سال نوزدهم | پاییز 1394 | 240 صفحه

جهت مشاهده و ورق زدن صفحات
روی تصویر زیر کلیک کنید.

در این شماره می خوانید:


1- مقاله ها

    • نگاهی به روابط فرهنگی ایران و ارمنستان | آنی آزادیان / ترجمه آرمن قازاریان
    • آراکل داوریژتسی (تبریزی) | آنوشیک ملکی
    • کتیبه های اورارتویی در آذربایجان غربی | بهروز خان محمدی
    • گذری کوتاه بر دیروز و امروز ارمنیان فریدن | محمد رافعی
    • درگیری ارمنی – تاتاری و کشتارهای ارمنیان باکو (1905 – 1906م) | ایساک یونانسیان
    • پاک سازی قومی و کشتار ارمنیان در جمهوری آذربایجان (1988 – 1990م) | ایساک یونانسیان

2- چهره های علمی

  • آرگ مگردیچیان،چهره ای ماندگار در عرصه مهندسی ایران  | ادوارد هاروتونیان
  • آشنایی با هایک میرزایانس،از پیشگامان علم حشره شناسی ایران | آرمیک نیکوقوسیان

3- چهره های هنری

  • ماندگاری و کیفیت کلید موفقیت یک گروه کر | گریگور قضاریان

4- چهره های ادبی

  • واراند،شاعر ارمنی گوی ایرانی با چهل و پنج سال فعالیت ادبی | ادوارد هاروتونیان/دکتر قوام الدین رضوی زاده/گیتی خوشدل/واراند ترجمه ادوارد هاروتونیان/دکتر کارن خانلری

5- معرفی،نقد و بررسی کتاب

  • لُرِتا و شهد نمایش | دکتر طهمورث ساجدی
  • سیری در کتاب فرمانروایان شاخ زرین | ادوارد هاروتونیان

    6- گزیده رویدادها

  • آربی اُوانسیان در نشستی دوستانه با خوانندگان کتاب | آدیس عیسی قلیان

ســرمقــاله

   قوم‎  ‎ارمن  از  همان  روز  نخست  پذیرش  مسیحیت  به‎  ‎منزلۀ  دین  رسمی،‎  ‎مذهب  مرسلی[1]  ارتدکس[‎[2  را‎  برگزید،‎  ‎آداب  زندگی  خود‎  را  بر  آن  منطبق  ساخت  و‎  ‎فرهنگ  کهن  خود  را  با  آن      پیوند  زد  آنچنان  که  پس  از  گذشت  سده  ها  ‎جوامع‎  ‎ارمنی‎  ‎پراکنده‎  ‎در‎  ‎چهار‎  ‎گوشۀ‎  ‎جهان،‎  ‎همچنان  دل  در  گرو  این  آیین  دارند.  ‎

 از‎  ‎این  رو،‎  ‎‎در‎  ‎طی‎  ‎هفده‎  ‎قرن‎  گذشته‎  ‎تا‎  ‎به‎  ‎امروز  همۀ‎  ‎132‎  ‎جاثلیق‎  ‎کلیسای‎  ‎مرسلی‎  ‎ارمنیان[3]  بر‎  ‎استحکام‎  ‎رابطۀ‎  ‎ناگسستنی‎  ‎مذهب‎  ‎و‎  ‎فرهنگ‎  ‎این  قوم  تأکید  ‎داشته  و‎  ‎حامی‎  ‎فرهیختگان‎  ‎    ارمنستان‎  ‎و‎  ‎دیاسپورای[4]  ارمنی‎‎  ‎و‎  ‎مشوق‎  ‎همۀ‎  ‎کسانی  بوده    اند  که  دستی  در‎  ‎فرهنگ‎  ‎ارمن‎  ‎داشته    ‎اند‎.‎

ما  نیز  در‎  ‎جشن‎  ‎پاییزۀ‎  ‎فرهنگ‎  ‎ارمنیان،‎  ‎با‎  ‎یادآوری‎  ‎نام‎  ‎تنها‎  ‎تنی‎  ‎چند  از‎  ‎پرچم    داران‎  ‎روحانی‎  ‎فرهنگ‎  ‎ارمن‎  ‎در‎  ‎چارچوب‎  ‎تنگ‎  ‎این‎  ‎سرمقاله،‎  ‎می    کوشیم  تا  هم‎  ‎ادای‎  ‎دینی‎  ‎‎به‎  ‎هویت‎  ‎مذهبی‎  ‎و‎  ‎شخصیت‎  ‎فرهنگی‎  ‎قوم‎  ‎ارمنی‎  کرده  باشیم‎  ‎و‎  ‎هم،‎  ‎این‎  ‎مجال‎  ‎را‎  ‎فرصتی‎  ‎گران    بها‎  بیابیم  ‎برای‎  ‎تقویت‎  ‎انگیزه‎    ‎های‎  ‎خود‎  ‎در‎  ‎راه‎  ‎نیل‎  ‎به‎  ‎اهداف‎  ‎فرهنگی    مان‎.‎

بانگرشی‎  ‎بر  واقعیت    های  تاریخی  و  ویژگی    های  ملی  قوم  با    ‎فرهنگ  ولی  محروم  از  حاکمیت  ‏ارمنی[5]  ‎شاید‎  ‎‎ارمنیان  را‎  بتوان  از  جملۀ‎  ‎مردمانی‎  دانست‎  ‎که‎‎  ‎هم‎  ‎نام  «‎‎امت‎»‎  و‎  ‎هم‎  ‎نام  ‏‎«ملت»‎‏‎  ‎بر‎  ‎اجتماع‎  ‎آنان‎  قابل  اطلاق  باشد.  این  امر‎  ‎صرفاً‎  ‎به‎  ‎خاطر‎  ‎عنصر‎  ‎مشترک‎  ‎‏فرهنگ  ‎در  بین  آنان  است  که‎  ‎‎  ‎تار‎  ‎و‎‎  ‎پود‎  ‎هویت‎  ‎و  شخصیت‎  ‎قوم‎  ‎ارمن‎  ‎بر  مبنای  آن  تنیده  شده  است‎.‎

واژۀ‎‎‏«ملت»‎  ‎همواره  با‎  ‎عنصر‎  ‎سرزمین‎  ‎پدری‎  ‎و‎  ‎قلمرو‎  ‎جغرافیایی‎  ‎خاص‎  ‎آن‎  ‎همراه  ‎بوده  و‎  ‎تنها‎  ‎در‎  ‎جوار‎  این  قلمرو  ‎معنا‎  ‎و‎  ‎مفهوم‎  ‎پیدا‎  ‎کرده‎  ‎و‎  ‎در‎  ‎عرف‎  ‎حقوق‎  ‎داخلی‎  ‎و‎  ‎خارجی‎  ‎به‎  ‎رسمیت‎  ‎شناخته‎  ‎شده‎  ‎است‎‎،‎  در‎  ‎حالیکه‎  ‎واژۀ‎  «‎امت‎»‎  صرفاً‎  ‎با‎  ‎عناصر‎  ‎عقیدتی‎  ‎و‎  ‎آرمانی‎  ‎پیوند‎  ‎خورده‎  ‎و‎  ‎بدون‎  ‎توجه‎  ‎به‎  ‎مرز‎  ‎سرزمین    ها‎  ‎و‎  ‎تفاوت‎    ‎های‎  ‎نژادی،‎  ‎زبانی،‎  ‎ملی‎  ‎و‎  ‎فرهنگی‎  ‎شکل‎  ‎گرفته‎  ‎و‎  هرگونه  مرزبندی‎  ‎جغرافیایی‎  ‎را‎  ‎به‎  ‎کناری‎  ‎می‌نهد.  ‎آحاد‎  ‎چنین  جامعه    ای‎  ‎هم‎  ‎ویژگی    های  خاص‎  جامعه  را‎  ‎اقتباس‎  می    کنند،‎  ‎خود‎  ‎را‎  ‎با‎  ‎آن‎  ‎تطبیق‎  ‎می    دهند‎  ‎و‎  ‎در‎  ‎قبال‎  ‎آن‎  ‎تعهداتى‎  ‎را‎  ‎بر‎  ‎عهده‎  ‎می    ‎گیرند‎.‎

«مفهوم  ‎‎‎‏فرهنگ»‎  را‎  ‎به  سبب  گستردگی‎  ‎‎طیف عناصر  تشکیل دهندۀ  آن‎ ‎نمی ‎توان‎  ‎به‎ ‎آسانی‎  ‎تعریف‎  ‎کرد. ‎از‎  ‎نظر‎  ‎ادوارد‎  ‎بی‎. ‎تایلر‎[6]،‎‎  مردم  شناس‎  ‎بزرگ‎  انگلیسی،‎ ‎فرهنگ‎  ‎ملغمۀ‎  ‎پیچیده اى‎  ‎از‎    ‎تجمیع‎  ‎علوم‎  ‎و‎  ‎دانش  ها،‎ ‎اعتقادات،‎ ‎هنرها،‎ ‎افکار‎  ‎و‎  ‎عقاید،‎ ‎صنایع،‎  ‎فنآوری ‎ها،‎اخلاق،‎ ‎قوانین،‎ ‎عادات،‎ ‎آداب‎  ‎و‎  ‎رسوم‎  ‎و‎  ‎رفتار‎  ‎است‎  که‎  ‎هر‎  ‎عضوی‎  ‎از‎  ‎جامعه‎  ‎آن‎  ‎را‎  ‎از‎  ‎جامعۀ‎  ‎خود‎  ‎اقتباس‎  ‎می‎  ‎کند،‎خود‎  ‎را‎  ‎با‎  ‎آن‎  ‎تطبیق‎  ‎می دهد‎  ‎و‎  ‎در‎  ‎قبال‎  ‎آن‎  ‎تعهداتى‎  ‎را‎  ‎بر‎ ‎عهده‎  ‎می  گیرد‎.‎

     تعریف‎  ‎دقیق‎  ‎رابطۀ‎  ‎فرهنگ‎  ‎با‎  ‎دین‎  ‎و‎  ‎مذهب‎  ‎از‎  ‎دیگر‎  ‎دغدغه  های  فکری  جامعه‎‎شناسان‎  ‎است‎.‎  اگر‎  ‎فرهنگ‎  ‎را‎  ‎در‎  ‎برگیرندۀ‎  ‎اعتقادات،‎  ‎ارزش  ها،‎  ‎اخلاق،‎  ‎رفتارهاى‎  ‎متأثر‎  ‎از‎  ‎این‎  ‎سه‎  ‎و‎ همچنین، ‎آداب‎  ‎و‎  ‎رسوم‎  ‎عرف‎  ‎یک‎  ‎جامعه‎  ‎بدانیم،‎  ‎می‎  ‎توان‎  ‎آن‎  ‎را‎  دربرگیرندۀ‎  ‎باورهاى‎  ‎قلبى‎  ‎دینی‎  ‎و‎  ‎غیر‎  ‎دینى‎  ‎و‎ همچنین  ‎رفتارها‎  ‎و‎  ‎آداب‎  ‎و‎  ‎رسوم‎  ‎دینى‎  ‎و‎ ‎غیردینى‎  ‎دانست‎  ‎و‎  ‎دین‎  ‎را‎  ‎جزئی‎  ‎از‎  ‎فرهنگ‎  ‎قلمداد‎  ‎کرد‎. از‎  ‎سویی  ‏دیگر،  اگر‎  ‎آداب‎  ‎و‎  ‎رسوم‎  ‎را‎  ‎شالودۀ‎  ‎اصلی‎  ‎فرهنگ‎  ‎و‎  ‎صرفاً‎  ‎ظاهر‎ ‎رفتارها‎  ‎را،‎  ‎بدون‎  ‎در‎  ‎نظر‎ ‎گرفتن‎  ‎پایه هاى‎  ‎اعتقادى‎  ‎آن‎  ،‎معرف‎  ‎فرهنگ‎  ‎یک‎  ‎جامعه‎  ‎بدانیم،‎  ‎رابطۀ‎  ‎دین‎  ‎با‎  ‎فرهنگ‎  ‎شبیه‎  ‎دو‎  ‎مجموعه ‎اى‎  ‎خواهد‎  ‎بود‎  ‎که‎  ‎تنها‎  ‎در‎  برخی  موارد  ‎با‎  ‎یکدیگر‎  ‎مشترک‎  ‎هستند،‎  ‎نه‎  ‎دین‎  ‎به  طور‎  ‎کامل  جزئی‎  ‎از‎  ‎فرهنگ‎  ‎محسوب‎  ‎می شود‎  ‎و‎  ‎نه‎  ‎فرهنگ‎  ‎زیر‎  ‎مجموعه ‎اى‎  ‎از‎  ‎دین  به  حساب  می  آید.‎

در‎  ‎راستای‎  ‎تعریف  رابطۀ  بین  اعتقادات  و  فرهنگ،‎  ‎شاید  با  گذشتن  از  ‎  ‎تفسیر‎  دشوار‎  ‎مفهوم‎  ‎دین‎  ‎و‎  ‎به  جای  آن  درک‎  ‎مفهوم‎  ‎ملموس    ‎تر‎  ‎مذهب‎  ‎و‎  ‎پذیرش‎  ‎فرهنگ‎  ‎در‎  ‎مقام‎  ‎عاملى‎  ‎که‎  ‎به‎  ‎زندگى‎  ‎  ‎مادی  و  معنوی  ‎انسان‎  ‎معنا‎  ‎و‎  ‎جهت‎  ‎مى‎    ‎بخشد،‎  ‎بتوانیم‎  ‎به‎  ‎ساده‎    ‎ترین‎  ‎نتیجۀ‎  ‎ممکن‎  دست‎  ‎یابیم‎که‎  ‎همانا‎  ‎انطباق‎  ‎فرهنگ‎  ‎و‎  ‎مذهب‎  ‎است‎  ‎‎.‎

سهل  ‎تر‎  ‎از‎  ‎بررسی‎  ‎رابطۀ‎  ‎مذهب‎  ‎و‎  ‎فرهنگ‎  ‎در‎  ‎ابعاد‎  ‎کلی‎  ‎آن،‎  ‎لمس‎  ‎هدف‎    ‎دار‎  ‎رابطۀ‎  ‎استثنایی‎  ‎بین‎  ‎مذهب‎  ‎و‎  ‎فرهنگ‎  ‎قوم‎  ‎ارمن‎  ‎است‎  ‎که‎  ‎به‎  ‎مناسبت‎  ‎فرا‎  ‎رسیدن‎  ‎پاییز‎  ‎طلایی‎  ‎و‎  ‎جشن‎  ‎سالانۀ‎  ‎فرهنگ‎  ‎ارمنیان‎  ‎در‎  ‎سرمقالۀ‎  ‎این‎  ‎شماره‎  ‎موضوعیت‎  ‎یافته‎.‎

قوم‎  ‎ارمن‎  ‎بنا‎  ‎بر‎  ‎وضعیت‎  ‎جغراسیاسی‎  ‎مرز‎  ‎و‎  ‎بوم  خود‎  ‎از‎  ‎دیرباز‎  ‎با‎  ‎موضوع  دیاسپورای‎  ‎ارمنیان‎  ‎مواجه‎  ‎بوده‎  و  گاه  نیز  آحاد  آن  به  دیگر  مذاهب  آیین  مسیحیت‎  ‎گرویده‎  ‎و‎  ‎در  مقاطعی  از‎  ‎تاریخ،  به‎  ‎تابعیت‎  ‎کشور‎    های‎  ‎دیگر‎  ‎در‎    ‎آمده    ‎اند.  با  این  حال،‎  ‎پیشوایان‎  ‎کلیسای‎  ‎ارمنی‎  هیچ    گاه‎  ‎تمایزی‎  ‎بین‎  ‎فرزندان‎  ‎فرهیختۀ‎  ‎خود‎  ‎قائل‎  ‎نبوده‎    ‎اند‎.‎

سرنوشت  و  سرگذشت‎  ‎فرهیختگان‎  ‎نامداری‎  ‎که‎  ‎نامشان‎  ‎را‎  ‎در‎  ادامه  خواهیم  آورد‎  ‎به‎  ‎صراحت‎  از‏‎عاملیت  ‎‎موفق‎‎  فرهنگ  ‏‎‎در‎‎دین  و  تأثیرات  انکار    ناپذیر  دین  در  ‏فرهنگ  حکایت  دارند‏‎.‎

ابداع  کنندۀ  الفبای  ارمنی،  نخستین  مترجم  انجیل  مقدس  به  زبان  ارمنی  و  ‎‎آغازگر‎‏  جنبش  ‏روشنگری‎ارمنیان؛‎  ‎پدر‎  ‎موسیقی‎  ‎اصیل‎  ‎ارمن؛‎  ‎پدر‎  ‎تاریخ‎  ‎قوم‎  ‎ارمن؛‎  ‎و‎  ‎عارف،‎  ‎شاعر‎  ‎و‎  ‎نغمه‎  ‎سرای‎  ‎سنتی‎  ‎ارمن‎  ‎چهار‎  ‎شخصیتی‎  ‎بوده‎    ‎اند‎  ‎که‎  ‎دو  عامل  مذهب‎  ‎و‎  ‎فرهنگ‎  ‎  ‎در‎  ‎ذهن  آنان  ‎بر  یکدیگر‎  ‎منطبق  ‎بوده  ‎و‎  ‎هریک‎  ‎سرچشمه‎  ‎در‎  ‎دیگری‎  ‎داشته‎  ‎است‎.‎

    حروف  ‎‎الفبای  ‎‎زبان  ‎‎ارمنی  ‎شانزده‎‎قرن‎‎  پیش  ‎به  همت‎‎‎  ‎مسروپ‎  ‎ماشتوتس‎  ‎مقدس[7]  و‎  ‎همراه  وی‎جاثلیق  ساهاک‎‎پارتِو[8]،‎‎  دو‎  ‎تن‎  ‎از‎  ‎روحانیان‎  ‎فرهیخته‎  ‎و‎  ‎میهن‎   ‎پرست‎  ‎کلیسای‎  ‎مرسلی،‎  ‎در‎  ‎برهه  ‎ای‎  ‎از‎  ‎زمان‎  ‎ابداع‎  ‎شد‎  ‎که‎  ‎ارمنستان‎  ‎از‎  ‎نظر‎  ‎سیاسی‎  ‎میان‎  ‎دو‎  ‎کشور‎  ‎قدرتمند‎  ‎آن‎  ‎زمان،‎  ‎یعنی‎  ‎ایران‎  ‎و‎  ‎روم‎  ،‎تقسیم‎  ‎شده‎  ‎بود  و‎  ‎ارزش‎  ‎های‎  ‎ملی،‎  ‎قومی‎  ‎و‎  ‎فرهنگی‎  ‎ساکنان‎  ‎آن‎  ‎در‎  ‎آستانۀ‎  ‎ویرانی‎  ‎و‎      ‎نابودی‎  ‎قرار‎  ‎داشت‎.  با‎  ‎ابداع‎  ‎حروف‎  ‎الفبا‎  ‎جنبش‎  ‎عظیمی‎  ‎در‎  ‎فرهنگ‎  ‎ارمنیان‎  ‎آغاز‎  ‎شد  و‎  ‎کتاب‎  ‎های‎  ‎مقدس‎  ‎عهد  ‎عتیق  ‎و  ‎عهد  ‎جدید‎  ‎و‎  ‎دیگر‎  ‎متون‎  ‎دینی،‎  ‎علمی‎  ‎و‎  ‎فلسفی‎  ‎به‎  ‎زبان‎  ‎ارمنی‎  ‎ترجمه‎  ‎شد‎  ‎تا‎  ‎قرن‎  ‎پنجم‎  ‎میلادی‎  ‎به‎  ‎سدۀ‎  ‎طلایی‎  ‎فرهنگ‎  ‎ارمنی‎  ‎شهرت‎  ‎یابد  و  مسروپ‎  ‎ماشتوتس،‎  ‎به‎  ‎پاس‎  ‎خدمات‎  ‎خود،‎  ‎در‎  ‎زمرۀ  ‎قدیسان‎  ‎کلیسای‎  ‎ارمنی‎  ‎جای‎  ‎گرفت‎  ‎تا‎  ‎اولین‎  ‎رابطۀ‎  ‎فرهنگ‎  ‎و‎  ‎مذهب‎  ‎در‎  ‎هویت‎  ‎ارمنیان‎  ‎به‎  ‎منصۀ‎  ‎ظهور‎  رسد.‏

موسیقی‎  ‎ارمنی‎  ‎نیز‎  ‎مدیون‎  ‎نوابغ‎  ‎روحانی‎  ‎خود‎  ‎است‎.‎  سوقومون‎  ‎سوقومونیان‎  ‎[9]،‎‎ملقب‎  ‎به‎  ‎نام‎  ‎مذهبی‎  ‎کومیتاس،[10]  ‎که‎  ‎از‎21‎  ‎سالگی‎  ‎در  دیر‎  ‎اجمیادزین[11]  به‎  ‎جمع‎  ‎دانش    آموختگان‎  ‎کلیسا‎  ‎پیوسته‎  ‎بود،‎  ‎به‎  ‎تشویق  ‎پیشوای  دینی  ارمنیان‎‎‎  ‎و‎  ‎با‎  ‎تکیه‎  ‎بر‎  ‎استعداد‎  ‎ذاتی‎  ‎خود‎  ‎مابقی‎  ‎عمر‎  ‎را‎  ‎در‎  ‎کسوت‎  ‎روحانیت‎  ‎به‎  ‎تعالی‎  ‎موسیقی‎  ‎ارمنی‎  ‎اختصاص‎  ‎داد.‎

خدمات‎  ‎بی   ‎بدیل‎  ‎کومیتاس‎  ‎به‎  ‎موسیقی‎  ‎سنتی‎  ‎ارمنی‎  ‎و‎  ‎شاراکان    ‎ها[12]  یا‎  ‎موسیقی‎  ‎مذهبی‎  ‎ارمنی‎  ‎نام  وی‎  ‎را‎  ‎به‎  ‎بخشی‎  ‎جدا‎  ‎ناشدنی‎  ‎از‎  ‎ارکان‎  ‎کلیسای‎  ‎مرسلی‎  ‎ارمنی‎  ‎و‎  ‎فرهنگ‎  ‎ارمنی‎  ‎پیوند‎  ‎زد‎.‎

موسس‎  ‎خورناتسی،[13]  دین  پژوه،‎  ‎فیلسوف‎  ‎و‎  ‎تاریخ‎  ‎نگار  و  ‎یکی‎  ‎از‎  ‎شاگردان‎  ‎مسروپ‎  ‎ماشتوتس‎  ‎و  ‎خلیفه  ‎‎ساهاک‎‎پارتِو،  ‎که  بخش  مهمی  از  دوران  جوانی  و  تحصیلش  را  در  خارج  از   مرزهای  ارمنستان  سپری  کرده  بود،  به‎  ‎دلیل‎  ‎خدماتش‎  ‎در‎  ‎نگارش‎  ‎تاریخ‎  ‎قدیم‎  ‎ارمنیان‎  ‎و‎  ‎ترجمۀ‎  ‎ادبیات‎  ‎دنیای‎  ‎مسیحیت،‎‎  ‎صرفاً‎  ،‎به‎  ‎استناد‎  ‎خدمات‎  ‎فرهنگی‎  ‎اش‎  ‎از‎  ‎سوی‎  ‎جاثلیق‎  ‎گیود[14]،‎‎‎ پیشوای‎  ‎کلیسای‎  ‎مرسلی‎  ‎زمان‎  ‎خود،‎  ‎به‎  ‎مقام  قداست‎دست  یافت.  اثر  سه  جلدی  تاریخ  ارمنیان خورناتسی  حاوی  جزئیات  ارزشمند  و  کم  نظیری  از  تاریخ  سیاسی،  فرهنگی  و  اجتماعی  قوم  ‏ارمن  و  همسایگان  ارمنستان  از  2492  قبل  از  میلاد  مسیح  تا  438م  است.‏  ارمنیان‎  ‎موسس‎  ‎خورناتسی‎  ‎را‎  ‎هرودوت[15]  خود‎  ‎می‎  ‎دانند‎.‎

ترانه‎  ‎ها‎‎ی‎  ‎سایات‎  ‎نووا،[16]  شاعر‎  ‎صوفی‎  ‎مسلک‎  ‎و‎  ‎نغمه  ‎سرای‎  ‎ارمنی،‎  ‎ریشه‎  ‎در‎  ‎ترکیب‎  ‎هویت‎  ‎ادبی‎  ‎دو‎  ‎قوم‎  ‎ارمنی  و‎  ‎گرجی‎  ‎ساکن‎  ‎قفقاز‎  ‎دارد.  ‎ارمنیان‎  ‎سایات‎  ‎  ‎نووا‎  ‎را‎  ،‎که‎  ‎همسرش  او‎  ‎را‎  ‎پدر‎  ‎استپانوس‎  ‎خطاب‎  ‎می‎    ‎کرد،‎  ‎به‎  ‎دلیل‎  ‎همت‎  ‎و‎  ‎دانش‎  ‎تجربی‎  ‎او‎  ‎در‎  ‎بازسازی‎  ‎تفکر‎  ‎آریایی‎  ‎قوم‎  ‎ارمن‎  ‎ارج‎  ‎می    ‎نهند.‎

سایات‎  ‎نووا‎  ‎از‎47‎  ‎سالگی‎  ‎دنیای‎  ‎موسیقی‎  ‎را‎  ‎وداع‎  ‎گفت‎  ‎و‎  ‎به‎  ‎دنیای  روحانیان  مسیحی  پناه‎  ‎برد.  ‎او‎  ‎در  دیر  ‎هاقباد‎‎  درشمال  ارمنستان‎  ‎و  همچنین،  به‎  ‎هنگام‎  ‎اقامت‎  ‎در‎  ‎بندر‎  ‎انزلی‎  ‎به‎  ‎رونویسی‎  ‎قطعاتی‎  ‎از‎  انجیل  ‎مقدس‎  ‎و‎  فغان    نامۀ  ‎گرگوار،  ‎اثر  عرفانی  و  جاودانۀ  گریگور‎  ‎نارکاتسی،[17]  از  قدیسان‎  ‎ارمنی،‎  ‎پرداخت‎.‎  امروزه  پس‎  ‎از‎  گذشت‎  ‎سه‎  ‎قرن‎  ‎از‎  ‎روزگار‎  ‎سایات‎    ‎نووا،‎  ‎کمتر‎  ‎‎ارمنی    ای‎  ‎را‎  ‎می    ‎توان‎  ‎یافت‎  ‎که‎  ‎یاد‎  ‎او‎  ‎و‎  ‎عرفان‎  ‎شاعرانۀ‎  ‎او‎  ‎را‎  ‎در‎  ‎قلب‎  ‎خود‎  ‎جای‎  ‎نداده‎  ‎باشد‎.‎

سالگرد‎  ‎فرهنگ‎  ‎ارمنیان،‎  ‎یاد‎  ‎فرهیختگانی‎  ‎که‎  ‎بهار‎  ‎فرهنگ‎  ‎را‎  ‎به‎  ‎امت‎  ‎و‎  ‎ملت‎  ‎ارمنی‎  ‎تقدیم‎  ‎کردند‎  ‎و‎  ‎یاد  ‏132  پیشوای  کلیسای  مرسلی‎  ‎ارمنی  را‎  ‎گرامی‎  ‎می    ‎داریم.    ‎

پی‌نوشت‌ها:

1-کلیسای‎  ‎مرسلی‎)  ‎حواریون)  ‏‎  ‎در‎  301  م‎  ‎بر  اساس  رساله    های  دو‎  ‎تن  از  حواریون  حضرت  مسیح،  که  برای  تبلیغ  مسیحیت  به  ارمنستان  ‏آمده  بودند،  شکل‎  ‎گرفت‎.‎

2-بنیادگرا

3-پس  از  گریگور  روشنگر،  اولین  جاثلیق  کلیسای  مرسلی  ارمنی  (302  –  325م)،  در  طی  هفده  قرن  تا  رهبریت  جاثلیق  گارگین  دوم  (1999م  ـ  تاکنون)،  یکصد  و  ‏سی  پیشوای  دیگر،  به  تسلسل،  رهبری  کلیسای  ارمنی  را  بر  عهده  داشته    اند.‏

4-  ‎Diaspora

برگرفته‎  ‎از  زبان  یونانی  به  معنا  پراکندگی.  ‎ارمنیان‎  ‎بنا  به  دلایل  جغراسیاسی  از  گذشته    های  دور  در  چهار‎  ‎گوشۀ  جهان  پراکنده  بوده    اند‎.‎

5-ارمنستان  در‎  ‎قرن  یازدهم  میلادی  استقلال  خود  را‎  ‎ازدست  داد  و  برای  قرن‌ها  تحت  فرمان  قدرت    های‎  ‎بلا  منازع  منطقه  اداره  می    ‏شد‎.  در  حال  حاضر،  25  سال  است  که  این  کشور  به  استقلال  دست  یافته‎.‎

6-Edward  B.  Tylor

7-  ‎Saint  Mesrop  Mashtots  (361  –  440)

8-  ‎Saint  Sahak  Partev  (354  -439)

پنجمین‎  ‎خلیفۀ‎  ‎‏  کلیسای‎  ‎مرسلی‎  ‎ارمنی.

9-  Soghomon  Soghomonian

10-  Komitas‎

سوقومون  در1894‎  ‎م  در‎25‎سالگی‎  ‎به‎  ‎رسم‎  ‎کلیسای‎  ‎مرسلی‎  ‎ارمنی‎  ‎نام‎  ‎مذهبی  مستعار‎  ‎کومیتاس  ‎را‎  ‎بر‎  ‎خود‎  ‎نهاد‎  ‎تا‎  ‎در‎  ‎زمرۀ‎  ‎روحانیان‎  ‎کلیسا‎  ‎قرار‎  ‎گیرد‎.‎

11-مقر  خلیفه    گری  کلیسای  مرسلی  ارمنیان  جهان  که  در  303  م  در  ارمنستان  تأسیس  شد.‏

12-موسیقی‎  ‎مذهبی‎  ‎کلیسای‎  ‎مرسلی‎  ‎ارمنی‎  ‎در‎  ‎قرون‎  ‎وسطا‎  ‎که‎  ‎بر‎  ‎اساس‎  ‎محتوای‎  ‎انجیل    ها‎  ‎سروده‎  ‎شده  است‎.‎

13-  Movses  Khorenatsi  (410  –  490)

تاریخ‎  ‎نگار‎  ‎ارمنی.

14-  ‎Gyut  (461  –  471)

15-  Herodotus  (484  –  425  BC)‎

نخستین‎  ‎تاریخ‎  ‎نگار‎  ‎یونان‎  ‎باستان.

16-  Sayat  Nova  (1722  –  1795)

هاروتین‎  ‎یا‎  ‎آروتین‎  ‎سایادیان‎  ‎ملقب‎  ‎به‎  ‎سایات  نووا.

17-  Grigor  Narekatsi

وی  بزرگ    ترین‎  ‎و‎  ‎سرشناس    ترین‎  ‎نمایندۀ‎  ‎ادبیات‎  ‎عرفانی  ـ  مذهبی‎  ‎این‎  ‎دوران‎  ‎است‎  ‎که‎  ‎در‎  ‎کنار‎  ‎آثار‎  ‎مذهبی‎  ‎متعدد‎  ‎اثر‎  ‎معروف  ‎فغان    ‎نامه  ‎‎یا‎  ‎به‎  ‎زبان‎  ‎عامیانه  ‎نارِک‎  ‎را‎  ‎آفرید،  ‎اثری‎  ‎که‎  ‎طی‎  ‎سده    های‎  ‎متمادی‎  ‎کتاب‎  ‎محبوب‎  ‎و‎  ‎مقدس‎  ‎ارمنیان‎  ‎بوده‎  ‎است‎.  ‎براساس‎  ‎یادداشت‎  ‎پایان‎  ‎کتاب‎  ‎‎فغان    ‎نامه‎  ‎تاریخ‎  ‎نگارش‎  ‎آن‎  ‎بین‎  ‎سال    های‎  ‎‏1000‏‎  ‎تا‎  ‎‏1003‏‎  ‎میلادی‎  ‎است.‎