گفت و گو  با محمت پولاتل، پژوهشگر ترک
گریگور قضاریان

اشاره

هرگاه صحبت از نژادکشی ارمنیان به میان می آید ‏در ذهن کشتار، تجاوز، کوچ اجباری،‌ ‏پاک  سازی قومی و نابودی مادی و … ‏تداعی می شود. نژادکشی ارمنیان جنبه یا جنبه  های دیگری را هم در بر ‏می  گیرد که تا این اواخر کمتر به آن پرداخته شده است‎.‎‏ بر سر آنچه قربانیان نژادکشی از خود به جای ‏گذاشته بودند چه آمد؟ خانه  ها، کارخانه  ها، باغ  های ‏میوه، مزارع،‌ مغازه  ها، حساب  های بانکی، اسباب و اثاث ‏منازل و …، ثروت مادی این ملت، چه شد؟

به اعتقاد برخی از محققان ردپای بخش  هایی از اقتصاد کنونی ‏ترکیه را می  توان در سیاست عاملان نژادکشی ارمنیان و غصب و ‏مصادرۀ اموال قربانیان جست  وجو کرد. نمونه  هایی از اموال به  تاراج رفتۀ ارمنیان در ‏خلال نژادکشی در زیر آمده است:

گرچه برآورد دقیقی از دارایی  های منقول و غیرمنقول ارمنیان، که به دست حاکمان عثمانی و جمهوری ترکیه غصب شد، وجود ‏ندارد، در یادداشت  های به جای مانده از طلعت پاشا ‏‏(از عاملان اصلی نژادکشی) ثبت این موارد به چشم می  ‏خورد:‏

ـ 20,454 ساختمان

ـ 267,536 جریب زمین زراعی (جریب بین  المللی تقریباً برابر است ‏با 4,046متر مربع)‏

ـ 76,942 جریب باغ  انگور

‏ـ 70,3941 جریب باغ  زیتون

ـ 4,573 جریب باغ توت.

  1. طبق اسناد ارمنی دارایی های مصادره شدۀ کلیسایی بالغ ‏بر 7/3 میلیارد دلار است (املاک، ساختمان  ها، مدارس، ‏پرورشگاه  ها و …)‏.
  2. بنابر اسناد انگلیسی، در 1916م، دولت عثمانی مبلغ پنج میلیون لیر ترکیه، معادل سی هزار کیلوگرم طلا، به ‏بانک آلمانی رایش بانک منتقل کرد. بنابر همین ‏اسناد این مبلغ متعلق به ارمنیان بوده است. پس از ‏نژادکشی، طبق فرمان دولتی موجودی حساب  های بانکی ارمنیان ‏به خزانۀ دولتی در استانبول منتقل شد.‏
  3. زمین کاخ ریاست جمهوری فعلی ترکیه، کاخ ‏چانکایا (حدود دو میلیون متر مربع / 483   جریب)، ‏در گذشته ‌عمارت و باغ انگوری متعلق به یک تاجر طلا و جواهر ارمنی ‏به نام هوانس کاسابیان بود. در واقعۀ نژادکشی و فرار ‏این خانواده از آنکارا، خانواده  ای به نام ‏بولگورلوزاده این املاک را غصب کردند. در نهایت، در 1921م مصطفی کمال، ‏بنیان  گذار جمهوری ترکیه، آن را به مبلغ 4,500 لیر ‏از این خانواده خریداری کرد.‏
  4. بخشی از زمین پایگاه هوایی ـ نظامی اینجرلیک ترکیه در نزدیکی ‏آدانا (سیزده میلیون متر مربع /3,320 جریب)، ‏متعلق به یک خانوادۀ ارمنی بود. پس از نژادکشی و در ‏اوایل جمهوری ترکیه، در 1923م بانک کشاورزی ‏ترکیه این زمین را مصادره کرد.‏
  5. فرودگاه شهر دیاربکر( با 3,459 متر باند پرواز و 8,680 ‏متر مربع ساختمان پایانه) در گذشته زمین کشاورزی  ای متعلق به یک خانوادۀ ارمنی به نام باسماسیان بود. در ‏زمان نژادکشی، افراد این خانواده تبعید شدند و زمین آنان غصب شد.‏
  6. زمین کارخانۀ اولکر(53 هزار متر مربع)، یکی از شرکت  های ‏بزرگ تولید مواد غذایی ترکیه، در استانبول، در منطقۀ ‏توپ کاپی، از قرن هفدهم تا نوزدهم میلادی آرامستان ارمنیان ‏بوده است.این زمین به دست مدحت پاشا (سیاست  مدار عثمانی و ‏از رهبران جنبش مشروطۀ عثمانی، 1876 م) مصادره شد، ‏سنگ قبرهای آن به فروش رفت و در 1948م به خانوادۀ ‏اولکر فروخته شد.‏

دکتر محمت پولاتل[1] از پژوهشگران و تاریخ  دانان جوان ترکیه است ‏که به مطالعه و تحقیق دربارۀ نژادکشی ارمنیان از زوایای خاص ‏مـی  پردازد. حوزه  هـای مطالعاتی وی به وقایع ‏تاریخـی دوران آخـر امپراتوری عثمانی و اوایل جمهوری ترکیه، به ‏ویژه، سیاست  ها و برنامه  های اقتصادی دولتمردان ترک در آن دوران ‏برای نابودی ملت ارمنی مربوط می شود.

محمت پولاتل

پولاتل متولد آنکاراست، از اجدادی ترک  نژاد که در زمان جنگ ‏جهانی اول از گرجستان به ترکیه مهاجرت کردند. وی دارای ‏مدرک کارشناسی در رشتۀ روابط بین الملل از دانشگاه خاورمیانۀ[2] ‏آنکارا، کارشناسی ارشد در رشتۀ تاریخ از دانشگاه کوچ[3] و ‏دکترا از دانشگاه بوغازیچی[4] استانبول است.‏

رساله  های کارشناسی ارشد و دکترای محمت پولاتل دربارۀ سیاست ‏حاکمان عثمانی در خصوص مسئلۀ ارضی ارمنیان و ادامۀ این ‏سیاست در برابر املاک و دارایی های ارمنیان تا بعد از ‏فروپاشی امپراتوری و در زمان جمهوری ترکیه است. این دوران از ‏اواخر قرن نوزدهم تا نیمۀ اول قرن بیستم میلادی، قبل و بعد از نژادکشی ارمنیان را شامل می  شود.‏

دکتر پولاتل با تیزبینی علمی به مطالعه و بررسی سیاست های ‏سردمداران عثمانی، رفتار حکومت های محلی، مواضع نخبگان و ‏سازمان های سیاسی و اجتماعی ارمنیان و نگاه قدرتمندان کرد آن ‏نواحی در آن زمان  ها در قبال مسئلۀ ارمنی پرداخته است.‏ این سیاست از زمان سلطان عبدالحمید و کشتار ارمنیان در ‏‏1894م شروع شد و در زمان حکومت ترک های جوان، در واقعۀ نژادکشی ارمنیان به اوج خود رسید و تا دهۀ 1930 م ادامه داشت.‏

در پی این سیاست ها، املاک و دارایی  های ارمنیان به دست دولت یا ‏اشخاص غصب و مصادره شد. هدف این سیاست ها تنها نابودی ‏مادی ملت ارمنی نبود. بلکه، عاملان آن با مهندسی خاص در ‏پی نابودی و حذف فرهنگ و هرگونه ردپا و اثری از این ملت ‏در ترکیه بودند. مصادره و تقسیم دارایی  ها و املاک ارمنیان نیز ‏بخشی از این سیاست محسوب می  شد. مهندسی این گونه صورت گرفت که ‏پس از کوچاندن ارمنیان به بیرون از سرزمین خود املاک آنان را ‏متروکه و بی  صاحب اعلام کردند. سپس، آن را بین مهاجران مسلمانی تقسیم کردند ‏که از نواحی بالکان و قفقاز آمده بودند. دولت، پس از نژادکشی، این مهاجران را در املاک به جای مانده از ارمنیان سکنا داد. در 1928م، نیز دولت با تصویب قانونی به صاحبان این املاک سند ‏اعطا کرد. ‌بخشی از ثروت ارمنیان را دولت  های ترک غصب ‏کردند و بخشی از آن را نیز حکومت، به منظور ‏رونق و توسعۀ اقتصادی، به بازرگانان ترک واگذار کرد. اینها دارایی  های عظیمی بودند که ترک  ها سیاست ‏توسعۀ اقتصادی کشور را بر آن بنا نهادند.‏

پولاتل، غیر از رساله  های دانشگاهی دوره  های کارشناسی ‏ارشد و دکترای خود، کتابی با عنوان مصادره و نابودی[5] دارد. او در این کتاب به همراه دیگر پژوهشگر ترک، دکتر اوغور اومیت اونگور،[6] به چگونگی فرآیند و مهندسی غصب اموال ارمنیان به دست حکومت ‏ترک  های جوان پرداخته است. محمت پولاتل علاوه بر این کتاب ده  ها ‏مقاله در موردغصب اموال و سیاست نابودی اقتصادی ارمنیان در ‏شهرهای مختلف ترکیه ـ آدانا، دیاربکر و دیگر بخش  های سرزمین   ‏ارمنستان غربی ـ منتشر کرده است.‏ به بهانۀ چاپ شمارۀ بهاری فصلنامۀ پیمان، که به موضوع نژادکشی می  پردازد، گفت و گوی دوستانه  ای با این پژوهشگر و محقق داشتم که در ادامه تقدیم خوانندگان می  شود.

گریگور قضاریان در کنار محمت پولاتل،پارک گِزی،استانبول

در دیدار با دکتر پولاتل، که در پارک گِزی استانبول صورت ‏گرفت، پس از شنیدن توضیحات ایشان در مورد پژوهش  ها و ‏مطالعاتشان نخستین سؤال من دربارۀ راه  حلی برای برگرداندن دارایی  های منقول و غیرمنقول غصبی به ارمنیان بود و ‏ارزیابی ایشان را از این مسئله جویا شدم.

گریگور قضاریان: ارزیابی شما از این پدیده چیست؟ آیا این مسئله راه حلی دارد؟ آیا وارثان قربانیان می توانند اموال غصب شدۀ خود ‏را مجدداً مالک شوند؟

■ محمت پولاتل: مشکل بتوان راه  حلی برای این اموال غصب شده پیدا ‏کرد. حجم اموالی که توسط حکومت مصادره و غصب شده بسیار ‏عظیم است. دولت عثمانی و سپس، دولت ترکیه این اموال را بین ‏صدها هزار مهاجر، که در مناطق ارمنی  نشین سکنا داده شدند، تقسیم ‏کرده است. این مهاجران اکنون سکنۀ آنجا هستند. اینها مهاجرانی ‏هستند که دولت آنان را از مناطق بالکان و قفقاز به نواحی ارمنی  ‏نشین کوچانده. بیشتر آنان ترک هستند ولی مسلمانان آلبانیایی، ‏صرب، رومانیایی و چرکز نیز در بین آنان وجود دارند. علاوه بر این ‏مسئله حکومت های گذشته، هم در زمان نژادکشی و هم پس از آن، ‏از این دارایی ها و اموال در راستای سیاست توسعۀ اقتصادی ‏کشور استفاده کرده اند. حکومت‌ زمین ها،‌ کارخانه ها، ‏کارگاه ها، مغازه ها و دارایی  های ارمنیان را بین تجار و ‏کارآفرینان ترک تقسیم کرد تا آنان به نوبۀ خود توانایی ‏دایر ساختن بنگاه  های اقتصادی و کارخانه  های خود را پیدا ‏کنند. حجم این دارایی ها بسیار عظیم و مقیاس بسیار وسیع ‏است. فکر نمی  کنم که بتوان به دادگاه مراجعه و برگشت ‏این اموال را تقاضا کرد.‏

البته،‌ این مسئله راه  حل سیاسی دارد. اگر دولت ترکیه ‏تصمیم بگیرد که نژادکشی ارمنیان را به رسمیت بشناسد، این ‏مسئله نیز قابل حل خواهد بود. به باور من اگر دولت ترکیه ‏نژادکشی ارمنیان را بپذیرد و غرامت  هایی به ارمنیان دهد و ‏کلیساها، دیرها، آرامستان  ها، مدارس و سایر مکان  هایی را که هم ‏اکنون پا برجا ولی متروکه هستند یا کاربری دیگری پیدا ‏کرده  اند بازسازی کند و آنها را به ارمنیان بازگرداند و ‏اقداماتی از این دست انجام دهد، می  توان امید داشت که این ‏مسئلۀ اموال و دارایی  های ارمنیان به نوعی حل شود.‏

: آیا طبق قوانین ترکیه این مسئله قابل حل است؟

■: اگر قوانین موجود عوض و قوانین جدیدی وضع شوند، البته ‏که قابل حل است.‏

: دربارۀ این موضوع ارمنی ها باید به دادگاه  های ترکیه ‏مراجعه کنند یا دادگاه  های بین    المللی؟

■: دادگاه  های داخلی ترکیه این مسئله را نخواهند پذیرفت. ‏بهتر است به دادگاه  های اروپایی، حقوق بشری و بین  المللی رجوع ‏شود.‏

: این زمین ها و اموال بیشتر در کدام مناطق از ترکیۀ ‏امروزی هستند؟

■: مطالعات من بیشتر در مورد آدانا و دیاربکر است ولی ‏طبیعتاً در سرزمین  های تاریخی ارمنی  ها، ارمنستان غربی، این ‏اموال غیرمنقول بیشتر هستند. بیشتر جمعیت ارمنیان ساکن این ‏مناطق بودند. در این نواحی، کلیساها، دیرها و بناهای ‏فراوانی وجود دارد که متعلق به ارمنیان بوده است. البته، فقط ‏محدود به این نواحی نمی  شود. ارمنیان در همه جای امپراتوری ‏عثمانی سکنا داشتند.در همۀ مناطق زمین  ها و املاکی ‏داشتند که یا به دست حکومت یا اشخاص غصب شده است.‏

: شما تاریخ دان هستید، مطالعات عمیقی در مورد تاریخ ‏عثمانی و ترکیه دارید. آیا زمانی که دانش آموز بودید در ‏مدرسه نیز تاریخ کشورتان را به طور جامع و کامل ‏آموخته  اید؟

■: تاریخی که در مدارس تدریس می  شود اصلاً واقعی نیست و ‏فاصلۀ بسیاری تا واقعیت دارد. تا دهۀ ‏‏1950م، در کتاب  های تاریخی مدرسه مطلبی در مورد اقوام گوناگون ترکیه یا امپراتوری ‏عثمانی وجود نداشت. فقط تاریخ ملت ترک تدریس می  شد و اینکه ‏امپراتوری عثمانی یک امپراتوری ترکی است. در دهۀ  1950‏م، کتاب  های درسی تاریخ بازنگری شد. از ارمنیان ‏صحبت به میان آمد ولی به منزلۀ خیانت  کار و گفته شد که ارمنی  ها با روس  ها و دیگر ‏دولت  های امپریالیستی علیه امپراتوری عثمانی همکاری می  کردند و ‏ قصد داشتند که امپراتوری عثمانی را تقسیم و برای ‏خود دولتی مستقل ایجاد کنند. در این کتاب  ها، توضیحات بیشتری ‏در این مورد نیست. شاید، در حدود یک صفحۀ کتاب درسی. معلم  ها ‏هم توضیح بیشتری نمی  دهند. در کتاب  های درسی تاریخ، کردها هم ‏به منزلۀ خیانت  کار معرفی می  شوند ولی واقعیت چیز ‏دیگری است. ما می  دانیم که ارمنی  ها در این سرزمین ساکن بوده  ‏اند و ترک  ها بعداً به این مناطق آمدند. در دانشگاه  ها ‏هم نحوۀ تدریس تاریخ از دانشگاهی به دانشگاه دیگر، تفاوت دارد. ‏بعضی از دانشگاه  ها فضای بازتری دارند؛ مثلاً، من ‏دانش    آموختۀ مقطع کارشناسی دانشگاه خاورمیانۀ آنکارا هستم. ‏آنجا استادان فکر بازتری دارند و منابع غنی تاریخی به زبان  های ‏مختلف وجود دارد. در مورد نژادکشی ارمنیان من در این ‏دانشگاه مطالبی را فراگرفتم.‏

: چرا شما یا همکارانتان به منزلۀ تاریخ دان یا اصولاً محافل ‏علمی، که در زمینۀ تاریخ عثمانی و ترکیه پژوهش می  کنند، به نهادهای متولی آموزش دولتی پیشنهاد نمی دهید که ‏کتاب  های تاریخی مدارس را بر مبنای واقعیت تدوین کنند تا ‏نسل  های بعدی این کشور با تاریخ واقعی کشورشان آشنا شوند؟

■: این گونه هم نیست که تاریخ  دانان این کشور سکوت کرده ‏باشند؛ برای مثال، در 1996م بنیاد مطالعات تاریخ ترکیه به ‏وزارت آموزش و پرورش پیشنهاد داد که مطالب کتاب  های تاریخی ‏مدارس بازبینی و منطبق با واقعیت شود. در این زمینه، حتی ‏پژوهشگران این بنیاد طرحی را نیز پیشنهاد دادند ولی پذیرفته ‏نشد. در خلال سال  های 2003و2004م، زمانی که حزب عدالت و توسعه و ‏آقای اردوغان تازه سرکار آمده بودند، قول دادند که مطالب ‏کتاب  های تاریخی را بازنگری خواهند کرد. بازنگری هم کردند. البته، به این شکل که مطالبی را که بیشتر جنبۀ ملی  گرایی ترکی داشتند ‏حذف و به جای آنها مطالب اسلام  گرایانه را جایگزین کردند.

: آیا برای مطالعه و پژوهش دربارۀ ارمنیان در ‏آینده نیز برنامه هایی دارید؟

■: می  خواهم مطالعاتم را در این زمینه ادامه دهم. ‏پژوهش  های کمی در مورد دارایی  ها و املاک ارمنیان قبل از نژادکشی صورت گرفته است. غیر از بحث غصب دارایی  ها و املاک موارد ‏فراوان دیگری دربارۀ نژادکشی ارمنیان هست که دربارۀ آنها پژوهش نشده است؛ برای مثال، دربارۀ قتل  عام  های ساسون ‏چیزهایی شنیده  ایم ولی پژوهش  های علمی و عمقی دربارۀ آنها ‏صورت نگرفته. اسناد فراوانی نیز هست که هنوز مطالعه نشده است.‏ هم اکنون، در حال یادگیری زبان ارمنی هستم. در کتابخانۀ ملی ‏ارمنستان، اسنادی دربارۀ نژادکشی ارمنیان هست که آنها ‏را نیز باید مطالعه کنم.

: آیا احتمال یا امیدی برای تغییر وضعیت یا سیاست ‏حکومت ها در ترکیه، در قبال نژادکشی ارمنیان،  می بینید؟

■: به نظرم روزی خواهد رسید که ترکیه نژادکشی ارمنیان ‏را به رسمیت بشناسد. ادامۀ سیاست انکار نژادکشی و ‏تکذیب و تحریف تاریخ دیگر امکان پذیر نیست. ‌خیانت کار جلوه ‏دادن ارمنی ها در کتاب های تاریخی مدارس بی معنی شده است. ‏نسل های جدید روشن تر و با مسئلۀ ارمنی آشنا هستند. آنان ‏به منابع خارجی و دنیای خارج دسترسی دارند و واقعیت  ها را ‏می  خوانند. نگاه  ها در ترکیه نسبت به ارمنیان در حال تغییر ‏است.

پی‌نوشت‌ها:

1- Mehmet Polatel

2- Middle East Technical University ‎( METU)

3- Koç (Koch) University

4- Boğaziçi (Boghzichi) university

5- Ugur Umit Ungor and Mehmet Polatel, Confiscation and Destruction: The Young Turk Seizure of Armenian Property (New ‎York:Continuum International Publishing Group, 2011).

6- Ugur Umit ungur

مدرس دانشگاه و پژوهشگر در حوزۀ نژادکشی ارمنیان. ‌برای اطلاعات بیشتر ر. ‏ک: گریگور قضاریان، «نژادکشی ارمنیان از دیدگاه دکتر اوغور اومیت اونگور»، پیمان، س16، ش62 (‏زمستان 1391) : 86 ـ 90.

منابع:

قضاریان، گریگور. « نژادکشی ارمنیان از دیدگاه دکتر اوغور اومیت اونگور». پیمان.  س16. ش62 .  زمستان 1391: 86 ـ 90.

Ungor, Ugur Umit ; Polatel, Mehmet. Confiscation and Destrucation, the Young Turk seizure of Armenian property. New ‎York:Continuum International Publishing Group, 2011.

فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 83
سال بیست و دوم | بهار 1397 | 269 صفحه
در این شماره می خوانید:

 

جـزیرۀ سـن لازارو‏ برگی از تاریخ ملت ارمنی

نویسنده: آرپی مانوکیان اشاره نوشتار حاضر گزارشی در ارتباط با یکی از مراکز فرهنگی و مذهبی ارمنیان واقع در ونیز است که بر مبنای مشاهدات و مطالعات میدانی ‏نویسنده تدوین...

فرهنگ سرای ارسباران (هنر)‏ سـرای عشق و دوستی

نویسنده: گریگور قضاریان اشاره فرهنگ و هنر نشانۀ هویت جامعه است. وجود ‏مراكز فرهنگی در هر محله  ای، علاوه بر اینكه می  تواند مانع گرایش جوانان به آسیب  ها و ناهنجاری ...

عـکاسان ارمنی جهان از نیمـۀ سدۀ نوزدهـم تا سدۀ بیست و یکم میلادی

نویسنده: دکتر ایوت تجریانترجمۀ : رافی آراکلیانس تاریخ هنر عکاسی نزد ارمنیان به دلایل جغراسیاسی و تاریخی، محدوده  ای به ‏گستردگی جهان دارد. با وجود اینکه این مقوله کمتر...

گزیده ای از سخنان مشاهیر جهان دربارۀ جنایت  های ترکیه و نژادکشی ارمنیان

ادوارد بـرن  اشـتایـن[2](1850ـ 1932م)ترجمۀ جان  سن آقابابایان روزنامـه نگار، فعـال اجتماعـی و سیاسـی، سوسیـال دمـوکرات[3] ‏یـهـودی و دوســت صمـیـمی فـریـدریـش...

سیاست غصب و غارت دارایی های ‏منقول و غیرمنقول ارمنیان ترکیه

گفت و گو  با محمت پولاتل، پژوهشگر تركگریگور قضاریان اشاره هرگاه صحبت از نژادكشی ارمنیان به میان می آید ‏در ذهن كشتار، تجاوز، كوچ اجباری،‌ ‏پاك  سازی قومی و نابودی مادی...

پروفسور سِدراک آبدالیان ‏خـدمتـگـزاری ناشـناختـه

نویسنده: پروفسور مانوئل بِربِریان (‎مانوگیان‏)[1] «هرکس از این حکایت بتواند دانست که این چه بزرگان بوده اند و همگان برفته اند و از ایشان این نام نیکو یادگار مانده است.‏...

مارتیـک مارتیـن از آبـادان تا هالیـوود

نویسنده: دکتر زاون خاچاتوریان ترجمه: رافی آراکلیانس مارتیـک مارتیـن، یکی از بزرگ ترین فیـلم نامه نویسان دو دهۀ 70 و 80 ‏سدۀ بیستم میلادی هالیوود، در 16 سپتامبر 1936م...

بزرگداشت واروژان آراکلیان مهندس معمار و فعال اجتماعی

نویسنده: ادوارد هارطونیانس واروژان آراکلیان، مهندس معمار، فعال اجتماعی جامعۀ ارمنیان ایران و کارشناس برجستۀ عرصۀ حفاظت آثار تاریخـی، نامی آشنا در ‏حـوزۀ حفظ و مرمـت...

به یاد محمد قاضی پدر ترجمۀ نوین ایران

نویسنده: ایساک یونانسیان «مرگ من آن روز خواهد بود که نتوانم ترجمه کنم و امیدوارم که آن روز به این زودی‌ها فرا نرسد»‏.  محمد قاضی پیشگفتار ‏ محمد قاضی از مترجمان برجستۀ...

نگاهی به رمان در زیر یوغ ‏حماسۀ مبارزۀ یک ملت

نویسنده: ادوارد هاروطونیانس نام کتاب: در زیر یوغ‏ نویسنده: ایوان وازوف مترجم: محمد قاضی مشخصات نشر: تهران، انتشارات توس چاپ اول: 1362ش، چاپ دوم با تجدید حروف چینی: 1368...