نشانی: تهران، خیابان استاد مطهری، خیابان فجر (جم سابق)، کوچه نظری، پلاک 4
کدپستی: 48161-15887
تلفن: 88814288
دورنگار: 88841448
پست الکترونیک:
info@paymanonline.com
نقل مطالب فصلنامۀ پیمان تنها پس از هماهنگی با مسئولان فصلنامه، با ذکر کامل منبع (به صورت لینک کامل و ذکر نام مؤلف) و بدون هرگونه دخل و تصرف میسر است.

کلیسای گئورگ مقدس روستای هفتوان

نویسنده: نادره شجاع دل[1]

  مقدمه

شهرستان سلماس دارای 24 کلیسای تاریخی ثبت شده در فهرست آثار ملی است که به جامعۀ ارمنیان ایران تعلق دارد. این کلیساها عبارتاند از کلیساهای واقع در هفتوان، سرنیق، سور، پکاچیک، قلعه سربنا، مارسرگیز، درشک، قزلجه، گلزان، آفتارخان، زاویه جیک، گیلذان، تازه شهر، سوره، آخته خانه، چهریق، شیطان آباد، گلشان، محلم (دو مورد)، سرای ملک، عیان، کوچشمک و پته ویر. این نوشتار در نظر دارد تا کلیسای گئورگ مقدس روستای هفتوان سلماس را بررسی کند.
 
موقعیت اثر
روستای هفتوان از توابع شهرستان سلماس در بخش مرکزی سلماس و در دهستان زولاچای قرار دارد. این روستا در جنوب سلماس و در سر راه روستای محلم (مرکز دهستان) به سلماس واقع شده است.
کلیسای گئورگ مقدس به همراه بقایای تئاتر هفتوان در هستۀ اولیۀ روستا قرار گرفته، در محوطۀ وسیعی که دور تا دور آن حصارکشی شده است.
 
Click to enlargeClick to enlarge
مأخذ: طرح تعیین حریم کلیسای هفتوان  |  بقایای تئاتر هفتوانمأخذ: همان | نمای محوطۀ کلیسا
 
Click to enlarge

مأخذ: طرح تعيين حريم کليسای

هفتوان | نمای غربی کليسا     

تاریخچـۀ اثر
در خصوص تاریخچۀ اثر در منابع مختلف به دورههای متفاوتی اشاره شده است. در جبهۀ ورودی بنا چندین كتیبه به خط ارمنی در دیوار كار گذاشته شده که تاریخ بنای اولیۀ آن را به قرن سیزدهم و چهاردهم میلادی میرساند اما کلیسا در دوران صفوی بازسازی شده است.[2]
در پایگاه اینترنتی فرمانداری شهرستان سلماس سال تأسیس بنا را 1652م دانستهاند اما در پایگاه اینترنتی کلیساهای آذربایجان غربی قدمت کلیسا را به سال 1625م نسبت دادهاند و در مطالعات بایگانی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی وگردشگری استان قدمت بنا، با استناد به گفتۀ افراد محلی ساكن روستا، بین 900ـ1200ق ذکر شده است.
در وبلاگ توحید ملکزاده دیلمقانی، نویسندۀ کتاب تاریخ ده هزار سالۀ سلماس، چنین آمده است:
« این كلیسا به امر شاه عباس احداث شد و در زلزله سال 1309 سلماس تخریب و چند سال بعد مرمت شد».[3]
با مقایسه تطبیقی این کلیسا با کلیساهای مشابه منطقه به لحاظ الگوی پلان، شیوۀ ساخت و مصالح به کار رفته به احتمال قریب به یقین تاریخ احداث بنا به قرن هفدهم میلادی و مقارن دورۀ صفویه میرسد.
در جوار این کلیسا بقایای سردر تئاتر هفتوان واقع شده است. « این بنا در اثنای اشغال روسها در جنگ جهانی اول و بعد از سال 1914م ساخته شده است و از آن به عنوان محل برگزاری تئاتر استفاده میشده است. در سالهای اخیر در مجاورت این محل بشقابهای چینی و ظروف فلزی با آرم تزار بهدست آمده است. از بنا جز یك سردر زیبا به شکل سنتوری و چند دیوار و پایههای مخروبه چیزی باقی نیست». [4]
 
ویژگی های معماری
Click to enlarge

   مأخذ: آرشیو فنی ميراث فرهنگی آذربايجان غربی

پلان بنا     

پلان کلی بنا به شکل دو مستطیل مجاور هم است. ابعاد خارجی مستطیل بزرگتر، که تالار اصلی کلیسا را دربر میگیرد، 15×3/13 متر است. مستطیل کوچکتر نیز، که محراب و فضاهای پیرامون آن را دربر میگیرد، مربعی به ابعاد 5/9 × 7/9 متر است.
الگوی پلان از شکل بازیلیک تبعیت میکند. در پلانهای با الگوی بازیلیک محور طولی تعیینکنندۀ شالودۀ فضایی کلیسا محسوب میشود. «بنا دارای محور اصلی شرقی ـ غربی است و انتظام اجزاء و عناصر آن بر اساس این محور شکل گرفته و نقشه نسبت به محراب حالت تقارن دارد. قرارگیری محراب در منتهاالیه شرقی بدنۀ كلیساها اصلی است كه بسیاری از كلیساهای جهان از آن تبعیت میكنند».[5]
ورودی بنا در ضلع غربی پلان واقع شده که شامل دو طاقنمای تو در تو به ارتفاع 8/4 و 3/4 متر است. در داخل طاقنماها، در ورودی به عرض 1 و ارتفاع 7/1 متر واقع شده که از طریق آن وارد تالار اصلی کلیسا میشویم.
فضای داخلی تالار پلانی به ابعاد 5/10 × 2/12 متر دارد. با وجود چهار ستون به ابعاد 1/1 × 1/1 متر در داخل تالار این پلان از شکل بازیلیک سه ناوی، که از الگوهای متداول کلیساهای ارمنیان است، تبعیت میکند. فاصلۀ این ستون ها از دیوارهای شمالی و جنوبی 9/1 متر و از یکدیگر 5/4 متر است. بر روی این ستونها و دیوارهای پیرامون، طاقهایی با قوس جناغی و در بخش مرکزی پلان و بر روی چهار ستون مذکور یک گنبد رُک دوازده ترک اجرا شده است. ارتفاع ساقۀ گنبد 7/1 متر و ارتفاع کلی گنبد تا کف تالار کلیسا 5/13 متر است. در ساقۀ گنبد نیز دوازده نورگیر اجرا شدهاند.
 
Click to enlargeClick to enlarge

مأخذ: همان | نمای داخلی ديد از تالار

سرودخوانان به سمت ورودی

مأخذ: همان | نمای داخلی کليسا

 

Click to enlargeClick to enlarge
مأخذ: همان | نمای زير گنبدمأخذ: همان |  نمای داخلی تالار رو به ورودی

 

Click to enlargeClick to enlarge
مأخذ: همان |  فضای سرودخوانانمأخذ: همان |  نمای محراب

 

«هنگام بازسازی مجدد گنبد، بعد از زلزلۀ 1309، ساقۀ آن را با مصالح چوبی و پوشش گنبد را بسیار سبک اجرا کردهاند. پوشش سایر قسمتهای بنا (ناوهای جانبی و قسمت محراب و سرودخوان) از نوع طاق و تویزه میباشد».[6]
در ضلع غربی این گنبد، برج ناقوس کلیسا واقع شده که این برج نیز دارای گنبد کوچکتری به قطر4/1 و ارتفاع 2/3 متر تا کف پشت بام است.
 
Click to enlargeClick to enlarge
مأخذ: همان/ ورودی اتاق جانبیمأخذ: همان| نمای داخلی يکی از نورگيرها

 

Click to enlargeClick to enlarge
مأخذ: همان | نمای جنوبی

مأخذ: آرشیو فنی ميراث فرهنگی آذربايجان غربی

نمای شمال غربی

 

Click to enlargeClick to enlarge

مأخذ: طرح تعيين حريم کليسای هفتوان

 نمونۀ سنگ قبرهای محوطۀ کليسا

مأخذ: طرح تعيين حريم کليسای هفتوان

نمونۀ سنگ قبرهای محوطۀ کليسا

 

در ضلع شرقی تالار اصلی فضایی به ابعاد 6/3 × 5/4 متر قرار دارد. در کلیساهای ارمنیان این فضا محلی برای دعا خواندن و سرودخوانان است و به آن محل سرودخوانان اطلاق میشود. در دو ضلع شمالی و جنوبی فضای سرود خوانان، طاقنماهایی به عرض 5/2 متر و ارتفاع 5/4 تعبیه شده و درمنتهاعلیه این فضا محراب کلیسا و اتاقهای دو طرف آن قرار گرفتهاند.
تفکیک حریم سه بخش اصلی کلیسا ـ یعنی محل عوام، محل سرودخوانان و محراب ـ با ایجاد اختلاف سطح بین آنها صورت گرفته چنانکه محل سرودخوانان بالاتر از محل عوام و محراب بالاتر از محل سرودخوانان قرار دارد.
محراب بنا دارای پلان نیم دایرهای است و در دو طرف آن، دو در کوچک با قوس هلالی تعبیه شده که به فضای پشت محراب راه دارد. در دو جناح محراب، مانند بیشتر كلیساهای منطقه، دو اتاق تعبیه شده است. در زبان ارمنی، به این اتاقها آوانداتون[7] به معنی محل امانت میگویند. معمولاً، در اتاق جانبی جنوبی وسایل كشیش و در اتاق جانبی شمالی اشیا و لوازم مورد استفاده در مراسم مذهبی نگهداری میشود.[8]
 
Click to enlargeClick to enlarge

مأخذ: بایگانی ميراث فرهنگی آذربايجان غربی 

نمای شمالی

مأخذ: همان | نمای جنوبی

 

Click to enlargeClick to enlarge
مأخذ: همان | نمای غربیمأخذ: همان | نمای شرقی

 

Click to enlargeClick to enlarge
مأخذ: همان | برش طولیمأخذ: همان | برش عرضی

 

نماهای داخلی بنا تا ارتفاع 60 سانتیمتر ازاره سنگی و پس از آن اندود گچ است و تزیینات خاصی در آنها صورت نگرفته است. نماهای خارجی نیز با سنگهای آهکی و در قسمت طاقنماهای ورودی با سنگهای سیاه آذرین اجرا شده است.
 
پی نوشت ها:
عضو هیئت علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی کشور.
مهرداد رحمانی اهرنجانی، یادگارهای تمدنهای کهن سلماس (سلماس: نوبل، 1385)، ص81 و 82.     
مهندسان مشاور پندار پایدار، طرح تعیین حریم کلیسای هفتوان 1387 (آرشیو فنی ادارۀ کل میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری آذربایجان غربی)، ص 34.     
گزارش كلیسای هفتوان(آرشیو فنی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان آذربایجان غربی)، 1380.           
مهندسان مشاور پندار پایدار، همان.   
همان، ص39.           

Avandatoon

همان، ص38.           
 



نقل مطالب فصلنامۀ پیمان تنها پس از هماهنگی با مسئولان فصلنامه، با ذکر کامل منبع (به صورت لینک کامل و ذکر نام مؤلف) و بدون هرگونه دخل و تصرف میسر است.
Copyright © 2008-2014 Payman Cultural Quarterly Journal | Design and Developed by Narek Hartunian & Narbeh Bedrosian
تعداد بازدید: 3309