی منطقۀ بلندی های ارمنستان دارد.

تورات، كتیبه های آشوری و کتیبه های سومری همگی از منطقه ای آباد و حاصلخیز در اطراف سلسله جبال شمال بین النهرین به مركزیت آرارات سخن گفته اند. این منطقه به دلیل امكانات جغرافیایی در طول هزاران سال پیش از میلاد همواره محل سکونت اقوام یکجانشین و کشاورزی بوده که در صنعت و به ویژه ذوب فلزات نیز مهارتی بسیار داشتند. منطقۀ بلندی های آرارات بعدها نیز در طول تاریخ، از اهمیت جغرافیایی ـ سیاسی بسیاری برخوردار شد.

کشف ((گهوارۀ تمدن))، با توجه به اهمیت آن در تاریخ بشری، همواره از مشغولیات ذهنی تاریخ نویسان و محققان بوده و بارها به كنكاش در خصوص آن پرداخته اند. در سال های پایانی قرن نوزدهم، گروهی از باستان شناسان[21] به استناد نوشته های موسس خورناتسی،[22] تاریخ نویس ارمنی قرن پنجم، رشته تحقیقات و عملیات اكتشافی وسیعی را در اطراف دریاچۀ وان صورت دادند و علی رغم دشمنی ساكنان مهاجر كُرد و تُرك به جایگاه واقعی ((گهوارۀ تمدن)) دست یافتند.

تبار آشوریان[23] سرزمین اورارتو، كه خود را خالدینی[24] نیز می نامیدند، به مردم نائیری عصر آهن در منطقۀ وان[25] بازمی گردد.

شالماناسار اول،[26] پادشاه آشور، در اواخر هزارۀ دوم پیش از میلاد، پس از سركوبی طوایف نائیری بر تمامی سرزمین بیانیلی[27] تسلط یافت و حكومتی را بنیان نهاد كه حدود شش قرن بر این منطقه حاكم بودند.

عظمت حکومت در این سرزمین، در عصر پادشاهی آرگیشتی اول، پادشاه اورارتو به اوج خود رسید و سرحدات پادشاهی تا جنوب بین النهرین (عراق كنونی) و قلمرو بابلیان گسترش یافت. اروبنی یا اربونی،[28] پایتخت آرگیشتی اول، بعدها به ایروان، پایتخت كنونی ارمنستان، تغییر نام داد.

سرزمین اورارتو در قرن هشتم قبل از میلاد و قلمرو پادشاهی آشور

در قرن ششم پیش از میلاد پادشاهی یرواندونی[29] جای حكومت اورارتو را، كه سلاطینش مقلوب مادها شده بودند، گرفت و نخستین حكومت ارمنی را در بلندی های ارمنستان بنا نهاد. این پادشاهی تا قرن سوم پیش ازمیلاد ادامه داشت اما با تهاجم لشكر اسكندر مقدونی حكومت ارمنستان به پادشاهان مقدونیه سپرده شد.

نژاد ساكنان منطقۀ آرارات

آشوری ها، نخستین ساكنان و حكام آراتتا، که در آغاز هزارۀ سوم پیش از میلاد به تدریج به سمت جنوب كوچ کردند و در بین النهرین (عراق كنونی)[30] سكونت گزیدند، مردمی از تیرۀ آرمه نوید بودند.

 اس. کون كارلتون،[31] مردم شناس معروف امریكایی، در كتاب نژادهای اروپا،[32] ریشۀ نژاد مردمان اروپا را از میان نژادهای آسیروید و آرمه نوید برخواسته از قفقاز می داند.

تمدن هند و یونان در پایان هزارۀ سوم پیش از میلاد و آغاز تمدن استثنایی اورارتو از این نقطه به هند و شبه جزیرۀ بالكان منتقل شد و امروزه، می توان سرچشمۀ زبان و فرهنگ هند و اروپایی را در آراتتا یا بلندی های ارمنستان دانست.

منشأ و مرکز اقلیمی زبان پروتو ـ هند و اروپایی،[33] که بیش از یك قرن است به منزلۀ زبان مادر زبان هایی با ساختار هندو اروپایی شناخته شده، منطقۀ كوه های ارمنستان است. این مسئله نشان می دهد اقوام اصیل منطقۀ بلندی های ارمنستان از قرن ها پیش از میلاد و قبل از جایگزینی آنها با قبایل مهاجر و چادرنشین ترک، درپایان هزاره اول پس از میلاد، در این منطقه ساکن بوده اند.

قبایل چادرنشین ترک تبار نخستین بار در هزارۀ دوم پس از میلاد، در اواسط قرن یازدهم، این منطقه را مورد تهاجم قرار دادند و در آن سکونت گزیدند.

اقوام چادر نشین ترك، كه از مناطق شمال هندوستان به سمت غرب در حركت بودند و در اوایل قرن یازدهم میلادی در توران (شرق دریای خزر) متوقف شده بودند، در دهۀ 60 قرن یازدهم میلادی به دروازۀ تمدن، در اطراف بلندی های ارمنستان (اورارتو قدیم) رسیدند.

تركان سلجوقی، كه در 1064م شهر آنی، پایتخت ارمنستان، را متصرف شده و اقوام ترك و كرد محلی را به مهاجرت به سرزمین های حاصلخیز آن تشویق كرده بودند، جهان گشایی نهایی را در تابستان 1071م آغاز کردند.

سپاه تركان سلجوقی به رهبری آلب ارسلان در منطقه ای به نام ماناوازكرد،[34] شهری در ایالت موش ارمنستان (مالیزگرد در تركیۀ كنونی)، با سپاه امپراتور روم به فرماندهی رومانوس چهارم، كه برای مقابله با سلجوقیان به سمت شرق لشكركشی كرده بود، مواجه شدند. در این نبرد سپاه روم از سلجوقیان شکست خورد و اقوام ترک برای نخستین بار، در پی این پیروزی ها، در غرب دریای خزر سكنا گزیدند و دو سال پس از جنگ ماناوازكرد سیل عظیم مهاجران و سربازان ترك به منطقه سرازیر شد.

تاریخ نویسان جنگ ماناوازكرد را نقطۀ عطف بسیار مهمی در تاریخ و فرهنگ شرق و غرب می دانند، چرا كه وقایعی چون شكست سپاهیان روم و آغاز دوران اضمحلال این امپراتوری، پیدایش ساكنان چادرنشین ترك نژاد و غیر هند و اروپایی در این ناحیه و شکل گیری تركیب جدید قومی، فرهنگی و اعتقاداتی در منطقه ای که پل شرق و غرب محسوب می شد در پی این نبرد رخ داد.

روانشناسی ساکنان سرزمین آرارات

سرزمین مادری ارمنیان که گهوارۀ تمدن[35] جهان محسوب می شود به دلیل قدمت بسیار، واقع شدن درمنطقه ای حاصلخیز و پر آب، قرار داشتن در دروازۀ دنیای غرب، در حدفاصل آسیا و اروپا و برخورداری از ساکنان بومی توانمند،پویا، اندیشمند و صنعتگر، همواره مورد چشم داشت و دست اندازی اقوام مختلف بوده و در طی شش هزار سال مدام در معرض تجاوز دیگر اقوام قرار داشته است.

آنچه در پی می آید تنها فهرست برخی از وقایع مصیبت بار و صدمات روحی، اجتماعی و سیاسی است که قوم ارمنی در سرزمین مادری خود متحمل شده است:

• جنگ های بین سومریان و پادشاهان اورارتو در هزارۀ سوم پیش از میلاد.

• جنگ های بین حكام اورارتو و سردمداران آكاد در2230 پیش از میلاد.

• فشار اجتماعی، دینی و اقلیمی امپراتوری ارتدكس بیزانس در پایان قرن اول میلادی.

• حملۀ اسكندر مقدونی در 280سال پیش از میلاد.

• كشتار ساکنان بومی بلندی های ارمنستان به دست تركان سلجوقی در نیمۀ نخست قرن یازدهم میلادی.

• حداقل پانزده مورد تجاوز به سرزمین ارمنیان در طی 170 سال لشكركشی و مهاجرت اقوام ترك، مغول، خوارزمی و تیموری در قرون سیزدهم و چهاردهم میلادی.

• چهارصد سال مهاجرت مهاجران ترك طی سده های یازدهم تا پانزدهم میلادی به منطقۀ بلندی های ارمنستان.

• حملۀ ایوبیان.

• تهاجم نادر شاه و شاهان صفوی.

• جنگ های بین دول ایران و روسیۀ تزاری در دشت های ارمنستان در دوران صفویه.

• كشتار ارمنیان در دو دهۀ پایانی قرن نوزدهم به دست امیران غازی ترك و در پی آن حكام عثمانی.

• قتل عام ارمنیان در 24 آوریل 1915م به دست رهبران ترک حزب اتحاد و ترقی.

•كشتار و تبعید استقلال طلبان ارمنی به دست منشویك های سرخ آذربایجان و رهبران روسی آنها در 1917م.

• نادیده گرفتن حق حاكمیت بر سرزمین های مادری ارمنیان از سوی دول پیروز در جنگ جهانی اول.[36]

• كشتار آزادی خواهان ارمنی به دست حكومت سرخ استالین، در اتحاد جماهیر شوروی، در دهۀ سیاه 1930م.

• قتل هراند دینك،[37] دگراندیش آزادی خواه تركیه در 2006م.

سومریان، حكام آكاد، امپراتوری بیزانس، اسكندر مقدونی، تركان سلجوقی، اقوام مغول، اعراب، نادر شاه افشار، روسیه تزاری، تركان عثمانی، منشویك های ارتش سرخ و رژیم كمونیست شوروی هریك به سهم خود ارمنیان را در اضطرابی دائم و درد بی خانمانی نگاه داشته اند.

آراتتایی ها، اورارتاییان و ارمنیان در طول تاریخ، از عصر مفرغ تا كنون و در طول جنگ های شش هزار ساله و در خلال این همه سال تحمل مرارت، خودآگاه یا ناخودآگاه كوه استوار و پر هیبت آرارات را در مركز ارمنستان نماد امنیت، استقامت، امید و پایمردی خود قرار داده اند.

زمزمۀ پایمردی، استحکام و استقامت آرارات گونه ای که سال هاست در گوش شیرخوارگان این قوم خوانده می شود، دورنمایی از خانه ای امن برای از خانه رانده شدگان آوارۀ این قوم، پاس داشت خون میلیون ها ارمنی که بر خاك گلگون دامنه های آرارات ریخته شده و نگاه آرزومند ارمنیان به سیمای در بند آرارات از پس مرزهای تحمیلی سیاستمداران، علت حضور هزار سالۀ آرارات در قلب یكایك ارمنیان وپاسخ ((چرا)) ی این نوشته است.

منابع

Blank, Wayne. ((Daily Bible Study)). Available: http://www.dailybiblestudy.org.

Corbin B. J. ((The Explores of Ararat and In the Search of Noah)).

Coon, Carleton S. ((Races of Europe)). Available: http://www.britannica.com/eb/article Carle

ton Coon. Electronic document, accessed October 12, 2000. 9026141?query=carlton.html.

Donnelly, Ignatius. Atlantis, the Antediluvian World. [s.i.]: [s.n.],1882.

Frymer- Kensky, Tikva. In the Wake of the Goddesses: Women, Culture and the Biblical

Transformation of Pagan Myth. N.Y. Fawcett Columbine, 1992.

Geissler, Rex. ((Boundaries of Urartu)). Available: http://arcimaging.org/Mount_Ararat_Ar

chaeological_Survey.pdf. [2006].

Kavoukjian, Martiros. ((Armenia, Subatu and Sumer)). Available: http://en.wikipedia.org.

Zimanski, Paul. ((Ancient Ararat)). (A hand book of Urartian Studies), 1998, CARAVAN

Books. Available: http://www.keyway.ca/htm2000/20000508.htm.

http://www.armenianhighland.com/index_light.html.

http://en.wikipedia.org/wiki/Armenoid.

پی نوشت ها:

1- واهاگن از قهرمانان اسطورهای ارمنیان که جایگاهی همچون رستم در اسطورههای ایرانیان دارد.

2. Agri Dagi

 3. Ciyaye Agiri 

4. مركز حكومت اورارتو.     

5. پایتخت باستانی ارمنستان که امروزه در شمال غرب كوه آرارات، در شرق تركیۀ كنونی، قرار گرفته است.  

6. homo sepien 

7. Urartian Empire

محققانمعتقدندكهاورارتونوشتاركلمۀآراراتبهزبانو درتمدنآكاداست. اورارتورادرزبانفارسیقدیم (زمانهخامنشی) آرمینیاودرخطمیخی (قرنپنجمق م) هارمینویامی نامیده اند.

8. Ar – menبه معنای مردان خدا.

9. Armenoidبرایاطلاعاتبیشترنک:http://en.wikipedia.org/wiki/Armenoid

10. Northern Mesopotamiaمنطقه ایواقعدرعراقوسوریۀکنونی.

11. Sirius [Dog Star].

 12. Medzamor

13. Inanna\Anahit of Arattaسرزمین حكام آراتتا در آغاز هزاره سوم قبل از میلاد.

14. Gilgamesh/ Bilgames or Upanishtim

اسطورۀ سومری كه دو سوم وجودش را خداگونه و یك سوم آن را انسانی تصور می کرده اند. این حماسه، که شامل دوازده لوح بزرگ گلی به خط میخی در 1500 سطر بوده، در 1920م به دست لئونارد وُلِی کشف شد.

15. Matsuكوه های آرارات در زبان ارمنی ماسیس نامیده می شوند.

16. تورات

17. حروف صدادار درعبری قدیم به كار نمی  رفته اند.

18. Garden of Edenباغ بهشت و درخت معروف آن در تورات.

19. Gihonرود ارس (آراكس).        

20. Pishonنام چهارمین رود مذكور در تورات كه تا كنون ردیابی كامل نشده است.           

21. این گروه شامل فریدریش ادوئارت شولتس و چهار نفر از دستیاران وی بود. از این گروه شولتس در1827م و روش در 1838م به دست كردها كشته شدند. سر آرچیبالد هنری سِیس نیز در حین تحقیقات، در 1898م، مورد حملۀ كردها و ترك های بومی واقع شد و به زحمت جان سالم از مهلكه به در برد. سلطان عبد الحمید، امپراتور عثمانی، توهین مزبور را با پرداخت هشتاد هزار سكۀ طلا جبران کرد.   

22. Movses Khorenatsi

23. Assyrians

24. نام خدای ساکنان اورارتو.        

25. نام جدید شهر تاریخی توشبا (Tushpa)، پایتخت حكومت نائیری.

26. Shalmaneser I (1263-1243BC)

27. در نوشته های به جای مانده از گذشتگان اورارتو را با نام بیانیلی (Bianili) نیز می شناسند.    

28. Erebuniبنیان این شهر در سال 782 پیش از میلاد پی ریزی شده است. ایروان، پایتخت ارمنستان، با 2790 سال قدمت، كهن تر ازشهر تاریخی روم، پایتخت امپراتوری رومیان است.

29. Yervandouni

30. Mesopotamiaمحل سکونت سومریان فاقد کوه بوده و در شمال به بلندی های ارمنستان و در شرق، به رشته کوه های زاگرس مجاورت داشته که از بین این دو رشته کوه تنها بلندی های ارمنستان شامل کوه های دوگانه بوده است.

31. Carleton S. Coon

32. RacesofEurope

33 Proto-Indo-European language (PIE).

34. ماناوازكرد در 1915م دارای جمعیتی حدود پنج هزار ارمنی بود كه همگی در 24 آوریل همان سال از سرزمین های خود رانده شدند یا به قتل رسیدند. ماناواز نام پسر هایك، پدر اساطیری قوم ارمنی است.                  

35. Cradle of Civilization  تمدن بین النهرین در پی مهاجرت اقوام ساکن در شمال این ناحیه و منطقۀ كوه های آرارات و حركت سومریان به سمت جنوب به وجود آمد.

36. بر اساس معاهدۀ سور پس از پیروزی متفقین بر اتحاد آلمان و تركیه در پایان جنگ جهانی اول بخشی از خاك امپراتوری عثمانی در شرق آن كشور به حق به ارمنستان ملحق شده بود.        

37. هراند دینك نماد حق طلبی ارمنیان و آزاداندیشان امروز تركیه بود.