نویسنده: آرپی مانوکیان

اشاره ‏

نوشتار حاضرپژوهشی در باب تاریخ شکل‌گیری و حیات هفته‌نامۀ مهم و تأثیرگذار ارمنی  زبان آراوُد[1] است که دردوران ‏مشروطه  خواهی در تبریز به چاپ می‌رسید. این نشریه نماد مبارزات معنوی ارمنیان تبریز در جهت تحقق آرمان  ‌های ‏مشروطیت بود. ‏

تبریز در دوران مبارزات مشروطه  خواهی کانون فعالیت  های فرهنگی ارمنیان بود. در این دوران، به اهتمام برخی افراد تحصیل کرده و توانگر در ‏جوار کلیسای حضرت مریم چاپخانه  ای تأسیس شد. [2] احداث این چاپخانه نقطۀ آغازی برای فعالیت  های مطبوعاتی ارمنیان ساکن در این شهر بود و از 1315ق / 1898م با ‏انتشار نشریۀ پایلاک ـ کایتز[3] مطبوعات ارمنی  زبان تبریز وارد عرصه شدند. [4]

هوسپ هوانسیان

تقریباً از اواخر 1325ق/ 1907م گروه  های مختلف ارمنیان تحت تشکل فدراسیون انقلابی ارمنی[5] همکاری خود را با مشروطه  خواهان آذربایجان و گروه ‏مبارزان ستارخان آغاز کردند. بعد از مدتی، کمبود نشریه  ای برای بیداری و فراخوان هرچه بیشتر ارمنیان آذربایجان از سوی جامعۀ متفکران و مبارزان مشروطه  ‏خواه ارمنی احساس شد. [6]

‏اخبار مربوط به وقایع و حوادث این دوران، به خصوص، رخدادهای مربوط به چگونگی مشارکت گروه  های ارمنی توسط برخی افراد، که شاهد وقایع و ‏رویدادهای این دوره بودند، به رشتۀ تحریر در می  آمد اما نشریه  ای که به طور کامل و با جزئیات ‏‎ به چگونگی همکاری  های ارمنیان با گروه های مشروطه  خواه تبریز بپردازد و آن را در اختیار مردم قرار دهد، وجود نداشت. ازاین  رو، ارمنیان تبریز، که از مدت  ها پیش کار چاپ نشریات را آغاز کرده بودند، مصمم شدند در ‏دورۀ مشروطه  خواهی این فعالیت را به صورت جدی  تری ادامه دهند. بعد از مدتی، برخی از اعضای فدراسیون انقلابی ارمنی تصمیم گرفتند به منظور ایجاد جریان ‏فکری خاصی در میان ارمنیان و در راه تحقق آرمان  ها و به ثمر رسیدن مبارزات مشروطه  خواهی اقدام به چاپ نشریه  ای نمایند. [7] ‏

‏ هوسپ هوانسیان،[8] از اهالی تبریز، نویسنده  ای برجسته و از پیشروان این تفکر بود که تحصیلاتش را در مدرسۀ آرامیان این شهر به اتمام رسانده بود و به زبان فرانسه تسلط داشت. او به همراه برخی از چهره  های فرهنگی هیئتی برای تأسیس نشریه  ای با ابعاد و شاخصه  های مورد نظر تشکیل دادند و به زودی، به همت و تلاش ‏این هئیت نشریه  ای ظهور کـرد که آراوُد نام گرفت. هوانسیان در مورد چگونگی آغاز به کار آراوُد در خاطرات خود چنین می نویسد:‏

«نهضت مشروطه  خواهی ایران باعث شد که بیشتر به مسائل و حوادثی که در شرف وقوع بود توجه نشان دهم. به این ترتیب، به نوشتن و ثبت وقایعی که خود شاهد ‏آنها بودم پرداختم. در آن زمان تصمیم گرفتم برای آگاهی هرچه بیشتر ارمنیان تبریز از جزئیات وقایع، این نوشته  ها را به گونه  ای در اختیار آنها قرار دهم‏‏. سرانجام، فکر چاپ نشریه  ای به ذهنم خطور کرد. نشریه  ای که می  توانست اخبار و حوادث مربوط به جریان مشروطه  خواهی تبریز را با در نظر گرفتن ابعاد و ‏حواشی مختلف در اختیار خوانندگان قرار دهد.‏

‏… این فکر را با برخی از صاحب  نظران و اهالی قلم در میان گذاشتم که به زودی مورد موافقت آنها قرار گرفت و گروهی برای تحقق این مقصود تشکیل شد.‏

نشان نوشتار هفته نامه آراوُد شماره نخست 16 آگوست 1909م

‏… در طبقۀ همکف ساختمان مطب دندان  پزشکی مارتیک فنرجیان، که یکی از اعضای گروه ما بود، چاپخانه ای کوچک با یک دستگاه چاپ بسیار قدیمی وجود داشت که ‏کارهای ساده  ای در زمینۀ چاپ مربوط به تبلیغات مشاغل، آگهی  های ترحیم و کارهایی از این قبیل را به زبان ارمنی انجام می  داد. به منظور چاپ نشریۀ مورد ‏نظرمان با چاپخانۀ مذکور در مقابل انجام تعهداتی که اکنون به یاد ندارم به توافق رسیدم. با شوق فراوان شروع به کار کردیم. از مدت  ها پیش، عنوان نشریه را ‏آراوُد انتخاب کرده و بر این باور بودم که انتخاب این عنوان سرآغاز تلاشی برای تحولات و حیاتی نو در مطبوعات ارمنی  زبان تبریز خواهد بود.

بیش از ده شبانه روز بی  وقفه در چاپخانه مشغول کار بودیم. به سرعت حروف  چینی را آموختیم و همۀ اعضای گروه بخشی از کار چاپ را به عهده گرفتند. ‏سرانجام، در آخرین دقایق ساعات روزشنبه ، 15 آگوست 1909م ، چاپ نخستین شمارۀ آراوُد به پایان رسید. 15 آگوست تولدم بود! نمی  دانم از قصد آن روز را برای ‏انتشار نخستین شمارۀ آراوُد انتخاب کرده بودم یا این امر فقط یک تصادف بود. از آنجایی که تصمیم بر این بود که این نشریه در روزهای یکشنبه منتشرشود ‏لذا تاریخ 16 آگوست 1909م بر روی آن درج شد. ‏

عنوان نشریه را با امکانات محدودی که در چاپخانه بود شکل داده و تنظیم کردیم. خوشحالی و شوق ما در اولین روز انتشار آراوُد وصف  ناپذیر بود. بعد از کار ‏فراوان و تحمل سختی  های بسیار، سرانجام به مقصود خود رسیده بودیم. وقتی استقبال مردم را دیدیم که چگونه آراوُد را می  خرند و با اشتیاق مطالب آن را می  خوانند خوشحالی  مان دو چندان شد. آراوُد ، اولین نشریۀ ارمنی  زبان تبریز بود که علاوه بر موضوعات ادبی، اجتماعی و اقتصادی به مضامین سیاسی نیز می  پرداخت…». [9]

در شمارۀ نخست این هفته  نامه، در ذیل عنوان مقاله  ای با عنوان «آراوُد» چنین می  خوانیم:‏

‏« در صبحگاه آزادی ایران ، هفته  نامۀ آراوُد وارد عرصه می  شود تا وظیفۀ معنوی خطیرخویش را در آستانۀ نوزایی و تحولات این سرزمین به انجام رساند. ‏نقش این نشریه در جهت هدایت و روشنگری سرزمینمان بسیار جدی و پر مسئولیت و مسیر آن سخت و دشوار است.‏

جمعی از اندیشمندان و فعالان اجتماعی و فرهنگی ارمنیان در تبریز،1912-1913م

آراوُد ، آلام و زخم  های فراوان به جای مانده از جور ستمگران را آشکار خواهد ساخت و بر پایه  های اساسی اصلاحات ، که در روند نوزایی و تحولات این سرزمین ‏مؤثر واقع خواهند شد ، تأکید خواهد کرد. ‏

آراوُد ، ناله  های ضعیف رنج  ها و نیازهای مردمان این سرزمین از خوف حاکمان رویگردان کوچک و بزرگ را با صدایی بلند و رسا بازگو خواهد کرد.‏

آراوُد ، در حالی که پرچم برابری و برادری را در دست دارد همکاری و هم  پیمانی خود را به سوی افق روشنی که در سایۀ آن هر گونه سلطه  ای فرسوده می  شود ادامه ‏خواهد داد.‏

‏…آراوُد ، با امید به دوستانمان و کمک بی  دریغ ایرانیان ارمنی و اهتمام آنان در نشر آرا و اندیشه  هایمان وارد عرصه می  شود».[10]

اعضای هیئت تحریریۀ آراوُد در بدو تشکیل شامل معلمان، نویسندگان و شاعرانی بودند‏ که هرکدام تا آن زمان منشأ بسیاری از تألیفات ارزنده وشالودۀ خدمات ‏فرهنگی شایسته  ای در آموزش و هنر و بنیان انجمن  های خیریه بودند. در جمع نخستین شورای نویسندگان آراوُد، فردی به نام هایراپت بانیریان، از معلمان مدارس ‏ارمنی تبریز، حضور داشت که به تازگی از روستوف بازگشته و در مدت اقامتش در آنجا با روند چاپ و انتشار چند نشریۀ ارمنی  زبان آشنا شده بود و در این زمینه تجربیات ‏فراوانی داشت. او از اهالی وان در ارمنستان غربی بود و مدارج تحصیلی خود را در مدرسۀ عالی گئورکیان[11] طی کرده بود. بانیریان نویسنده  ای توانا بود که ‏استعداد و قابلیت کافی درتجزیه و تحلیل حوادث و رویدادهای سیاسی روز داشت. تسلط او بر زبان  های فرانسه، آلمانی و روسی، که به او امکان مطالعه و بررسی ‏جراید خارجی را می  داد، از او روزنامه  نگاری متبحر ساخته بود و تا پیش از مهاجرتش به ایران مقالات بی  شماری به رشتۀ تحریر در آورده بود که در روزنامه های ‏مطرح ارمنی زبان قفقاز به چاپ رسیده بودند.

هیئت تحریریۀ آراوُد با تکیه برقلم های با نفوذ خود چند روز متوالی به نوشتن مقالات متعدد با مضامین گوناگون پرداختند و شماری از مقالات برای نخستین ‏شماره برگزیده شدند و سرانجام در 1327ق / 1909م نخستین شمارۀ آراوُد چاپ و در اختیار خوانندگان قرارگرفت. [12]

هایراپت بانیریان،سردبیر هفته نامه آراوُد

این نشریه در آغاز کار خود به صورت هفته  نامه و در چاپخانۀ موسوم به بان  وُر، کـه در محلـۀ ارمنی  نشین قلعه قرار داشت، چاپ و تا شمارۀ پنجم ‏در 4 صفحه در اندازۀ 32 × 42 سانتی  متر و با قیمت چهار شاهی به فروش می  رسید. [13]

بعد از انتشار پنجمین شمارۀ آراوُد، هیئت تحریریه با مشکلات مادی فراوانی روبه  رو شد. تمامی اعضای این هیئت، که بیشتر آنها از معلمان مدارس ارمنی تبریز بودند، ‏بخشی از درآمد ناچیز خود را به هزینه  های چاپ این نشریه اختصاص می  دادند و علاوه بر نوشتن و ویرایش مقالات در روند مراحل مختلف چاپ و حتی توزیع نشریه ‏به همکاری می  پرداختند.‏

پس از مدتی که از انتشار آراوُد گذشت، در طی جلسه  ای که با حضور برخی از متفکران و اندیشمندان ارمنی تبریز برگزار شد مقرر گردیدکه آراوُد  در موضع ترجمان ‏فدراسیون انقلابی ارمنی داشناکسوتیون و با همیاری مادی برخی ارمنیان توانگر و خیر تبریز به فعالیت خود ادامه دهد. [14]

این تصمیم تغییراتی در ساختار و روند انتشار آن به وجود آورد. در پی این تغییرات هایراپت بانیریان از شمارۀ ششم به عنوان سردبیر آراوُد انتخاب و روند کار ‏چاپ و انتشار آن دستخوش تحولاتی شد و نشریه در اندازۀ 36× 52 سانتی  متر در چاپخانۀ خلیفه  گری ارمنیان انتشار یافت. لیکن پس از مدتی، محل ‏چاپ آن تغییر کرد و در چاپخانه  ای که امید نام داشت، تکثیر و در اختیار خوانندگان قرار گرفت. [15]

محتوای مقالات نیز با تغییراتی همراه بود. به این صورت که ستون  های ثابتی برای اخبار و حوادث داخلی، که توسط هوسپ هوانسیان تنظیم و ایجاد شد که ‏البته بخش اعظمی از ستون  های مذکور شامل اخبار و گزارش  هایی بود که در نشریات شاخص فارسی  زبان آن دوره به چاپ می  رسید و هوانسیان آنها را به زبان ‏ارمنی ترجمه می  کرد. بخشی از نشریه نیز به نقد و بررسی مسائل اقتصادی اختصاص یافت که توسط آسادور تامرازیان، از اهالی مازندران، اداره می  شد. در این زمان، ‏تعداد دیگری از نویسندگان برجستۀ ارمنی نیز به جمع هیئت تحریریۀ آراوُد پیوستند که از آن میان باید به گاسپار هاکوپیان،[16] کاراپت بیونیان و سارکیس کاراپتیان ‏اشاره شود. ‏

آراوُد نویسندگانی داشت که در جریان همکاری  ها و مشارکت نظامی گروه  های ارمنی با مبارزان مشروطه  خواه تبریز حضور داشتند و مشاهدات خود را به صورت ‏گزارش در اختیار این نشریه قرار می  دادند. در نتیجۀ تلاش  های آنان، اخبار بسیاری از حوادث روی داده در تبریز و رویدادهای دیگر نقاط آذربایجان در ‏اختیار خوانندگان قرار می  گرفت.‏

نشان نوشتار هفته نامه آراوُد ش 131،4 دسامبر 1911م

آراوُد نخستین نشریۀ ارمنی  زبان تبریز بودکه علاوه بر این شهر و مناطق مختلف آذربایجان به دیگر شهرها و حتی روستاهای ارمنی  نشین ایران ارسال می  شد. ‏این امر همکاری نویسندگان ارمنی را از دیگر شهرهای ایران جلب کرد که از آن جمله باید به آرسن خان  مارکاریان اشاره شود. او در تهران کارمند تلگراف  خانه  ای ‏بود و اخبار مهم، به‎ ‎ویژه، حوادث مربوط به جریان مشروطه  خواهی و وقایع روی داده در مجلس را به تبریز برای هوسپ هوانسیان، که خود نیز کارمند ‏تلگراف  خانۀ تبریز بود، انتقال می  داد. به این صورت، اخبار ارسالی از تهران و حوادث مربوط به جریان مشروطه  خواهی به سرعت و به منظور چاپ در ‏اختیار هیئت تحریریۀ آراوُد قرار می  گرفت. [17]

فعالیت این هفته  نامه با ورود قوای روس به تبریز متوقف شد. هم  زمان با این واقعه یک صدو سی و دومین شمارۀ آراوُد در دست چاپ بود که هیچ  گاه انتشار نیافت ‏و حیات آن درتبریز در 1289ش / 1911م به پایان رسید. [18] ‏

سال  ها بعد از توقف روند چاپ و انتشار آراوُد، هایراپت بانیریان خاطرات خود را در ارتباط با این هفته  نامه به رشتۀ تحریر در آورد. او در جزئی از بخش پایانی ‏خاطراتش چنین می  نویسد:‏

« به احترام دوستان و همکارانم در نشریۀ آراوُد بایستی به این موضوع اشاره کنم که همگی اعضای هئیت تحریریۀ این نشریه ، از دبیر تحریریه تا ‏نویسندگان متواضع ما، در مدت فعالیت خود هرگز دستمزدی دریافت نکردند. آنها حتی بهای نسخه  ای از آراوُد را، که در اختیار داشتند می  پرداختند و کاغذهایی را ‏که برای نوشتن مقالات مربوط به این نشریه به کار می  بردند از محل امکانات مالی خویش خریداری می  کردند.

‏… روحیۀ بخشنده و پایداری  های آنان موجب شد که آراوُد بدون لحظه  ای درنگ تا زمان توقف اجباری  اش منتشر شود»‏.[19]

پی‌نوشت‌ها:

1- Aravod

به معنی صبحگاه.

2- ‏«گفت و گو با سورن بانیریان، فرزند هایراپت بانیریان، سردبیر هفته  نامۀ آراوُد»، آرپی مانوکیان، تهران، خرداد و تیر 1387.‏

3- Paylak-Kaytz

به معنی درخشش ـ برق.

4- Hayrapet Banirian, «Hayrapet Baniriani Hoosherits», Hayrenik Amsagir (June 1912).‎

5- ‏فدراسیون انقلابی ارمنی،  داشناکسوتیون، که در اواخر سدۀ نوزدهم میلادی در حوزۀ قفقاز تشکیل شده بود. ‏

6- ‏آرپی مانوکیان، حزب داشناک و جریان نهضت مشروطه (تهران: رامرنگ، 1383)، بخش دوم ، فصل 2و 3. ‏

7- H. Elmar, Yeprem (Tehran:Modern, 1964), p.167&168.‎

8- او ریاست  هیئت تحریریۀ پنج شمارۀ نخست نشریۀ آراوُد را بر عهده داشت و بعدها نیز به عنوان یکی از اعضای تأثیرگذار این هیئت به فعالیت ‏خود ادامه داد. پس از آنکه انتشار هفته  نامۀ آراوُد در تهران ادامه یافت هوانسیان به سردبیری آن منصوب شد و مدتی  نیزسردبیر روزنامۀ آلیک بود. وی، ‏علاوه بر فعالیت مطبوعاتی تألیفاتی نیز داشته است که از آن جمله باید به کتاب شرح زندگانی یپرم خان به زبان ارمنی اشاره کرد.‏

9- H. Hovannisian, Housher (Yerevan:Apolon, 1995), p. 211 ـ 217.‎

10- H. Banirian, «Aravod Shapatatert», Aravod (16 August 1909).‎

11- دانش  سرایی عالی در شهر مذهبی اجمیادزین که به منزلۀ تنها دانشگاه ارمنستان شرقی محسوب می  شد.  ‏

12- Banirian, «Hayrapet Baniriani Hoosherits», ibid.(August 1912 &January1913).‎

13- ‏«گفت و گو با سورن بانیریان»، همان.‏

14- Banirian, «Hayrapet Baniriani Hoosherits», ibid. , (August 1912 &January1913).‎

15- ‏«گفت و گو با سورن بانیریان»، همان.‏

16- ‏ازمعلمان مدارس ارمنی تبریز که بعدها سردبیری هفته  نامه  ای ارمنی  زبان به نام آیگ ( پگاه ) را، که در تبریز منتشر می  شد، به عهده گرفت.‏

17- Banirian, «Hayrapet Baniriani Hoosherits», ibid. , (August 1912 &January1913).‎

18- ‏ نک: آرپی مانوکیان، «(آراوُد درگذر زمان»، پیمان، س 12، ش 45 (پاییز 1387): 100 ـ 111 ؛ همو، «مطبوعات ارمنی زبان تبریز»، پیام بهارستان ، س 2، ش 7 (بهار 1389): 107 ـ110. ‏

19- Banirian, «Hayrapet Baniriani Hoosherits», ibid (November 1912).‎

منابع:

مانوکیان، آرپی. حزب داشناک و جریان نهضت مشروطه. تهران: رامرنگ، 1383.‏

ـــــــ . «آراوُد درگذر زمان»، پیمان. س 12. ش45 .پاییز 1387.‏

ـــــــ . «گفت و گو با سورن بانیریان، فرزند هایراپت بانیریان، سردبیر هفته  نامۀ آراوُد»، خرداد و تیر 1387.‏

ـــــــ . «مطبوعات ارمنی زبان تبریز». پیام بهارستان. س2. ش7 . بهار 1389.‏

Banirian, Hayrapet. «Aravod Shapatatert». Aravod.16 August, 1909.‎

ـــــــ . «Hayrapet Baniriani Hoosherits». Hayrenik Amsagir. June 1912-

    August 1912- ‎November1912-January 1913.‎

Elmar,H. Yeprem.Tehran:Modern, 1964.‎

Hovannisian, H. Housher.Yerevan: Apolon, 1995.‎

فصلنامه فرهنگی پیمان شماره 78
سال بیستم | زمستان 1395 | 221 صفحه
در این شماره می خوانید:

اوضاع جهان در سال های جنبش مشروطه ایران

نویسنده: گریگور قضاریان قرن بیستم میلادی را باید قرن انقلاب‌ها نامید. مفهوم انقلاب اصولاً خشونت، خیزش و عصیان را در ذهن ‏تداعی می‌کند. حال آنکه بسیاری از انقلاب‌های قرن...

آودیـس آهـارونیـان و مبارزات آزادی  خواهانۀ ملت ارمن

نویسنده: دکتر قوام الدین رضوی زاده مشکل بتوان از مبارزات آزادی خواهانۀ ارمنیان در پایان قرن نوزدهم میلادی سخن گفت و از آودیس ‏آهارونیان،[1] سخنوری که آثارش آینۀ تمام...

آراوُد،ترجمان مشروطه خواهان ارمنی تبریز

نویسنده: آرپی مانوکیان اشاره ‏ نوشتار حاضرپژوهشی در باب تاریخ شکل‌گیری و حیات هفته‌نامۀ مهم و تأثیرگذار ارمنی  زبان آراوُد[1] است که دردوران ‏مشروطه  خواهی در تبریز به...

یقیکیان و نقش او در تحولات سیاسـی و اجتـماعی ایـران

نویسنده: دکتر سید سعید جلالی شرایط جغرافیایی و اقلیمی در گیلان به انضمام وضعیت اجتماعی و اقتصادی آن ایالت، بستر مناسبی را برای فعّالیت گروه  های سوسیالیستی فراهم کرده...

ارامـنه‎ ‎و انقـلاب‎ ‎مشروطـۀ‎ ‎ایـران ‏دانشنامـۀ کوچک ارمنیـان و انقلاب مشروطـه

نویسنده: سید محمدرضا مزینانی نام کتاب: ارامنه و انقلاب مشروطۀ ایران نویسنده: سید سعید جلالی ویراستار:  حمید اسکندری مشخصات نشر:  تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات...

یپرم نخستین شرح حال تفصیلی چهره برجسته انقلاب مشروطه

نویسنده: ادوارد هاروتونیان نام کتاب: یپرم نویسنده: هـ . اِلمار زبان: ارمنی مشخصات نشر: تهران،  چاپخانۀ مدرن سال نشر: 1964م / 1343ش انتشارِ شورای خلیفه گری ارامنۀ تهران...

نیکول دومان در تبریز و جنـگل چـوبـه دارها

ترجمه: ادوارد هاروتونیان اشاره‏ نیکول دِرـ هوانسیان ( 1862ـ1914م)، معروف به دومان، رزمنده و مبارز جنبش آزادی خواهانۀ ارمنیان، در قراباغ به دنیا آمد و در مدرسۀ خلیفه گری...

کِری،مبارز راه آزادی و یار و هم رزم یپرم خان

نویسنده: ادوارد هاروتونیان كِری، مبارز راه آزادی و یار و هم رزم یپرم خان ادوارد هاروتونیان «در پاییز 1908م،[1] شهر به پا خاستۀ تبریزِ در اوضاع بحرانی و موقعیت خطیری...

همکاری ارمنیان با مشروطه خواهان ایرانی از نگاه هراچیک سیمونیان

نویسنده: آرمیک نیکوقوسیان اشاره در مورد تاریخ مشروطیت ایران کتاب  ها، اسناد تاریخی و مدارک فراوانی در ایران به چاپ رسیده و مورد مطالعه قرار گرفته است. نوشتار حاضر بازگو...