نویسنده: ادوارد هاروتونیان

بنای یادبود شهیدان نژادکشی ارمنیان در محوطه کلیسای سرکیس مقدس تهران

بنای یادبود شهیدان و قربانبان نژاد کشی ارمنیان، در همۀ کشورهایی که ارمنیان بازمانده از این فاجعۀ عظیم انسانی ‏سکونت دارند و در بسیاری از جوامع ارمنیان دیگر کشورها،  بر پا شده است. مهم ترین این بناها مجتمع یادبود نژادکشی ‏در ایروان است که بر فراز تپه ای ساخته شده و شامل بنای یادبود، موزه و مرکز بررسی های اسناد  نژادکشی، دیوارۀ ‏یادبود فعالان و مدافعان حقوق ارمنیان در جهان، چلیپاسنگ های یادبود کشتارهای سومگائیت و باکو و بیشه ای است که ‏یادگار بازدید شخصیت های روحانی، سیاسی، علمی و هنری از این مجتمع است و درختان آن به دست بازدیدکنندگان ‏کاشته شده است.‏

در ایران بناهای یادبود شهیدان نژادکشی ارمنیان در تهران، اصفهان، شاهین شهر، تبریز، ارومیه، اراک، اهواز و آبادان ‏ساخته شده اند.

بنای اصلی یادبود شهیدان نژاد کشی در تهران، در محوطۀ کلیسای سرکیس مقدس، مجاور ضلع شرقی محوطۀ ‏بین کلیسا و ساختمان اداری خلیفه گری بر پا شده است. دو بنای یادبود دیگر نیز‎ ‎در محوطۀ کلیساهای گریگور مقدس و ‏تارگمانچاتس، در محله های مجیدیه و وحیدیه، ساخته شده اند که جنبۀ محله ای دارند. هر سال در 24 آوریل، سالروز یادبود شهیدان نژادکشی 1915م، بنای یادبود شهیدان غرق گل می شود و نمایندگان ‏انجمن ها، مدارس، نهادهای مذهبی و اداری و هزاران تن از ارمنیان تهران، از کوچک و بزرگ، با اجتماع در برابر این بنا ‏طی مراسمی یاد 1/5 میلیون شهید ارمنی را گرامی می دارند و نسبت به آنان ادای احترام می کنند.

در کنار بنای یادبود شهیدان، در محوطۀ کلیسای سرکیس مقدس، قبر خلیفۀ فقید اسقف اعظم آرداک مانوکیان (1931ـ ‏‏1999م) قراردارد. ایشان از 1961  ـ 1999م رهبری دینی و  تصدی امور خلیفه گری ارمنیان تهران و شمال ایـران را بر ‏عهده داشتنــد و کلیسـای سرکـیس مقــدس، ساختمـان خلیــفه گری و بنـای یادبود شهیدان نژادکشی در دورۀ ایشان احداث ‏شده اند.

سنگ مزار اسقف اعظم آرداک مانوکیان

بنای یادبود شهیدان کلیسای سرکیس مقدس از سنگ مرمر سفید ساخته شده و بلندی آن 3/50 متر است که بر پایه ای از ‏همان سنگ به ابعاد 77×162و بلندی 82 سانتی متر قرار گرفته. روی پایه کتیبه ای به پهنای 77 و بلندی 66  سانتی متر‎ ‎دیده می شود که بر روی آن به خط نستعلیق فارسی و زیر آن به ارمنی نوشته شده است: «یادبود شهدای ارامنه». زیر این نوشته به زبان ارمنی «24 ‏آوریل 1915» و زیر آن، با خطی ریزتر و به ارمنی آمده است: «این بنای یادبود به هزینۀ آرسِن دِر هاکوبیان‏ به یادبود والدین او، گریگور و ماشینکا، ساخته شده است». در وسط کتیبه نقش برجسته ای دایره شکل به قطر17 سانتی متر با خطوط ‏شعاعی خمیده جای گرفته که نماد استمرار و پایندگی است. در دو طرف کتیبه نقش برجستۀ درخت که نماد زندگی است ‏و در بالای آن نیز  زنجیری سنگی به صورت افقی با 12 حلقه به نشانۀ همبستگی دیده می شود.‏

بر روی پایه، سکویی سنگی به ابعاد 61 × 146و بلندی 11 سانتی متر بنا شده و بر روی آن عقابی با بال های گشوده، که نماد ‏آزادگی است، ایستاده و بال هایش بر دو چلیپاسنگ، هر یک به ابعاد 60×143 سانتی متر و ضخامت 20 سانتی متر، به فاصلۀ 18 سانتی متر از ‏یکدیگر، تکیه داده است. چلیپاسنگ ها دارای حاشیه ای تزیینی  اند و برگ های درخت زندگی، از پای صلیب ها به سمت بالا ‏کشیده شده اند. ‏

در پشت دو چلیپاسنگ و در وسط آنها، تخته سنگ دیگری سر بر کشیده که در بالا جناغی شکل است. پهنای آن 74 ‏سانتی متر و بلندی آن از بالای چلیپاسنگ ها 90 سانتی متر در دو طرف و 112 سانتی متر در وسط است و با چلیپاسنگ ‏ها مجموعۀ سه گانه ای را می سازد که نماد تثلیث است.‏

از میان دو چلیپاسنگ درخت زندگی، سربرکشیده و برگ های آن بر تخته سنگ میانی گسترده شده است. ساقۀ درخت زندگی، کشیده و نوک تیز، در عین حال به شکل ‏شمشیر بر کشیده ای است که از میان چلیپاسنگ ها برخاسته و نشانۀ ایستادگی و پیکار است. بر بالای سنگ میانی نقش ‏بزرگ خورشید به قطر 35 سانتی متر جای گرفته که نماد آزادی و عدالت است است. ‏

جزئیات بنای یادبود شهیدان نژادکشی

در جلوی بنای یادبود هفت قطعه سنگ به درازای 140 و پهنای 26 ـ 55  سانتی متر به صورت شعاعی با شیب اندک به ‏سمت جلو در زمینۀ نیم دایره ای پوشیده از گل و سبزه درکنار هم و با فاصله چیده شده که نماد سنگ های مزار است و روی هر یک نقش ‏برجستۀ نماد پایندگی به قطر 20 سانتی متر قرار گرفته است.‏‎ ‎در جلوی سنگ مزار میانی آتشدانی سنگی برای سوزاندن ‏کندر جای گرفته است. در پشت بنای یادبود و به فاصلۀ 1/5 متر از آن دیواره ای منحنی از سنگ تراورتن صورتی به درازای 9 ‏متر و بلندی 1/60 متر ساخته شده و شکل خمیدۀ آن دربرگیرندۀ بنای یادبود است. بر روی  این دیواره در یک سمت ‏شمشیری برکشیده با زمینه ای از شاخه ها و برگ های رز نقش شده است. شاخه های رز به بالا و به سمت دیگر دیواره که ‏نماد برجستۀ پایندگی به قطر 55 سانتی متر بر روی آن نقش شده کشیده می شوند.‏‎ ‎دربالای دیواره زنجیرۀ بافته شدۀ سنگی به ‏صورت افقی نقش شده است.

بنای یادبود شهیدان نژادکشی ارمنیان، با طرحی مرکب از سه قطعه سنگ، در نگاه اول نماد باور دینی ارمنیان است، باوری که ‏برای صیانت از آن ملتی رهسپار قتل گاه شد.  نقش صلیب روی چلیپاسنگ ها نماد رستاخیز مسیح و نشانگر شهادت و ‏خیزش است و چنانکه مسیح از مردگان برخاست، ملت ارمنی نیز با وجود کشتارها، آوارگی و پراکندگی توانست باز سر بر ‏افرازد و حکومت مستقل ارمنستان را، پس از تحمل چندین قرن سلطۀ بیگانگان، در 1918م بنا نهد. دیگر نقش های رویۀ ‏بنای یادبود در مجموع بیانگر روحیۀ آزادی خواهی، پایداری، پایبندی به دین و ایمان و اعتقاد به پیروزی حق و حقیقت ‏هستند. ‏

بنای یادبود شهیدان در 13 اردیبهشت 1352ش /3 مه 1973م در پنجاه و هشتمین سالگرد نژادکشی ارمنیان رونمایی شد. ‏در این مراسم عالی جناب خورِن اول، جاثلیق حوزۀ دینی کیلیکیه (سیلیسی) مستقر در لبنان،‎ ‎حضور داشتند و ‏مراسم رونمایی با دعای تبرک و سخنان ایشان برگزار شد. در این مراسم، نخست آرسن دِر هاکوبیان، نیکوکاری که هزینۀ ‏بنا را تقبل کرده بود، از بنای یادبود پرده برداری کرد و سپس، اسقف اعظم آرداک مانوکیان، خلیفۀ وقت، سخنان مبسوطی ‏ایراد کردند. همچنین، دکتر اونیک ساهاکیان و نورایر پاهلاوونی به نمایندگی از سوی شورای خلیفه گری بیاناتی اظهار ‏داشتند. در این مراسم چندین هزارتن از ارمنیان تهران، جوانان و دانش آموزان حضور داشتند. ‏

نمای کلی از بنای یادبود نژادکشی

ساخت بنای یادبود نژادکشی همزمان با احداث کلیسا و ساختمان خلیفه گری و رونمایی آن چهار روز پس از گشایش ‏کلیسا صورت گرفته است. از این رو احتمال می رود که طراحی این بنای یادبود را نیز اوژن آفتاندیلیانس، مهندس معمار ‏طراح مجتمع کلیسا و خلیفه گری، بر عهده داشته و یا در طراحی آن مشارکت کرده باشد. ساخت تندیس عقاب پرگشوده ‏در بنای یادبود کار پیکرتراش هنرمند، بانو اِما آبراهامیان، بوده است.‏

دیوارۀ پشت و سنگ های مزار در دهۀ 1360ش، در پی مسابقه ای که شورای خلیفه گری برای طرح توسعۀ بنای یادبود ‏اولیه اعلام کرده بود، به بنای موجود افزوده شد که طرح آن از مهندس معمار واهیک شامیرزایان است.‏

فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 69
سال هجدهم | پاییز 1393 | 264 صفحه
در این شماره می خوانید:

با خوانندگان

سردبیر محترم مجلۀ پیمان با درود، از طریق دوست گرانمایه ام، خاچیک خاچر، مطلع شدم که در آخرین شمارۀ مجلۀ پیمان مطلب مفصلی دربارۀ صادق هدایت و داستان «تجلی» او آمده است و...

به مناسبت رونمایی کتاب تئاتر و سینمای آربی اُوانسیان از ورای نوشته ها،گفتگو ها و عکس ها

نام کتاب: تئاتر و سینمای آربی اُوانسیان از ورای نوشته ها، گفتگوها و عکس ها پژوهش، گردآوری و تدوین: مجید لشکری پیشگفتار:  پیتر بروک ناشر: مؤلف ناشر همکار: انتشارات روزنه...

آبیگ آواکیان و سال های سیاه ستم،پریشانی و اندوه

در 21 نوامبر 1945م، هیئت وزیران دولت جمهوری شوروی سوسیالیستی ارمنستان، تصویب کرد که به ‏ارمنیان ساکن خارج و متقاضی مهاجرت به ارمنستان پاسخ مثبت دهد. دولت ارمنستان به...

ارمنی دیگر

نویسنده: رافی آراکلیانس اختلال‎ ‎تنش ‎زای‎ ‎پس از رویداد یا فشار عصبی پس از سانحه،[2] نشانگانی[3] ‏است که پس از مشاهده و تجربۀ مستقیم یا شنیدن یک عامل تنش زا و آسیب‌زای...

یرواند نهاپتیان،از بنیان گذاران مکتب نقاشی آبرنگ ایران

نویسنده: مهدی علی اکبر زاده دكتر مهدی علی اكبرزاده در 1344ش، در شهرستان سلماس، در استان آذربایجان ‏غربی، چشم به جهان گشود. ذوق هنری او راهنمای همیشگی وی در كسب معرفت و...

میراث مینیاتور ارمنی

نویسنده: آرپی مانوکیان در طی سدۀ چهارم میلادی سرزمین ارمنستان شاهد رویدادها و حوادث متعددی بود که در نتیجۀ آن استقلال و ساختار حکومتی آن دچار مخاطره شد ‏و تنها راه عبور...

دکتر امیلیا نرسیسیانس،استاد انسان شناسی دانشگاه تهران

نویسنده: گریگور قضاریان خانم دکتر امیلیا نرسیسیانس[1] دانشیار و مدیر پیشین گروه انسان شناسی دانشکدۀ علوم اجتماعی دانشگاه تهران است. وی دارای مدرک کارشناسی در رشتۀ تاریخ...

مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی (مرکز پژوهش های اسلامی و ایرانی)

نویسنده: دکتر صادق سجادی اشاره فصلنامۀ پیمان، كه در 1375ش با همراهی جمعی از ارمنیان دوستدار پیوند فرهنگی میان دو قوم پارس و ارمن به ‏جمع خانوادۀ بزرگ مطبوعات ایران...

پزشکان و داروسازان ارمنی در امپراتوری عثمانی

نویسنده: آرمیک نیکوقوسیان اشاره  در شمارۀ 67 فصلنامۀ پیمان به نقش معماران ارمنی در معماری امپراتوری عثمانی و در شمارۀ 68  به نقش ارمنیان در پیشرفت و تکامل هنرها و صنایع...

ارمنیان در سوریه

نویسنده: تیگران گابویان / ترجمه ادوارد هاروتونیان پیشینۀ تاریخی ‏ سابقۀ حضور ارمنیان در خاورمیانه به قرن ها پیش بازمی گردد. نخستین بازتاب عمدۀ حضور آنان مربوط به دورۀ...