نویسنده: بهروز خان محمدی

خوی از شهرهای بزرگ استان آذربایجان غربی است که از شمال به ‏شهرستان چالدران و چایپاره، از جنوب به شهرستان سلماس، از ‏غرب به ترکیه و از شرق به استان آذربایجان شرقی منتهی می  ‏شود و فاصلۀ آن از مرکز استان 141 کیلومتر است. این شهرستان ‏از چهار بخش مرکزی، به مرکزیت شهر خوی؛ بخش صفائیه، به مرکزیت ‏زرآباد؛ بخش قطور، به مرکزیت شهر قطور؛ و بخش ایواوغلی، به ‏مرکزیت ایواوغلی و یازده دهستان تشکیل شده است‏.[2] در این ‏شهرستان و حومۀ آن تاکنون سیزده کلیسای تاریخی ارمنی ‏شناسایی شده که از این میان تنها چند کلیسا در فهرست آثار ‏ملی کشور به ثبت رسیده است.‏ [3]در ادامۀ بررسی کلیساهای تاریخی ‏منطقه، در این نوشتار به کلیسای صلیب مقدس (سورپ خاچ)روستای مهلذان می  پردازیم.‏

جایگاه جغرافیایی و تاریخچه‏

روستای مهلذان، در هشت کیلومتری شمال خوی، مرکز دهستان ‏ولدیان بخش ایواوغلی است که در سیصد متری جادۀ ترانزیتی و ‏آسفالتۀ خوی ایواوغلی واقع شده. در این روستا، دو اثر تاریخی ‏کلیسای صلیب مقدس و تپۀ مهلذان در فهرست آثار ملی ‏کشور به ثبت رسیده است. کلیسای صلیب مقدس، که به نام سورپ ‏خاچ هم معروف است، در فاصلۀ نزدیکی از شمال روستا و ضلع ‏جنوبی محوطۀ تاریخی مهلذان و چسبیده به آن واقع شده. ‏کلیسا به شکل منفرد است و اضلاع آن در تمامی جهات به فضای ‏آزاد منتهی می  شود. نخستین بار پروفسور کلایس[4] آلمانی در 1347ش (1968م) این کلیسا را مورد بررسی و مطالعۀ علمی قرار داد و آن را با نام مخلذان[5] معرفی کرد. وی ضمن ارائۀ ‏اطلاعاتی در خصوص این کلیسا نقشۀ دقیقی از آن را به همراه چند تصویر از ‏بخش  های مختلف آن منتشر ساخت.‏ [6] هیئت معماران و پژوهشگران ‏دانشکدۀ پلی تکنیک دانشگاه میلان ایتالیا نیز طی 1356 و 1357ش (‏‏1977 و 1978م) از این کلیسا دیدن کردند و آن را مورد ‏بررسی و مطالعه قرار دادند. [7]‏این هیئت تاریخ احتمالی ساخت ‏کلیسا را قرن هفدهم و تاریخ مرمت آن را قرن هجدهم میلادی ‏ذکر کرده  اند. [8] مرحوم دکتر محمد امین ریاحی در کتاب ‏ارزشمند خود به نام تاریخ خوی، ضمن اشاره به این کلیسا، ‏تاریخ احداث آن را قرن هفتم و آن را از یادگارهای عصر ایلخانان دانسته است. [9]آندرانیک هوویان، محقق ارمنی، نیز در تحقیقات خود به ‏این کلیسا پرداخته و تاریخ ساخت آن را دورۀ صفویه می  داند. [10] ‏علاوه بر این پژوهشگران، نادره شجاع دل[11] و نگارنده[12] نیز در مطالعات خود ‏به این اثر تاریخی پرداخته  اند.

گذشت زمان و خالی شدن ‏روستا از ارمنیان منجر به تخریب  های بسیاری در دیواره  های ‏جنوبی، شمالی، و غربی کلیسا شده به طوری که تا مدت  ها به صورت ‏بنایی نیمه ویران به حال خود رها شده بود. پس از تشکیل ‏سازمان میراث فرهنگی در سال  های پس از انقلاب و با تلاش ‏کارشناسان ادارۀ کل میراث فرهنگی آذربایجان غربی ‏این کلیسا مورد بررسی و مستند  نگاری قرار گرفت و گزارش ‏ثبتی آن تهیه شد و در تاریخ 2 شهریور 1378ش به شمارۀ 2389 در فهرست آثار ‏ملی کشور به ثبت رسید و مالکیت آن در اختیار میراث فرهنگی ‏قرار گرفت. در گزارش ثبتی، با توجه به شکل ساختمان، شیوۀ ‏معماری، مصالح به کار رفته و مقایسۀ پلان آن با بناهای هم  زمان ‏قدمت آن را به دورۀ مغول یا صفویه منسوب کرده  اند. در سال  های ‏اخیر، کلیسا به شکل اساسی به دست سازمان میراث فرهنگی مورد ‏مرمت قرار گرفت. اما با وجود وضعیت نسبتاً مطلوب بنا کلیسا برای ‏برگزاری مراسم مذهبی مورد استفاده قرار نمی گیرد.‏

تحلیل معماری و عناصر آن‏

الف: مصالح

مصالح به کار رفته در ساخت بنا شامل سنگ  های قلوه  ای و لاشه  ‏ای و گچ است و در مرمت  ها از آجر نیز به منزلۀ مصالح ‏فرعی استفاده شده است.‏

ب: نقشه

کلیسای صلیب مقدس مهلذان مشتمل  بر نمازخانه  ای منفرد و ‏مستطیل شکل به ابعاد 26 × 13 متر و مساحت کلی 338 متر مربع ‏است. این بنا دارای محور شرقی ـ غربی است و عناصر معماری آن ‏بر اساس جهت محور نظم یافته و نقشۀ کلیسا نسبت به این محور ‏حالت تقارن دارد. کلیسا دارای دو در، در اضلاع جنوبی و غربی، است. ‏در جنوبی، با توجه به سردر آن، به منزلۀ در اصلی و در غربی ‏به منزلۀ در فرعی کلیسا محسوب می  شود. در غربی، که بر روی ‏محور شرقی ـ غربی واقع شده، ورودی باریک و کم ارتفاعی با طاق ‏جناغی است. سطح کلیسا اندکی پایین  تر از سطح زمین  های اطراف ‏است. با توجه به پلانی که کلایس ارائه کرده به نظر می  رسد در ‏این ضلع رواق مستطیل شکلی با دو ستون در دوره  های بعد از ‏زمان ساخت به بنای اصلی الحاق شده است، هرچند امروزه از این رواق ‏هیچ اثری برجای نمانده و به طور کامل از بین ‏رفته است. تنها تصویری از این رواق در کتاب تاریخ خوی، اثر ‏ارزشمند مرحوم ریاحی، برجای مانده که نشان می  دهد ورودی رواق ‏را پنج طاق رومی تشکیل می  داده که ارتفاع آنها اندکی پایین  ‏تر از ارتفاع بنای اصلی بوده. ورودی جنوبی نیز در فلزی با ‏سردری با طاق جناغی دارد که این طاق خوش  فرم و با آجر ‏ساخته شده است.

کلیسا به شیوۀ بازیلیک سه ناوی و ‏ستون  دار بنا شده و صحن اصلی با چهار ستون مربع شکل، که ‏لایۀ ضخیمی از گچ سطوح آنها را پوشانده و در دو ردیف موازی ‏کنار هم قرار گرفته  اند، به سه ناو تقسیم می  شود: ناو اصلی ‏میانی و ناوهای فرعی جانبی آن. ستون  ها از دیواره  های شمالی و ‏جنوبی دو متر و از یکدیگر 5/4 متر فاصله دارند. هر دو ستون ‏با یک قوس جناغی به یکدیگر متصل شده  اند.

بر فراز ‏ناو میانی سه گنبد و در دیگر بخش  ها، گنبدهای کوچک عرقچین ‏ایجاد شده است. گنبد میانی، که گنبد اصلی و بزرگ  تر است و وزن ‏آنها با طاق  های جناغی باربر به ستون  های این قسمت منتقل ‏می  شود، با آجر و به صورت مخروطی ایجاد شده است. ساق گنبد ‏کلیسا از داخل دوازده طاق  نما دارد که در بالای هر طاق  نما یک ‏نورگیر به منظور افزایش نور صحن داخلی تعبیه و در رأس ‏این طاق  نماها گنبد مخروطی دوازده ترک با استفاده از آجر ایجاد ‏شده است. فضای زیر گنبد با استفاده از رسمی  بندی و تقسیمات ‏هندسی به رنگ  های قرمز و نارنجی تزیین شده و به نظر می  رسد ‏در این سطوح نقاشی  هایی نیز ایجاد شده که در اثر گذر زمان ‏و عدم توجه به مرور ریخته و از بین رفته است.

محراب نیم  ‏دایره  ای کلیسا در منتها  الیه بخش شرقی و هم عرض ناو میانی ‏و در راستای آن ایجاد و در دو طرف آن، دو طاقچه تعبیه ‏شده است. در دو ضلع شمالی و جنوبی محراب، دو اتاقک کوچک به ‏منظور نگهداری اشیا و لوازم مورد استفاده در مراسم مذهبی و ‏لباس کشیش قرار گرفته و در هر چهار ضلع این اتاقک  ها چهار ‏طاقچه کوچک نیز ایجاد شده است.‏

فضای داخلی کلیسا به لحاظ کارکردی به سه بخش محل عوام، محل ‏سرودخوانان و محل محراب تقسیم و حریم این سه بخش با ایجاد ‏اختلاف سطح از یکدیگر منفک شده به طوری که محل سرودخوانان ‏بالاتر از محل عوام و محل محراب نیز به لحاظ اهمیت و جایگاه خاص ‏خود در بالاترین سطح منتها  الیه بخش شرقی احداث شده است.‏

نماها و تزیینات‏

ـ نماهای خارجی‏

نــمای خــارجـــی کـلیسـا با سنگ  های قلوه  ای و به نسبت کمتر ‏سنگ  های لاشه  ای ساخته شده و بین آنها با ملات گچ و ‏ترکیبات دیگر بندکشی شده و این بندکشی به گونه  ای است که ‏در بیشتر قسمت  ها، سطوح دیوارها را نیز پوشانده است. ‏دورتا دور مقطع طولی دیوارۀ خارجی با یک ردیف الوار ‏چوبی به دو بخش تقسیم شده که از این نظر جالب توجه است. در ‏مرمت  های اخیر سازمان میراث فرهنگی، از ملات سیمان در بند‏کشی  ها و سنگ  های لاشه  ای سیاه  رنگ در بخش  های فوقانی دیوارهای ‏کلیسا استفاده شده اسـت. گنبــد آجـری نیـز بر اثـر مرور زمــان ‏ آسیب دیده و تعدادی از آجرهای آن ریخته است. تزیینات ‏نماهای خارجی محدود به آجرکاری و ایجاد طاق جناغی در ورودی ‏جـنوبی اسـت و در دیـگر نـماهــای خارجی، تزیین خاصی به چشم نمی  خورد. در هریک از اضلاع شمالی و جنوبی دو نورگیر به منظور افزایش نور ‏داخلی کلیسا تعبیه شده که در دوره  های بعد برخی از آنها را مسدود کرده  اند. در دیوارۀ شرقی و در محل محراب ‏نیز سه نورگیر کوچک با هدف تأمین نور محراب و اتاق  های جانبی ‏ایجاد شده است.‏

ـ‏ نماهای داخلی‏

نمای داخلی دیوارهای کلیسا با لایۀ نسبتاً ضخیمی از گچ ‏پوشانده شده و به نسبت نماهای خارجی از تزیینات بیشتری در آنها ‏استفاده شده است. این تزیینات عموماً شامل نقاشی و رسمی  ‏بندی با استفاده از رنگ  های تیره، نارنجی و قهوه  ای در محل ‏طاق  نماهای زیر گنبد و رسمی  بندی  های محل محراب نیم دایره  ای ‏کلیساست. به استناد تصاویر منتشر شده از بازدید و بررسی ‏هیئت ایتالیایی طی 1356 و 1357ش (1977 و 1978م) در محل محراب ‏بقایای نقاشی  هایی با موضوعات مذهبی و چهرۀ تمام  قد قدیسان ‏و نقوش اسلیمی و گل و بوته وجود داشته که متأسفانه به ‏دلیل بی  توجهی، متروکه ماندن و نفوذ رطوبت و بعضاً تخریب  های ‏انسانی در حال حاضر از این نقوش اثری بر جای نمانده است.از ‏تزیینات طاق  نماهای زیر گنبد نیز تنها آثار اندکی از رنگ باقی مانده و مشخص نیست که این تزیینات به چه صورت بوده ‏است، هرچند این تزیینات نیز در صورت بی ‏توجهی در آینده  ای نزدیک به طور کامل از بین خواهد رفت.‏

‏با توجه به آنچه گفته شد جا دارد آثار تاریخی مهلذان به ‏ویژه کلیسای آن بیشتر مورد توجه پژوهشگران قرار ‏گیرد. این روستا یکی از روستاهای تاریخی و کهن شهرستان خوی ‏است. وجود یک تپۀ تاریخی با قدمت هزارۀ اول قبل از میلاد در ‏نزدیکی روستا نشان از سابقۀ تمدنی سه هزاره سالۀ آن دارد. ‏به نظر می  رسد با توجه به وجود کلیسای صلیب مقدس این ‏روستا از مناطق مهم ارمنی  نشین خوی بوده و این مسئله با ‏توجه به کلیسای تاریخی روستای فنایی و قبرستان و کلیسای ‏تاریخی روستای قریس، در فاصلۀ نه چندان دوری از روستای ‏مهلذان، قابل توجیه است. کلیسای صلیب مقدس مهلذان از بناهای ‏ارزشمند تاریخی استان آذربایجان غربی محسوب می  شود. هرچند در گذشته ‏تلاش  هایی برای معرفی آن صورت گرفته اما تا به امروز اهمیت آن، ‏چنان که شایسته است، برای پژوهشگران و مسئولان امر روشن ‏نشده. اهمیت عمدۀ این کلیسا به دلیل نقاشی  ها و دیوار  نگارهای منحصر به فرد آن است که همچون تزیینات نقاشی و طرح های اسلیمی و گل و ‏بوتۀ محراب کلیسای فنایی و برخی دیگر ‏از کلیساها نشان  دهندۀ تأثیر ‏معماری و هنر اسلامی ـ ایرانی بر روی معماری، هنر و تزیینات ‏کلیساهای این خطه از کشور است. به علاوه، این کلیسا از معدود ‏کلیساهایی است که تاکنون در وضعیت به نسبت سالمی باقی  مانده. هرچند مرمت  های صورت گرفته به دست ارمنیان و سازمان ‏میراث فرهنگی در کلیسا قابل تقدیر است و همین مرمت  ها نقش ‏عمده  ای در حفاظت از کلیسا و جلوگیری از تخریب و فرسودگی و سرپا نگه ‏داشتن آن داشته بنا همچنان در وضعیت حفاظتی ‏اضطراری و نامناسبی به سر می  برد و نیازمند حفاظت و مرمت  های فوری است. از سوی دیگر، قرار گرفتن کلیسا در نزدیکی جادۀ ‏مهم و ترانزیتی خوی ـ ماکو زمینه  ساز جذب ظرفیت بالاتری از ‏گردشگران داخلی و خارجی است تا از این بنای ارزشمند تاریخی ‏بازدید کنند و بیشتر با ارزش  های والای معماری و هنری آن آشنا ‏شوند. ‏

پی‌نوشت‌ها:

1-کارشناس ارشد باستان  شناسی ادارۀ کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی آذربایجان غربی.‏

2-محمد رضا محمد قلی زاده، آذربایجان غربی در آئینۀ تقسیمات کشوری جمهوری اسلامی ایران (ارومیه:چاپ حسام  ‏الدین چلبی،1391)، ص 67‏.

3- بهروز خان  محمدی، «پراکندگی کلیساهای تاریخی ارمنیان در آذربایجان غربی»، پیمان ، س9، ش31 (بهار1384): 78 ـ 88.‏           

4- ‎Wolfram‎ Kleiss

5- makhlazan

6- Wolfram ‎Kleiss,«Bericht uber Zwei Erkundungsfahrten In Nordwest-Iran‎», AMI, band 2‎(‎1969‎):92. ‎

7- Adriano‎ Alpago Novello, etal, Ricerca sull architettura armena Iran (Facolta di ‎Architettura, Politecnico di Milano, 1977‎‏), vol. I, no. 17 .‏

8- ibid.

9-محمد امین ریاحی، تاریخ خوی (تهران: توس، 1372)، ص 70.‏  

10-آندرانیک هویان، کلیساهای ارمنیان ایران (تهران: سازمان ‏میراث فرهنگی، 1382)، ص 90.‏      

11-نادره شجاع دل، «مروری بر کلیساهای ارامنۀ استان آذربایجان غربی»، ‏پیمان، ش 33 (پاییز 1384): 52 ـ 69.‏   

12-خان  محمدی، همان

منابع:

خان محمدی، بهروز. «معماری مذهبی ارامنه آذربایجان غربی از ‏دیدگاه باستان  شناسی‌(کلیساهای شهرستان ارومیه و حومه)». پایان  نامه ‏کارشناسی ارشد رشتۀ باستان  شناسی. دانشگاه تهران.‏ 1384.

ـــــــ .«پراکندگی کلیساهای تاریخی ارمنیان در آذربایجان ‏غربی». پیمان، س9، ش31. بهار 1384: 78 ـ 88.‏

ریاحی، محمد امین. تاریخ خوی. تهران: توس، 1372.‏

شجاع دل، نادره. «مروری بر کلیساهای ارامنه استان آذربایجان ‏غربی». پیمان، س9. ‌ش 33. پاییز1384: 52 ـ 69.

محمد قلی زاده، محمد رضا. آذربایجان غربی در آئینه تقسیمات ‏کشوری جمهوری اسلامی ایران. ارومیه: چاپ حسام الدین چلبی،1391.‏

هویان، آندرانیک. کلیساهای ارمنیان ایران. تهران: ‏سازمان میراث فرهنگی، 1382.

Novello, Adriano Alpago. etal. Ricerca sull architettura armena Iran. Facolta di ‎Architettura. Politecnico di Milano. vol. I, no. 17, 1977‎‏

ــــــــــ . Documents of Armanian architecture. Milan: Sorhul, ‎omme Edizione, 1988‎‏

Wolfram, Kleiss, «Armenische Kirchen in Azerbaijan». AMI. band 12. 1979

ــــــــــ. «Bericht uber Zwei Erkundungsfahrten In Nordwest-Iran». AMI. band 2‎. 1969. ‎

فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 72
سال نوزدهم | تابستان 1394 | 236 صفحه
در این شماره می خوانید:

سرزمین آراتا در منابع سومری و آرارت در انجیل

نویسنده: آرتاک موسیسیان / ترجمه: شاهن هوسپیان نام سرزمین آرارات پنچ بار در انجیل[1] آمده است، اولین بار در فصل چهارم باب هشتم کتاب «پیدایش» عهد عتیق در خصوص طوفان حضرت...

ارمنیان در مصر

نویسنده: آیمن زهری / ترجمه مونا محمد و تورج خسروی اشاره اگر چه این مقاله در 2005م، یعنی پیش از استعفای حسنی مبارک در11فوریه2011 و به قدرت ‏رسیدن محمد مرسی در 17ژوئن...

ارمنیان در گرجستان

نویسنده : ادوارد هاروتونیان گرجستان با وسعت 69.700 کیلومترمربع و جمعیت 3,729,635 نفر (در2014م) یکی از کشورهای قفقاز و از جمهوری  های اتحاد ‏جماهیر شوروی سابق است که در...

سفرنامه گرجستان

نویسنده: دکتر محمد حسین عزیزی دکترمحمد حسین عزیزی در 1336ش، در دامان خانواده  ای فرهنگی، در فسا (از شهرهای استان فارس) چشم به جهان گشود. وی ‏پس از پایان تحصیلات متوسطه...

خانه تاریخی سیمون

نویسنده: دکتر غلامرضاکیانی خانه  های سنتی جلفا یادگارهایی ارزشمند از شیوۀ زندگی و تعاملات فرهنگی ـ اجتماعی مردمانی است که نزدیک به چهار قرن ‏پیش، به دلایل تاریخی و...

قبرستان ارمنیان رشت

نویسنده: ادوارد هوسپیان ادوارد هوسپیان، در بهمن 1333ش، در خرمشهر به دنیا آمده است. در هشت سالگی، در پی سانحۀ مرگبار تصادف خودروی  پدر، همراه ‏با مادر و چهار برادر و...

معرفی و تحلیل گورستان های ارمنیان شهرستان خمین

نویسنده: دکتر علی نوراللهی / غلام شیرزاد « مزار انسان، پیش از آنكه گویای مرگ انسان باشد، نشانۀ زندگی انسان استزیرا كه مرگ میوۀ زندگی، بخشی از زندگی و كوچك تر از ‏زندگی...

جانشینی نمادها در گسترۀ زمان: تبـرک انگـور در نـزد ارمنیـان

نویسنده: دکتر امیلیا نرسیسیانس اشاره این مقاله با استفاده از دو بعد جانشینی و همنشینی، از مهم‌ترین ابزارهای تحلیل متن در نشانه‌شناسی ساخت  گرا، ضمن ‏توصیف یکی از اعیاد...

تبیین جایگاه میناس،نقاش ارمنی،در تاریخ نقاشی ایران

نویسنده:  دکتر مهدی علی اکبرزاده اشاره ‏ نقش و تأثیر تاریخی ارمنیان به عنوان یکی از اقوام تأثیرگذار در فرهنگ و هنر ایران در هر تحقیقی اثبات شده ‏است. خصوصاً، در زمینۀ...

مزرعه قِه قو

نویسنده: آودیس آهارونیان / ترجمه هارپیک تمرازیان دربارۀ نویسنده آوِدیس آهارونیان نویسنده و فعال اجتماعی ـ سیاسی ارمنی در 1866م در روستای ایگدیرماوا  از توابع ایگدیر در...