نویسنده: دکتر امیر حسین نوربخش

یورگن هابرماس،[2] فیلسوف معاصر آلمانی، همـیشه عبـارت «قـرن کوتـاه بیستـم» را برای توصیف دوره  ای تاریخی به کار می  برد کـه ‏به اعتقـاد خیـلی  ها سرعـت پیشرفـت تکنولوژی در آن سبـب پدید آمـدن موج  های جـدیـدی در تفـکر و زندگـی روزمـره مـردم جهـان شد. ‏بروز احـساسـات و عقایـد جدیـد ملی  گرایانه (ناسیونالیستی) و نیز جهان  وطنی (انترناسیونالیستی) موجب فوران ناگهانی ملت  های ‏نوظهور و یا ملل کهنی شد که قصد احیای آرمانشهر تخیلی و وسوسه  برانگیز خود را داشتند تا به مدد آن، دولت ـ ملت  های مدرنی را بنیان نهند. فروپاشی امپراتوری  ها سبب شد تا حرکت تاریخ هر آینه پیش  تر رود. این پیش  روی از یک مفهوم ‏ناگزیر بود و آن عبارت بود از خشونت  ورزی! هگل،[3] فیلسوف آلمانی، عقیده داشت که «در تاریخ کسی پیروز است که باید پیروز شود». بی  شک ملت  های بازخاسته  ای چون ایتالیا، آلمان، ترکیه و … از این دایره بیرون نبودند. دید رمانتیک به سیاست و تلاش برای ‏تجدید حیات زمینه  های خشونت سیاسی را فراهم کرد؛ در نتیجه، ماشین  های کشتار دوباره به راه افتادند. دو جنگ جهانی قدرت  های ‏بزرگ را تضعیف کرد و کشورهای کوچک و بزرگ جدیدی از پی یکدیگر سربرآوردند. در پی این روند بود که قومیت رفته رفته از معنا تهی  شد ‏و ملت  خواهی جایش را پر کرد. خانم هانا آرنت،[4] فیلسوف امریکایی یهودی  تبار، ضمن تقبیح دید احساسی و رمان گونه به ‏سیاست، در پی افسون  زدایی از قدرت برآمد و ترجیح داد تا به جای غلو در مفهومی مبهم به نام ملت به انسان  ها به مثابه ‏‏شهروند بنگرد. وی در ادامه به ارزش  گذاری رفتارهای چندگانه بشر و تحلیل مفهوم شگرفی به نام وضع بشر پرداخت و از ‏میان همه رفتارهای فردی و اجتماعی انسان  های متجدد و متحجر، فعالیت سیاسی را نقطه اوج رشد ‏انسان مدرن دانست. هرچند، این تعبیر اصولاً با مفهوم فردیت مورد علاقه او هماهنگی ندارد اما نمی  توان منکر این حقیقت شد که امروزه ‏شهروندان دنیا، برابر آموزه  های دموکراتیک، تنها در احزاب، فرصت کنش  گری  های سیاسی می  یابند. اما متأسفانه این ناکجا آباد‏گرایی سیاسی و اجتماعی منجر به جنایت  های تاریخی وسیعی شده است. وقایعی چون هولوکاست (کشتار یهودیان)، سربرنیتسا ‏‏(کشتار مسلمانان در بوسنی)، نژادکشی(جنوساید) ارمنیان (به دست ترکیه عثمانی)، نسل  کشی رواندا (به دست قبایل هوتو و توتسی)، مرگ بخشی از مردم ایران در اثر ‏قحطی و گرسنگی (در پایان جنگ جهانی اول)، آوارگی و کوچ اجباری فلسطینی  ها (در پایان جنگ   جهانی دوم) تنها و تنها ‏گوشه  ای از این حوادث تلخ است؛ با این تفاوت که این بار نقش تکنولوژی در استفاده از سلاح  های کشتار جمعی بسیار ‏ویران  گر می  نمود. البته، یک تأثیر مثبت نیز داشت و آن حضور صنعت مولد سینما و فیلم بود که از لحظه لحظه این فجایع ‏تصاویر فراوانی را ضبط کرد. وجود عکس  ها و فیلم  های بسیار، اصولاً امکان نفی و انکار این وقایع غیر انسانی را از بین برده است.‏

دکتر امیرحسین نوربخش

به تعبیر هابرماس، قرن بیستم در عین کوتاهی زمانه  ای مستند و دقیق است. زیرا شفافیتی رسوا کننده را موجب شده که تعصب و ‏نادانی را فراری از آن نیست. کمترین فایده  ای که یادآوری گاه و بی  گاه این اتفاقات ناگوار و غیر انسانی برای بشر فراموش  کار می  تواند داشته باشد جلوگیری از تکرار چنین فجایع در آینده خواهد بود. در حال حاضر کشورگشایی و لشگرکشی   به سبک سلاطین ‏محکوم به فناست. کسی خود را قبله عالم نمی  داند و هیچ عقیده  ای نمی  تواند سبب گرفتن جان آدم  های بی  گناه شود. هابرماس در کتاب جهانی شدن و آینده دموکراسی مقاله  ای نگاشته است با عنوان «چه چیزی یک خلق را می  ‏سازد؟» او تولید مصنوعی انسان از طریق گسترش واکسیناسیون، شبکه سلامت و تکنیک  های کنترل جمعیتی را ‏مضحک می  انگارد و تنها راه حفظ کرامت انسانی را در خلق  ها و ملت  ها و گفت و گوی فرهنگی آنها با محوریت حقوق بشر می  بیند، حقوقی که ‏به نظر نگارنده باید فراتر از ایسم  ها و ایدئولوژی  های راست و چپ باشد و در نهایت مفهوم خیر عمومی را به جای کینه  توزی  های تاریخی و بی  حاصل تداوم بخشد. من آلمانی  ها و ترک  های آزاده    ای را می  شناسم که کشتار اقوام و ملت  های دیگر به دست ‏امپراتوری  های گذشته خود را اکنون سبب شرمندگی می  دانند. به هرحال، پذیرش قهرمانانه مسئولیت این اشتباهات ‏به ظاهر جبران  ناپذیر در چهره تاریخ، خود موجب فخر و مباهات است. البته، نباید از نظر دور داشت که برخورد کشورها و ‏سازمان  های بین  المللی و چند دولتی در این خصوص تاکنون بسیار متفاوت بوده است. برخی از آنها مانند سازمان ملل متحد، سکوت پیشه ‏کرده  اند؛ بعضی دیگر مثل دولت ترکیه، همچنان بر طبل انکار می  کوبند؛ گروهی چون ایالات متحده امریکا، به یک عذر‏خواهی بسنده کرده  اند و سرانجام، تعدادی از دولت  های اروپایی هم انکار آن را جرم تلقی کرده و انکارکنندگان را مورد تعقیب کیفری قرار داده  اند. ‏تجربه نشان داده است که انکار و کم  گویی در این وادی عمدتاً نتیجه عکس در بر داشته و اسباب بازتولید خشونت را فراهم آورده و امکان هر گونه نقد درون گفتمانی و برون گفتمانی را از بین برده است. اما اینها همه و همه نمی  تواند حس تفرعن ‏موجود در دولت  ها و حاکمیت  های زیاده  خواه را در قبال عدم پذیرش طلبکارانه این اتفاقات تلخ، تأیید نماید.

پی‌نوشت‌ها:

1- مدرس حوزه و دانشگاه در تهران و مشهد، روزنامه  نگار، شاعر و نویسنده، داور رسمی اتاق بازرگانی، صنعت، معدن و کشاورزی و رایزن و مشاور سازمان  های دولتی.

2- Jürgen Habermas

3- Georg Wilhelm Friedrich Hegel

4- Hannah Arendt

فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 75
سال بیستم | بهار 1395 | 320 صفحه
در این شماره می خوانید:

جشنواره موسیقی عدالت و صلح پایدار

روابط عمومی موسسه ترجمه و تحقیق هور جشنوارۀ موسیقی ‏‎‎عدالت و صلح پایدار به مناسبت صد و یکمین سالگرد نژاد‌کشی ‏ارمنیان در 27 خرداد، با معرفی‌ نفرات برتر به کار خود...

مراسم رونمایی کتاب خنجـری در این بـاغ

نویسنده : آرپی مانوکیان[1] سرانجام عصر روز 10 خرداد ماه 1395ش و زمان برگزاری مراسم رونمایی کتاب خنجری در این باغ فرا ‏رسید. از مدت  ها پیش مقدمات اجرای این مراسم، که...

مراسم یادبود صد و یکمین سالگرد نـژادکـشی ارمنیـان

گروه مطالعات سیاسی موسسه ترجمه و تحقیق هور چهارشنبه، مورخ 27 اردیبهشت 1395ش، مراسم صد و یکمین سالگرد نژادکشی ارمنیان با عنوان «نژادکشی و ‏افراطی  گری از ارمنستان تا...

نگاهی به فعالیت های هیئت برگزارکننده مراسم یادبود صدمین سالگرد نژادکشی ارمنیان در تهران

نویسنده: ادوارد هاروتونیان 24 آوریل روز یادبود نژادكشی ارمنیان در تركیۀ عثمانی است، روزی كه ارمنیان سراسر جهان، از هر مقام و مسلك، با برگزاری آیین  های ویژه در کلیساها،...

نگاهی به معماری صخره ای اورارتویی در اسلام تپه میاندوآب آذربایجان غربی

نویسنده : بهروز خان محمدی [1] جایگاه جغرافیایی‏ اسلام تپه نام روستایی است از توابع بخش مرکزی شهرستان میاندوآب در استان آذربایجان‎  ‎غربی که در حدود 25 ‏کیلومتری شمال...

تاکستان های انگور

نویسنده: آرپی مانوکیان امپراتوری عثمانی در سال  های پایانی سدۀ هجدهم مشغول نبرد با روسیه بود. این جنگ، که تا 1807م طول کشید، برای مدتی ‏مقامات و کارگزاران حکومت مرکزی...

میساک مانوشیان،شاعر و روزنامه نگار آزاده و مبارز

نویسنده: دکتر قوام الدین رضوی زادهزاده شدنبرنیزه  تاریکهمچون میلاد گشاده زخمی.سفر یگانه فرصت راسراسردر سلسله پیمودن. بر شعله خویشسوختنتا جرقه واپسین،بر شعله خرمنیکه در...

شروعی بر پایان کشتار درمانی

نویسنده: دکتر امیر حسین نوربخش یورگن هابرماس،[2] فیلسوف معاصر آلمانی، همـیشه عبـارت «قـرن کوتـاه بیستـم» را برای توصیف دوره  ای تاریخی به کار می  برد کـه ‏به اعتقـاد...

روزی روزگاری در شرق چند ملیتی

نویسنده:  حمید دباشی / ترجمه روبرت مارکاریان سه بوسۀ کبرا،  اثر ز. ت. بالیان[3] ‎رمانی جدید دربارۀ تاجر ارمنی قرن نوزدهم که یادآور هویت چند ملیتی فرهنگ های ما‏ست‏ در...

ایران و نژادکشی ارمنیان

نویسنده: ایساک یونانسیان [1] آگاهی جامعۀ ایرانی از رویدادهای اوایل قرن بیستم در ارمنستان غربی که تحت سلطۀ امپراتوری ‏عثمانی به وقوع پیوست و منجر به نژادکشی ارمنیان شد،...